Франция діні соғыстары: Католиктер мен гугеноттар арасындағы қақтығыс (1562-1598)
French Wars of Religion
Француз діни соғыстары (1562-1598): католиктер мен гугеноттар арасындағы қақтығыстар, миллиондаған өлім, Генрих IV және Нант эдикты. Тарих, дін, Франция.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1562–1598 Католик-протестант қақтығыстары
1562–1598 Catholic Protestant conflicts
Француз дін соғыстары – 1562 жылдан 1598 жылға дейін француз католиктері мен протестанттары (гугеноттар деп аталады) арасындағы азамат соғыстарының сериясы. Соғыс салдарынан, зорлық-зомбылықтан, ашаршылықтан немесе аурулардан екі мен төрт миллионға жуық адам қаза тапты және бұл француз монархиясының күшін қатты әлсіретті. Оның ең танымал эпизодтарының бірі – 1572 жылғы Бартоломей күні жасалған қырғын. 1593 жылы католицизмге өткен Наварра Генригі 1598 жылы Франция королі Генрих IV деп жарияланып, Нант эдиктын шығарды, ол гугеноттарға маңызды құқықтар мен бостандықтар берді, осылайша қақтығыс келісіммен аяқталды. Алайда, католиктер протестанттар мен Генрихке наразылық білдіруді тоқтатпады, ал оның 1610 жылы қаза болуы 1620 жылдары гугеноттардың жаңа көтерілістеріне әкеп соқты. Екі дін арасындағы шиеленіс 1530 жылдардан бері күшейіп, бұрыннан бар аймақтық дауларды ушықтырды. 1559 жылдың шілдесінде Генрих II-нің қайтысы оның әйелі Екатерина де Медичи мен ықпалды ақсүйектер арасында билік үшін ұзақ күрес бастауына себеп болды. Олардың ішінде Гиз және Монморенси отбасылары бастаған шын ниетті католиктер, сондай-ақ Конде және Жанна д’Альбрет басқаратын протестанттар бар еді. Екі тарап та сыртқы күштерден көмек алды: Испания мен Савойя католиктерді, ал Англия мен Голландия республикасы протестанттарды қолдады. «Саясатшылар» деп те аталатын орталықшылдар, Генрих II және оның әкесі Франциск I-нің репрессиялық саясатынан гөрі билікті орталықтандыру және гугеноттарға жеңілдіктер жасау арқылы тәртіпті сақтауға үміттенді. Бастапқыда олар Екатерина де Медичи тарапынан қолдау алды, оның 1562 жылғы қаңтардағы Сен-Жермен эдикты Гиз фракциясынан күшті қарсылыққа ұшырады және наурыз айында кең ауқымды ұрыстардың басталуына әкелді. Кейіннен ол өз ұстанымын қатайтып, 1572 жылы Париждегі Бартоломей күні жасалған қырғынды қолдады, нәтижесінде Франция бойынша 5 000 мен 30 000 аралығындағы протестанттар қаза тапты. Соғыстар монархияның билігіне және Валуа әулетінің соңғы патшаларына – Екатеринаның үш ұлы Франциск II, Карл IX және Генрих III-ге қауіп төндірді. Олардың Бурбон мұрагері Генрих IV күшті орталық мемлекет құру және гугеноттарға төзімділік көрсету арқылы жауап берді; соңғы саясат 1685 жылға дейін сақталды, осы жылы Генрихтің немересі Людовик XIV Нант эдиктын жойды.
