Кіріспе

Катехоль оксидазасы – 3-типті димысты кофакторлары бар мыс оксидазасы, ол молекулалық оттекті суға дейін тотығумен қатар ортодифенолдардың ортохинондарға тотығуын катализдейді. Ол Ipomoea batatas (батыл картоп) және Camellia sinensis (үнді шайының жапырағы) сияқты әртүрлі өсімдіктер мен саңырауқұлақтарда кездеседі. 3-типті мыс орталықтары бар металлоферменттер, бөлме температурасында диоксигенді қайтымды байланыстыру қабілетімен сипатталады. Өсімдіктерде катехоль оксидазасы ферменттік қоңырлану процесінде маңызды рөл атқарады, оттегінің қатысуымен катехолды о-хинонға тотықтырып, одан тез полимерлену арқылы зақымдалған жемістерге қара қоңыр түс беретін меланин пайда болады.

Биологиялық қызметі

Полифенол оксидазалары – тирозиназа мен катехоль оксидазаны қамтитын екі мыс бар металлоферменттер тобы. Өсімдіктерде екі фермент те ортодифенол субстраттарын сәйкес ортохинондарына дейін тотықтыру процесін катализдей алады. Екі туыс ферменттің басты айырмашылығы – тирозиназа монофенолдарды дифенолдарға гидроксилдеуге (монофенолаза активтілігі) және дифенолды о-хинондарға тотықтыруға (дифенолаза активтілігі) қабілетті, ал катехоль оксидаза тек дифенолаза активтілігіне ие. Өсімдік тіні зақымданғанда хлоропласт жарылып, катехоль оксидазасын цитоплазмаға босатады, сондай-ақ вакуольдар да жарылып, цитоплазмаға жиналған катехолды шығарады. Тіннің зақымдануы оттегінің жасушаға енуіне де мүмкіндік береді. Осылайша, тіннің зақымдануы катехоль оксидазаның субстратымен өзара әрекеттесуін жеңілдетеді, нәтижесінде о-бензохинон түзіледі, ол ферменттік емес жолмен полимерленіп, жараны қорғау үшін ерімейтін кедергі құрайтын меланинге айналады.

Протеолитті өңдеу

Катехоль оксидаза ядролық кодталған, ал оның N-терминалы ақуызды хлоропласт тилакоидтық люменге бағыттайтын сигналдық пептидті қамтиды, онда ол ерігіш немесе тилакоидтық мембранамен бос байланыста болуы мүмкін. Бастапқыда профермент ретінде транскрипцияланған катехоль оксидазасының прекурсоры тилакоидтық люменге кірмес бұрын екі рет протеолитикалық өңдеу мен тасымалдаудан өтеді. [35S] метионинмен белгіленген прекурсор ақуызын пайдалана отырып, Sommer және авторлар тобы бұл протеолитикалық өңдеу жолын безгек (Pisum sativum), помидор (Lycopersicon esculentum) және жүгері (Zea mays) сияқты әртүрлі өсімдіктерде ортақ екенін анықтады. 67 кД прекурсор АТФ-қа тәуелді түрде стромаға импортталды, онда стромальды пептидаза прекурсорды 62 кД аралық өнімге айналдырады. Бұл аралық өнімнің тилакоидтық люменге транслокациясы жарыққа тәуелді және 59 кД пісіп-жетілген ферменттің пайда болуына әкеледі. Ipomoea batatas-тан тазартылған прекурсорлық және пісіп-жетілген катехоль оксидазасын талдау нәтижесінде, протеолитикалық өңдеу N-терминалды транзиттік пептидті де, ферменттің активті ортасын жабатын C-терминалды доменді де алып тастайтыны анықталды.

