Кіріспе

Су асты кемелеріне қарсы қару

Тереңдік заряды – су асты кемелеріне қарсы соғыс (АСW) қаруы, нысанаға жақын суда жарылып, оны құрылысқа келтіретін гидравликалық соққыға ұшырату арқылы су асты кемелерін жоюға арналған. Көптеген тереңдік зарядтары жоғау сеңгіш зарядтарды, әдетте, беткейден белгілі бір тереңдікте жарылатын зарядты іске қосуға арналған қысқыштармен пайдаланады. Тереңдік зарядтарын кемелер (әдетте, жоғары жылдамдықты, маневрлі су үстіндегі күштер, мысалы, эсминецтер немесе фрегаттар), патрульдік ұшақтар және тікұшақтар тастай алады. Тереңдік зарядтары Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жасалған және су асты кемелеріне шабуыл жасаудың алғашқы тиімді тәсілдерінің бірі болды. Олар Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда кеңінен қолданылды және көптеген елдердің теңіз күштерінің су астына қарсы қаруларының құрамында болды. Ядролық оқ-дәрімен жабдықталған тереңдік заряды "ядролық тереңдік бомбасы" деп те аталады. Бұл қарулар патрульдік ұшақтан тастауға немесе қауіпсіз қашықтықта орналасқан су үстіндегі кемеден немесе басқа су асты кемесінен су астына қарсы зымыранмен іске қосуға арналған. 1990 жылдардың соңында АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Ресей және Қытай барлық ядролық су астына қарсы қаруларын қолданыстан шығарды. Олардың орнына дәлдігі мен қашықтығы АСW технологиясының жақсаруымен үлкен жетістіктерге жеткен конвенциялық қарулар келді.

Тарих

Су астындағы нысаналарға қарсы алғашқы оқ ату әрекеті, оларды іске қосатын арқандарға бекітілген әуе бомбалары арқылы жасалды. Ұқсас идея – арқандалған банкадағы ватадан жасалған жарылғыш зат. Олардың екеуі біріктіріліп, «А типі тереңдік заряды» деп аталды. Арқандардың түйісіп, жұмыс істемеуіне байланысты «B типі» химиялық гранулалық механизм әзірленді. Бұл шамамен 6,10 метр қашықтықта тиімді болды. Алдын ала белгіленген тереңдікте су қысымымен іске қосылатын гидростатикалық тапанша зарядты жарылды. Суға қарсы кемелер бастапқыда кеме кормасынан босатылатын екі тереңдік зарядын ғана тасыды. Тіпті баяу кемелер де D типін 30,48 метрден төмен және одан жоғары тереңдікте қауіпсіз пайдалана алды. Бұл бастапқы ойлап табушыға авторлық төлем жасаудан қашу үшін жасалды деген пікір бар. 1939 жылы Корольдік теңіз күштерінің D типі тереңдік заряды «Mark VII» деп аталды. Бастапқы бату жылдамдығы болды, ал 76,20 метр тереңдікте соңғы жылдамдыққа жетті, егер кормадан суға жіберілсе немесе тереңдік зарядын лақтыратын құрылғыдан суға түсірілсе. Жыртқыш пішіндес АҚШ Mark 9 тереңдік заряды 1943 жылдың көктемінде қолдануға берілді. Зарядтың құрамында Торпекс болды, бату жылдамдығы болды және тереңдік параметрін 182,88 метрге дейін орнатуға мүмкіндік берді. 1277 дана шығарылды, 1917 және 1918 жылдары 174 данасы қосымша кемелерге орнатылды. Олардың атқан бомбалары тиімді болу үшін тым жеңіл болды; олардың тек бір U- қайығын батқандығы белгілі. Кейіннен арнайы әуе шабуылы үшін тереңдік зарядтары жасалды. Бұл зарядтар әлі де пайдалы және қолданыста, әсіресе, торпеда тиімді болмайтын, шалшық суларда. Тереңдік зарядтары, әсіресе, дизельдік су асты қайығы түбінде жасырынып жатқанда, «қоршауға алу» үшін өте пайдалы.