The French Wars of Religion were a series of civil wars between French Catholics and Protestants (called Huguenots) from 1562 to 1598. Between two and four million people died from violence, famine or disease directly caused by the conflict, and it severely damaged the power of the French monarchy. One of its most notorious episodes was the St. Bartholomew's Day massacre in 1572. The fighting ended with a compromise in 1598, when Henry of Navarre, who had converted to Catholicism in 1593, was proclaimed King Henry IV of France and issued the Edict of Nantes, which granted substantial rights and freedoms to the Huguenots. However, Catholics continued to disapprove of Protestants and of Henry, and his assassination in 1610 triggered a fresh round of Huguenot rebellions in the 1620s. Tensions between the two religions had been building since the 1530s, exacerbating existing regional divisions. The death of Henry II of France in July 1559 initiated a prolonged struggle for power between his widow Catherine de' Medici and powerful nobles. These included a fervently Catholic faction led by the Guise and Montmorency families, and Protestants headed by the House of Condé and Jeanne d'Albret. Both sides received assistance from external powers, with Spain and Savoy supporting the Catholics, and England and the Dutch Republic backing the Protestants. Moderates, also known as Politiques, hoped to maintain order by centralising power and making concessions to Huguenots, rather than the policies of repression pursued by Henry II and his father Francis I. They were initially supported by Catherine de' Medici, whose January 1562 Edict of Saint Germain was strongly opposed by the Guise faction and led to an outbreak of widespread fighting in March. She later hardened her stance and backed the 1572 St. Bartholomew's Day massacre in Paris, which resulted in Catholic mobs killing between 5,000 and 30,000 Protestants throughout France. The wars threatened the authority of the monarchy and the last Valois kings, Catherine's three sons Francis II, Charles IX, and Henry III. Their Bourbon successor Henry IV responded by creating a strong central state and extending toleration to Huguenots; the latter policy would last until 1685, when Henry's grandson Louis XIV revoked the Edict of Nantes.
Реформация идеяларының таныстырылуы
Қайта өрлеу гуманизмі 14 ғасырда Италияда басталып, 16 ғасырдың басында Францияға келді, бұл Францияда протестантизмнің өркендеуімен бірге болды. Бұл қозғалыс түпнұсқалық көздерді зерттеу, яғни ad fontes қағидасының маңыздылығын баса көрсетті және бастапқыда грек және латын тілдеріндегі діни емес мәтіндерді қайта құруға бағытталды. Кейіннен, діни жаңару мен реформаны мақсат тұтып, Шіркеу Әулиелерінің және Жаңа Өсиеттің еңбектерін оқу, зерттеу және аударуға қарай кеңейді. Гуманистік ғалымдар Киелі кітапты түсіндіру үшін Жаңа және Ескі Өсиетті түпнұсқа грек және еврей тілдерінде оқу қабілетінің қажет екенін айтты, 4-ғасырлық латын аудармасы – "Вулгатаға" сүйенудің орнына осылай істеу керек деді. 1495 жылы венециялық Альдус Мануций жаңадан ойлап тапқан баспа станогын пайдаланып, грек, латын және халық тілдеріндегі әдебиеттің кішкентай, арзан, қалтаға сыятын басылымдарын шығара бастады, бұл барлық салалардағы білімді алғаш рет кең аудиторияға қолжетімді етті. Арзан үнқағаздар мен парақшалар теологиялық және діни идеяларды бұрын-соңды болмаған жылдамдықпен таратуға мүмкіндік берді. 1519 жылы Джон Фробен Мартин Лютердің еңбектерінің жинағын басып шығарды және хаттарында 600 данасы Франция мен Испанияға жіберіліп, Парижде сатылып жатқанын жазды. 1521 жылы Жак Лефевр және Мео епископы болып тағайындалған Гийом Брисонне сияқты реформаторлар тобы Мео шеңбері құрды, олар уағызды жақсарту және діни өмірді жалпы жақсартуды мақсат етті. Оларға еврей тілінің сарапшысы Франсуа Ватабль және классицист, корольдік кітапханашы Гийом Буде қосылды. Лефеврдің "Бес псалмдік жинағы" және Римдіктерге жолданған хатына түсіндірмесі Киелі кітапты сөздік мағынасында түсіндіруді және Иса Мәсіхтің орталық рөлін атап көрсетті. Лютердің лекцияларында Лютерлік ілімнің негізгі қағидалары алғаш рет пайда болды, бұл лекциялар Лефевр еңбектерінде айтылған көптеген идеяларды қамтыды. Шеңбердің басқа мүшелеріне Франциск I-нің қарындасы және Жанна д'Альбреттің анасы Маргарита де Наварра, сондай-ақ 1530 жылы реформашыл көзқарастары үшін Женеваға қуылған және Джон Кальвинды өзіне қосылуға көндірген Гийом Фарель кірді. Екеуі де 1538 жылы үкімет діни істерге араласып жатыр деп есептегендіктен Женевадан қуылды; екеуі Евхаристияның мәні туралы дауласса да, Кальвиннің 1541 жылы Женеваға оралуы оған кальвинизм ілімін қалыптастыруға мүмкіндік берді. Реформа қозғалысының басты себебі – дін қызметкерлері арасындағы жемқорлық болды, оған Лютер және басқалар қарсы шығып, өзгертуге тырысты. Мұндай сын жаңалық емес еді, бірақ баспа станогы оларды кеңінен таратуға мүмкіндік берді, мысалы Маргаританың дін қызметкерлерінің әдепсіздігі туралы әңгімелер жинағы. Тағы бір шағым – құтқарылудың кешірімді сатуға негізделген бизнес айналымына төмендетілуі, бұл жалпы наразылыққа себеп болды және Фарельдің Иеміздің дұғасының "Шын және кемел дұға" деп аудармасы сияқты еңбектердің танымалдылығын арттырды. Бұл Sola fide, яғни құтқарылудың Құдайдан тегін сый екендігі идеясына баса назар аударды, дұғада түсінудің маңыздылығын атап өтті және дін қызметкерлерін шынайы иманның өсуіне кедергі келтіргені үшін сынады.