Фермент құрылымы

Ipomoea batatas-тан тазартылған катехоль оксидазасының кристалдық құрылымы окисденген Cu(II)Cu(II) күйінде де, тотығуын жойған Cu(I)Cu(I) күйінде де белсенді түрінде анықталды. Бұл шақты, бір доменді мономерлі фермент, шамамен 55х45х45 Å өлшемі мен эллипсоидты пішіні бар. Төрт α спираль шоғыры фермент өзегін құрайды, ол дикоппер орталығын қамтитын белсенді орынды қоршайды. His88, His109 және His118 гистидин тізбектеріндегі азоттар бірінші каталитикалық мыспен координацияланады, ал His240, His244 және His274 гистидин тізбектеріндегі азоттар екінші каталитикалық мыс ионымен координацияланады. Окисденген Cu(II)Cu(II) күйінде әрбір мыс ионы төрт координациялық тригоналдық пирамидалық геометрияға ие, үш гистидин қалдықтары мен көпірлік гидроксид молекуласы әр мыс ионындағы төрт лигандты құрайды. Ферменттің тотығуын жойған (Cu(I)Cu(I)) күйін ферменттің табиғи (Cu(II)Cu(II)) күйімен салыстырғанда, негізгі айырмашылық екі мыс орталықтары арасындағы қашықтық болып табылады. Окисденген Cu(II)Cu(II) күйінде Cu-Cu арақашықтығы 3,3 Å, ал тотығуын жойған Cu(I)Cu(I) күйінде арақашықтық 4,4 Å-ға дейін ұзарады. Бұдан әрі, мыс орталықтарының біріне байланысқан His109 тиоэфир көпірі арқылы Cys192-мен ковалентті байланысады. Бұл цистеин-гистидин байланысы ферменттің белсенді орнына тирозиназада оңай түзілетін бидентатты координациялық кешенді қабылдауға кедергі келтіруі мүмкін.

Каталитикалық цикл және механизм

Катехоль оксидазаның кристалдық құрылымы анықталғанмен, реакцияның нақты механизмі туралы сұрақтар әлі де қалпында. Eicken және авторлар ұсынған бір механизм Ipomoea batatas-тан тазартылған катехоль оксидазасының кристалдық құрылымына негізделген. Бұл ұсынылған катализдік цикл, катехол ферментке қосылғаннан кейін, тіпті диоксиген болмаған жағдайда да, о-хинонның стехиометриялық мөлшерінің түзілуін эксперименттік тұрғыдан дәлелдейді. DFT есептеулері мен кристалдық құрылымдар арқылы анықталған басқа катализдік циклдер де ұсынылды, олар цикл бойы белсенді ортадағы зарядты сақтайды және осылайша жақын орналасқан базалардың қажеттілігін жояды. Ферменттік қоңырлану жемістер мен өнімдердің тағамдық құндылығына және сыртқы түріне әсер етеді. Жемістердің жартысынан астамы ферменттік қоңырлану салдарынан жоғалады деп есептеледі, ал тропикалық өнімдер бұл реакцияға ерекше сезімтал. Катехоль оксидазасының ферменттік қоңырланудағы маңызды рөлі оны тежеудің кең таралған нысанына айналдырады. Катехоль оксидазаның катализдік белсенділігін жою үшін жоғары температуралық өңдеулер (70-90 °C) сияқты бірнеше тежеу стратегиялары бар.

Жасанды ферменттер

Аминқышқылдары немесе пептидтер негізінде жасанды ферменттерді сипаттамалық молекулалық бөліктер ретінде жобалаудың жаңа тәсілдері жасанды ферменттер немесе ферменттерді еліктейтін заттар саласының айтарлықтай кеңеюіне әкелді. Роб Лискамп тобының соңғы нәтижелері, ашталған гистидин қалдықтарын белгілі бір металлопротеиндер мен ферменттердің еліктеушісі ретінде қолдануға болатындығын көрсетті. 3-типті мыс байланысу орындарын қамтитын кейбір мыс ақуыздарының (мысалы, гемоцианин, тирозиназа және катехоль оксидаза) құрылымдық еліктеуі көрсетілді. Бұл маңызды жетістік, себебі ашталған гистидин қалдықтарын пайдалану биологиялық маңызы бар түрлердің ферменттерді еліктеуіне бір қадам жақын.