Тиімділігі

Тереңдіктегі зарядтарды тиімді пайдалану үшін шабуыл кезінде көптеген адамдардың біріктірілген ресурстары мен шеберліктері қажет болды. Сонар, рульдік басқару, тереңдіктегі зарядтар экипажы және басқа кемелердің қозғалысы мұқият үйлестірілуі керек еді. Ұшақтардың тереңдіктегі зарядтау тактикасы, ұшақтың жылдамдығын пайдаланып, көктемнен шығып, күндіз немесе түнде су асты кемесін күтпеген жерден шабуылдауға (түнде радарды нысанды анықтау үшін және шабуылға дейін оны жарықтандыру үшін Лейх шамдарын пайдалану) және анықталғаннан кейін жылдам шабуыл жасауға байланысты болды, өйткені су асты кемесі әдетте шабуылдан қашу үшін тез суға батып кететін. Атлантика шайқасы жалғасқан сайын, британдық және Ұлтақтардың күштері тереңдіктегі зарядтау тактикасында ерекше шеберлікке жетіп, неміс U- қайықтарын белсенді түрде іздеу және жою үшін алғашқы эсминецтердің мергенші-жойғыш топтарын құрды. Су үсті кемелері әдетте ASDIC (сонар) құрылғысын су астындағы су асты кемелерін анықтау үшін пайдаланды. Дегенмен, тереңдіктегі зарядтарды жеткізу үшін кеме оларды кормаға тастау үшін контактіден өтуі керек еді; сонарлық контакт шабуылға дейін жоғалып, аңшыны шешуші сәтте көзі жоқ қылар еді. Бұл тәжірибелі су асты кемелерінің командиріне қашқыңыздық шаралар қолдануға мүмкіндік берді. 1942 жылы алға лақтырылатын "кірпі" минометі енгізілді, ол сонарлық контактіде жүргенде, контактты қозғалтқыштары бар бомбалардың бірнеше соққысын "қашықтықтан" атты және тиімді екенін дәлелдеді.

Тынық мұхит театры мен мамыр оқиғасы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тынық мұхитындағы театрда жапондық тереңдік зарядтарының шабуылдары бастапқыда сәтсіз аяқталды, себебі олар АҚШ-тың ең соңғы әскери-теңіз күштерінің суасты кемелерінің қаншалықты тереңге батып кетуге қабілетті екенін білмеді. Егер су асты кеме жағалауға жақын терең емес суға түсіп қалмаса, американдық суасты кемесі жапондық тереңдік зарядтарының әсерінен тыс қалуы мүмкін еді. Жапондықтар 60,96 метрге дейін сынақтан өткен, 1918-1925 жылдарғы ескі S класты АҚШ суасты кемелеріне негізделген шабуыл схемаларын қолданды; ал Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі 1943 жылғы Балау класты суасты кемелері 121,92 метрге дейін батуға шамасы келді.

Бұл 1943 жылдың маусым айында АҚШ конгрессмені Эндрю Дж. Мейдің Әскери істер комитетінен жасаған мәлімдемесінен кейін өзгерді, бұл "Мей оқиғасы" деп аталды. Тынық мұхитындағы театрдан жаңа ғана оралған конгрессмен АҚШ Әскери-теңіз күштерінен құпия ақпарат және операциялық брифинг алғаннан кейін баспасөз конференциясында жапондық тереңдік зарядтарының тактикасында кемшіліктер бар екенін жариялады. Әртүрлі баспасөз агенттіктері тереңдік туралы мәселені жариялағаннан кейін, Жапон Императорлық Әскери-теңіз күштері өздерінің тереңдік зарядтарын тиімдірек орташа тереңдікте жарылуына бейімдеді. Кейіннен, Тынық мұхитындағы АҚШ суасты кемелері флотының қолбасшысы вице-адмирал Чарльз А. Локвуд Мейдің ойсыз пікірлерінен АҚШ Әскери-теңіз күштерінің онға жуық суасты кемесі мен 800 теңізшінің қаза болуына себеп болғанын бағалады.

Кейінгі дамуы

Жоғарыда айтылған себептерге байланысты тереңдік зарядтары көбінесе суастына қарсы қару ретінде алмастырылды. Алғашқыда бұл британдықтар жасаған Hedgehog және кейін Squid минометтері сияқты алға лақтырылатын қарулар арқылы іске асырылды. Бұл қарулар шабуылдаушы кеме алдынан белгілі бір үлгідегі жарылғыш заттарды лақтырып, су астындағы нысананы қамтыды. Hedgehog контактілік қозғалтқышпен, ал Squid сағаттық детонаторлары бар үш үлкен (200 кг) тереңдік зарядынан тұратын үлгіні атып шығарды. Кейінірек жасалғандарына Mark 24 "Fido" акустикалық іздеу торпедасы (және одан кейінгі осындай қарулар) және ядролық тереңдік зарядымен жабдықталған SUBROC кірді. КСРО, АҚШ және Ұлыбритания ядролық тереңдік бомбаларын жасады. Корольдік теңіз күштері AgustaWestland Wildcat және Merlin HM.2 тікұшақтарынан қолданылатын Mk11 Mod 3 деп белгіленген тереңдік зарядын сақтап келеді. Ресей де іздеуге қабілетті (бірақ қозғалтқышы жоқ) тереңдік зарядтарын, соның ішінде S3V Zagon және 90SG-ні жасады. Қытай да мұндай қарулар өндірді.