Renaissance humanism began during the 14th century in Italy and arrived in France in the early 16th, coinciding with the rise of Protestantism in France. The movement emphasised the importance of ad fontes, or study of original sources, and initially focused on the reconstruction of secular Greek and Latin texts. It later expanded into the reading, study and translation of works by the Church Fathers and the New Testament, with a view to religious renewal and reform. Humanist scholars argued interpretation of the Bible required an ability to read the New Testament and Old Testaments in the original Greek and Hebrew, rather than relying on the 4th century Latin translation known as the "Vulgate Bible". In 1495, the Venetian Aldus Manutius began using the newly invented printing press to produce small, inexpensive, pocket editions of Greek, Latin, and vernacular literature, making knowledge in all disciplines available for the first time to a wide audience. Cheap pamphlets and broadsides allowed theological and religious ideas to be disseminated at an unprecedented pace. In 1519, John Froben published a collection of works by Martin Luther and noted in his correspondence that 600 copies were being shipped to France and Spain and sold in Paris. In 1521, a group of reformers including Jacques Lefèvre and Guillaume Briçonnet, recently appointed bishop of Meaux, formed the Circle of Meaux, aiming to improve the quality of preaching and religious life in general. They were joined by François Vatable, an expert in Hebrew, along with Guillaume Budé, a classicist and Royal librarian. Lefèvre's Fivefold Psalter and his commentary on the Epistle to the Romans emphasised the literal interpretation of the Bible and the centrality of Jesus Christ. Many of the tenets behind Lutheranism first appeared in Luther's lectures, which in turn contained many of the ideas expressed in the works of Lefèvre. Other members of the Circle included Marguerite de Navarre, sister of Francis I and mother of Jeanne d'Albret, as well as Guillaume Farel, who was exiled to Geneva in 1530 due to his reformist views and persuaded John Calvin to join him there. Both men were banished from Geneva in 1538 for opposing what they viewed as government interference with religious affairs; although the two fell out over the nature of the Eucharist, Calvin's return to Geneva in 1541 allowed him to forge the doctrine of Calvinism. A key driver behind the Reform movement was corruption among the clergy which Luther and others attacked and sought to change. Such criticisms were not new but the printing press allowed them to be widely shared, such as the Heptameron by Marguerite, a collection of stories about clerical immorality. Another complaint was the reduction of Salvation to a business scheme based on the sale of Indulgences, which added to general unrest and increased the popularity of works such as Farel's translation of the Lord's Prayer, The True and Perfect Prayer. This focused on Sola fide, or the idea salvation was a free gift from God, emphasised the importance of understanding in prayer and criticised the clergy for hampering the growth of true faith.
Кальвинизмнің өркендеуі
Италияның классикалық білімді қайта жаңғыртуы Франциск I (1494–1547) үшін тартымды болды, ол ежелгі әдебиетті жақсырақ түсіну үшін Парижде патшалық профессорлық қызметтер құрды. Дегенмен, бұл дінге қатысты емес, әсіресе 1516 жылғы Болонья конкордатынан кейін Папа Лев X галликан шіркеуіне корольдік бақылауды күшейтіп, Францискке француз дін қызметкерлерін тағайындауға және шіркеу мүліктеріне салық салуға рұқсат берді. Германиядан өзгеше, француз аристократиясы да көбінесе қолданыстағы жағдайды және саясатты қолдады. Франциск жеке қарсылығына қарамастан, 1520-жылдардың соңында Францияға келген Мартин Лютердің идеяларын шыдады, себебі католик ортодоксиясының анықтамасы белгісіз болды, сондықтан ненің дұрыс екенін немесе ерескелдік емесін анықтау қиын болды. Ол дамып келе жатқан діни бөліністе орташа жол ұстауға тырысты, бірақ 1535 жылдың қаңтарында католик шіркеуі «лютерандарды» еретик Цвинглишілер деп жариялап, шешімді қабылдады. Пикардиядағы Нойон қаласынан шыққан Кальвин 1535 жылы қуғыннан қашу үшін эмиграцияға кетіп, Базельде қоныстанды, онда 1538 жылы «Христиан дінінің негіздері» атты еңбегін жариялады. Бұл еңбек кальвинизмнің негізгі принциптерін қамтыды, ол Францияда және басқа еуропалық елдерде өте танымал болды. Лютерандық дін француз коммерсанттарының арасында кең таралған болса, кальвинизмнің қарқынды өсуіне ақсүйектер ықпал етті. Осының Конде әскери жорықтан отанына қайтып келе жатып Женевадан өтіп, кальвинистік уағызды естіген кезде басталғанына сенімді. Наварра королевасы Жанна д’Альбрет 1560 жылы кальвинизмге көшті, мүмкін Теодор де Безедің ықпалымен. Конде және оның күйеуі Антуан Наваррлықпен бірге ол және олардың ұлы Генрих Наваррлық гугеноттардың жетекшілеріне айналды.
The Italian revival of classical learning appealed to Francis I (1494 1547), who set up royal professorships in Paris to better understand ancient literature. However, this did not extend to religion, especially after the 1516 Concordat of Bologna when Pope Leo X increased royal control of the Gallican church, allowing Francis to nominate French clergy and levy taxes on church property. Unlike Germany, the French nobility also generally supported the status quo and existing policies. Despite his personal opposition, Francis tolerated Martin Luther’s ideas when they entered France in the late 1520s, largely because the definition of Catholic orthodoxy was unclear, making it hard to determine precisely what was or was not heresy. He tried to steer a middle course in the developing religious schism, but in January 1535, Catholic authorities made a definitive ruling by classifying "Lutherans" as heretical Zwinglians. Calvin, originally from Noyon in Picardy, went into exile in 1535 to escape persecution and settled in Basel, where he published the Institutes of the Christian Religion in 1538. This work contained the key principles of Calvinism, which became immensely popular in France and other European countries. While Lutheranism was widespread within the French commercial class, the rapid growth of Calvinism was driven by the nobility. It is believed to have started when Condé passed through Geneva while returning home from a military campaign and heard a Calvinist sermon. Jeanne d'Albret, Queen of Navarre, converted to Calvinism in 1560, possibly due to the influence of Theodore de Beze. Along with Condé and her husband Antoine of Navarre, she and their son Henry of Navarre became Huguenot leaders.
Фракциялардың өсуі
1534 жылы қазан айында Париж және басқа да провинциялық қалаларда протестант радикалдары католиктердің «Евхаристиядағы Мәсіхтің нақты болуы» доктринасын жоққа шығаратын плакаттарды жапқанға дейін, тәж діни тартысқа бейтараптық сақтауға тырысты. Бұл протестантизмді анық түрде ересь деп белгілеуге мүмкіндік берді, ал Франциск қауіпсіздікті бұзуға ашуланды, себебі плакаттардың біреуі оның жатын бөлмесінің есігіне ілінген еді. Бастапқыда көрсеткен төзімділігі үшін қатты сынға ұшыраған ол, енді кінәлілерді жазалауға итермеленді. 1535 жылдың 21 ақпанында Франциск пен Франциядағы Осман елшілігінің өкілдерінің қатысуымен Париждің Нотр-Дам соборының алдында бірнеше адам атқыланды. 