Сигнал беру

Салқын соғыс кезінде қарсы жақтың суасты қайықтарына олардың анықталғанын, бірақ шабуылға көшпегенін хабарлау қажет болғанда, кейде төмен қуатты "сигналдық тереңдік бомбалары" (немесе "оқу тереңдік бомбалары") қолданылды. Бұл бомбалар басқа байланыс құралдары болмаған жағдайда анықтауға жеткілікті күшті болды, бірақ қиратуға қабілетсіз еді.

Су асты жарылыстары

Тереңдіктегі жарылғыш заттың жоғары жылдамдығы шамамен 200 м/с. Осы реакцияның газды өнімдері біршама жылдамдықпен химиялық реакцияға түседі, олар қатты жарылғыш заттың бұрынғы көлемін уақытша иеленеді, бірақ өте жоғары қысыммен. Бұл қысым зақымданудың көзі болып табылады және жарылғыш заттың тығыздығына және детонация жылдамдығының квадратына пропорционал. Тереңдіктегі зарядтың газ көпіршігі кеңейіп, қоршаған судың қысымына теңеледі. Газдың кеңеюі соққы толқынын тудырады. Көпіршіктің тығыздығы мен қоршаған судың тығыздығы арасындағы айырмашылық көпіршіктің бетке қарай көтерілуіне себеп болады. Егер жарылыс газ көпіршігін бастапқы кеңею кезеңінде атмосфераға шығаруға жеткілікті жақын болмаса, газ көпіршігінен алыстаған судың инерциясы қоршаған судан төмен қысымды газды бос кеңістік құрайды. Айналадағы су қысымы газ көпіршігін ішке қарай құлатып, оның ішінде артық қысым тудырады. Газ көпіршігінің қайта кеңеюі тағы бір зиянды соққы толқынын тудырады. Газ көпіршігі атмосфераға шыққанша, циклдік кеңею мен қысылу бірнеше секунд бойы жалғаса береді. Сондықтан, тереңдік зарядының аз тереңдікте жарылуы және газ көпіршігінің жарылыстан кейін дереу атмосфераға шығуы тиімсіз, тіпті олар драмалық болса да, фильмдерде көбірек ұнатуы мүмкін. Тиімді жарылыс тереңдігінің белгісі – беткейдің сәл ғана көтерілуі және біраз уақыттан кейін ғана су жарылысына айналуы. Өте үлкен тереңдіктегі зарядтар, соның ішінде ядролық қарулар, бірнеше зиянды соққы толқындарын жасауға жеткілікті тереңдікте жарылуы мүмкін. Мұндай тереңдіктегі зарядтар, егер теңіз түбінен немесе бетінен шағылған соққы толқындары радиалды соққы толқындарын күшейте отырып, жинақталса, ұзақ қашықтықта да зақым келтіруі мүмкін. Су асты кемелері немесе су үсті кемелері өздерінің тереңдіктегі зарядының жарылу аймақтарында жұмыс істесе, зақымдануы мүмкін. Су астындағы жарылыс су асты қайығына келтіретін залал негізгі және екінші соққы толқындарынан туындайды. Бастапқы соққы толқыны – тереңдіктегі зарядтың алғашқы соққы толқыны, егер ол жеткілікті жақын жерде жарылса, су асты кемесі ішіндегі адамдар мен жабдыққа зақым келтіреді. Екінші соққы толқыны – газ көпіршігінің циклдік кеңеюі мен қысылуының нәтижесі, ол су асты кемесін алға-артқа иеді, корпусын жарып, апатқа ұшыратады, бұл пластик ереуілді жылдам алға-артқа иеуге дейін сындыруға ұқсас. Сынақтарда екінші соққы толқындарының он алты циклы тіркелген. Екінші соққы толқынының әсері, егер басқа тереңдік заряды корпустың екінші жағында бірінші жарылысқа жақын жерде жарылса, күшейтілуі мүмкін, сондықтан тереңдік зарядтары әдетте әртүрлі алдын ала белгіленген жарылу тереңдігімен жұптап ұшырылады. Тереңдіктегі зарядтың өлтіру радиусы жарылу тереңдігіне, зарядтың пайдалы жүктемесіне және су асты кемесі корпусының өлшемі мен беріктігіне байланысты. Шамамен 400 МДж (TNT эквиваленті) тереңдіктегі зарядтың өлтіру радиусы (корпустың бұзылуына әкелетін) 1000 тонналық стандартты су асты кемесіне қарсы тек шамамен 100 метрді құрайды, ал жарамсыздық радиусы (су асты кемесі батпаған, бірақ істен шығарылған) шамамен 200 метр болады. Үлкенірек жүктеме радиусты аздап арттырады, өйткені су астындағы жарылыстың әсері нысанаға дейінгі қашықтықтың кубымен төмендейді.