1540 жылдары ереске қарсы күрес күшейді, нәтижесінде протестанттар құпия түрде құдайға сыйындыруға мәжбүр болды. 1545 жылдың қазан айында Франциск оңтүстік-шығыстағы Мериндол ауылында орналасқан вальденстерді жазалауға бұйрық берді. 13 ғасырға дейін тамыр тартқан, прото-протестанттық дәстүрді сақтап келген вальденстер жақында Реформаттық шіркеуге қосылып, қызметтерінде күшті радикализмді көрсетті. «Мериндол қырғыны» деп белгілі болған оқиғада, Прованс әскерлері көптеген тұрғындарды өлтіріп, 22-28 аралығындағы жақын ауылдарды қиратты, ал жүздеген ер адамдар галерада құл болып жұмыс істеуге мәжбүр болды. Франциск I 1547 жылдың 31 наурызында қайтыс болды, оның орнына ұлы Генрих II отырды, ол өзінің билігінің соңғы жылдарында әкесі бастаған діни қуғынды жалғастырды. Оның саясаты одан да қатал болды, өйткені ол барлық протестанттардың еретиктер екеніне шын сенді; 1551 жылдың 27 маусымында Шатобриан жарлығы олардың құдайға сыйындыру құқығын шектеді. «Ереске қарсы» әдебиетті таратуға тыйым салынды, ал «еретиктердің» мүлігі тәждің меншігіне өтті. Женевадағы өзінің базасынан Кальвин Францияның Реформаттық шіркеуіне жетекшілік етіп, ұйымдық құрылымды ұйымдастырды. Кальвинизм әлеуметтік иерархия мен кәсіби саладан шыққан адамдарға тартымды болды және географиялық таралуда біркелкі үлгі болмады, өте аймақтық сипатта болды. Қуғын-сүргінге қарамастан, олардың саны мен күші айтарлықтай өсті, мұның себебі ақсүйектердің көп бөлігінің кальвинизмге көшкені болды. Тарихшылардың пікірінше, 1562 жылы соғыс басталған кезде Францияда шамамен екі миллион кальвинист болған, оның ішінде ақсүйектердің жартысынан астамы және 1200-1250 шіркеулердің қолдауы болған. Бұл монархияға елеулі қауіп төндірді.
The crown continued efforts to remain neutral in the religious debate until the Affair of the Placards in October 1534, when Protestant radicals put up posters in Paris and other provincial towns that rejected the Catholic doctrine of the "Real presence of Christ in the Eucharist". This allowed Protestantism to be clearly defined as heresy, while Francis was furious at the breach of security which had allowed one of the posters to be placed on the door of his bedchamber. Having been severely criticised for his initial tolerance, he was now encouraged to punish those responsible. On 21 February 1535, a number of those implicated in the Affair were executed in front of Notre Dame de Paris, an event attended by Francis and members of the Ottoman embassy to France. The fight against heresy intensified in the 1540s, forcing Protestants to worship in secret. In October 1545, Francis ordered the punishment of Waldensians based in the south eastern village of Mérindol. A long standing Proto Protestantism tradition dating back to the 13th century, the Waldensians had recently affiliated with the Reformed church and became increasingly militant in their activities. In what became known as the Massacre of Mérindol, Provençal troops killed numerous residents and destroyed another 22 to 28 nearby villages, while hundreds of men were forced to become Galley slaves. Francis I died on 31 March 1547 and was succeeded by his son Henry II, who continued the religious repression pursued by his father in the last years of his reign. His policies were even more severe since he sincerely believed all Protestants were heretics; on 27 June 1551, the Edict of Châteaubriant sharply curtailed their right to worship. Prohibitions were placed upon the distribution of 'heretical' literature, with the property of 'heretics' seizable by the crown. From his base in Geneva, Calvin provided leadership and organisational structures for the Reformed Church of France. Calvinism proved attractive to people from across the social hierarchy and occupational divides and was highly regionalised, with no coherent pattern of geographical spread. Despite persecution, their numbers and power increased markedly, driven by the conversion to Calvinism of large sections of the nobility. Historians estimate that by the outbreak of war in 1562, there were around two million French Calvinists, including more than half of the nobility, backed by 1,200–1,250 churches. This constituted a substantial threat to the monarchy.
Амбоиздік заговор
1559 жылы шілдеде Генрих II-нің қайтысы саяси бос кеңістік пен 15 жастағы Франциск II-нің бақылауға ала алмаған билік үшін бәсекелес топтар арасындағы ішкі күрес тудырды. Франсис Гиз герцогы, оның қарындасының күйеуі, Шотландия королевасы Мэри, патшаға үйленген болатын, жағдайды пайдаланып, өзінің бәсекелестері Монморенси үйіне үстемдік орнатты. Патша таққа отырғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, ағылшын елшісі «Гизаның үйі француз патшасының ісінің бәрін басқарады» деп хабарлады. 1560 жылдың 10 наурызында Жан дю Барри бастаған наразы ақсүйектер тобы жас патшаны құпия түрде алып кету арқылы Гиздің билігін әлсіретуге тырысты. Олардың жоспарлары орындалудан бұрын ашылып, жүздеген күдіктілер, соның ішінде дю Барри де атқыланды. Гиз Кондеге бұл құйрыққа қатысы бар деп күдік келтірді, ол тұтқындалып, Франциск II-нің кенеттен қайтысынан кейін туған саяси хаоста босатылмастан бұрын өлім жазасына кесілді, бұл кезеңнің шиеленісін арттырды. Бұл оқиғадан кейін Францияның протестанттарын атау үшін «гугенот» термині кеңінен қолданыла бастады. Одан көп ұзамай, Руан және Ла-Рошель қалаларында католик шіркеулеріндегі бейнелер мен мүсіндерді қирату, яғни протестанттық иконоборшылықтың алғашқы көріністері орын алды. Бұл 1561 жылы 20-дан астам қала мен қалашықта жалғасып, Сен, Кахор, Каркассон, Тур және басқа жерлерде католиктердің наразылық толқулары протестанттарға шабуыл жасады.
The death of Henry II in July 1559 created a political vacuum and an internal struggle for power between rival factions, which the 15 year old Francis II lacked the ability to control. Francis, Duke of Guise, whose niece Mary, Queen of Scots, was married to the king, exploited the situation to establish dominance over their rivals, the House of Montmorency. Within days of the King's accession, the English ambassador reported "the house of Guise ruleth and doth all about the French King". On 10 March 1560, a group of disaffected nobles led by Jean du Barry, attempted to break the power of the Guise by abducting the young king. Their plans were discovered before being carried out and hundreds of suspected plotters executed, including du Barry. The Guise suspected Condé of involvement in the plot, and he was arrested and sentenced to death before being freed in the political chaos that followed the sudden death of Francis II, adding to the tensions of the period. In the aftermath of the plot, the term "Huguenot" for France's Protestants came into widespread usage. Shortly afterwards, the first instances of Protestant iconoclasm or the destruction of images and statues in Catholic churches, occurred in Rouen and La Rochelle. This continued throughout 1561 in more than 20 cities and towns, sparking attacks on Protestants by Catholic mobs in Sens, Cahors, Carcassonne, Tours and elsewhere.
Екатерина Медичидің регенттік кезеңі
1560 жылдың 5 желтоқсанында Франциск II қайтыс болғаннан кейін, анасы Екатерина де Медичи екінші ұлы, тоғыз жасар Карл IX-тың регенті болды. Италия соғыстарынан мемлекет қаржылық тұрғыдан сарсылып, таусылған кезде, Екатерина монархияның тәуелсіздігін күшті ақсүйектер басқаратын, бәсекелес топтардан сақтап қалуға мәжбүр болды. Әрқайсысы дерлік жеке армияларды бақылап отырды. Гиздерді немесе "Гизардтарды" теңгермелеу үшін, ол келісімге келді: Наварраның Антуан герцогы Конде босатылуы және Францияның генерал-лейтенанты лауазымына ие болуы шартымен регенттікке кез келген талабынан бас тартты. Екатеринаның "ереткеулікпен" күресудің бірнеше жолы болды: Генрих II-нің сәтсіз жойылу саясатын жалғастыру (Франсуа де Турнон сияқты католик ультралар қолдаған тәсіл) немесе де Безе қалағандай, монархияны кальвинизмге айналдыру. Бұл екі шектен аралық жол – екі діннің де Францияда ашық түрде, болмаса уақытша ғана таралған практикасын рұхсат ету, немесе Гизардтардың келісімі бойынша қуғын-сүргінді азайту, бірақ төзімділікке жол бермеу болды. Ол сәт уақытына дейін Гизардтардың бағытын ұстады. Франциск II қайтыс болмас бұрын, 1484 жылдан бері өткізілген алғашқы Генерал штатты шақырды. Ол 1560 жылдың желтоқсан айында Орлеанда салық салу және дін сияқты мәселелерді талқылау үшін жиналды. Соңғысы бойынша көп ілгерілемеді, өткен жылы діни құқық бұзушылықтары үшін сотталғандарды кешіруге келісті. Бұл Конде мен оның жақтастары үшін анық қабылдауға келмейтін нәрсе болғандықтан, Екатерина Генерал штатты айналып өтіп, 1561 жылдың 19 сәуіріндегі және шілдедегі жарлықтар сияқты келісімді шараларға көшті. Бұл католицизмді мемлекеттік дін ретінде мойындады, бірақ "ереткеулік" үшін жазаларды азайтудың бұрынғы шараларын растады. Содан кейін Генерал штат Пуассидегі Колоквиумды бекітті, ол 1561 жылдың 8 қыркүйегінде де Безе бастаған протестанттармен және Гиз герцогының інісі, Кардинал Лотарингия бастаған католиктермен сессиясын бастады. Екі тарап бастапқыда протестанттық құлшылық формаларын қолданыстағы шіркеудің ішінде бейімдеуге тырысты, бірақ бұл мүмкін емес болып шықты. 8 қазанда Колоквиум аяқталған кезде, католик және протестанттық теология арасындағы алшақтық тым үлкен екені анық болды. Олардың мүмкіндіктері шектеліп бара жатқанда, үкімет провинциялардағы күшейіп келе жатқан тәртіпсіздікті басуға тырысты. 1 наурызда Гиз отбасының қызметкерлері Шампаньдегі кальвинистік құлшылыққа шабуыл жасады, бұл Васси қырғыны деп аталды. Бұл гугеноттардың Гизардтар келісімге келмейді деген қорқынышын растаған сияқты, және бұл екі дін арасындағы ашық қақтығысқа әкелген ұшқын ретінде қарастырылады.
When Francis II died on 5 December 1560, his mother Catherine de' Medici became regent for her second son, the nine year old Charles IX. With the state financially exhausted by the Italian Wars, Catherine had to preserve the independence of the monarchy from a range of competing factions led by powerful nobles, each of whom controlled what were essentially private armies. To offset the Guise or "Guisard", she agreed a deal in which Antoine of Navarre renounced any claim to the regency in return for Condé's release and the position of Lieutenant General of France. Catherine had several options for dealing with "heresy", including continuing Henry's II's failed policy of eradication, an approach backed by Catholic ultras such as François de Tournon, or converting the monarchy to Calvinism, as preferred by de Bèze. A middle path between these two extremes was allowing both religions to be openly practised in France at least temporarily, or the Guisard compromise of scaling back persecution but not permitting toleration. For the moment she held to the Guisard line. Before his death, Francis II had called the first Estates General held since 1484, which in December 1560 assembled in Orléans to discuss topics which included taxation and religion. It made little progress on the latter, other than agreeing to pardon those convicted of religious offences in the prior year. Since this was clearly unacceptable to Condé and his followers, Catherine bypassed the Estates and enacted conciliatory measures such as the Edict of 19 April 1561 and the Edict of July. This recognised Catholicism as the state religion but confirmed previous measures reducing penalties for "heresy". The Estates then approved the Colloquy of Poissy, which began its session on 8 September 1561, with the Protestants led by de Bèze and the Catholics by Charles, Cardinal of Lorraine, brother of the Duke of Guise. The two sides initially sought to accommodate Protestant forms of worship within the existing church but this proved impossible. By the time the Colloquy ended on 8 October, it was clear the divide between Catholic and Protestant theology was too wide to be bridged. With their options narrowing, the government attempted to quell escalating disorder in the provinces by passing the Edict of Saint Germain, which allowed Protestants to worship in public outside towns and in private inside them. On 1 March, Guise family retainers attacked a Calvinist service in Champagne, leading to what became known as the massacre of Vassy. This seemed to confirm Huguenot fears that the Guisards had no intention of compromising and is generally seen as the spark which led to open hostilities between the two religions.
Қауіпсіздік
Гвиенна 16 ғасырдың соңында Францияда діни зорлық-зомбылықтың орталығы болды. Зорлық-зомбылықтың өршуіне көптеген түсіндірмелер ұсынылды. Дәстүрлі түсіндірмелер Жанна д’Альбрет пен Антуан Наваррдың ықпалына назар аударады. Басқа түсіндірмелер 1550-ші жылдардағы сеньориялизмнің күшеуіне назар аударады және зорлық-зомбылыққа бет бұруды шаруалардың жауабы ретінде қарастырады. 1561 жылы протестант халықтың баронды өлтіруі көбінесе мысал ретінде келтіріледі. Соңғы талдаулар, керісінше, діни түсіндірмелерге назар аударды. Денис Крузе 1510 және 1520 жылдары аймақты аралаған францискан Томас Иллирикустың құйылысқан эсхатологиялық уағыздарын айтады. Алайда Стюарт Кэрролл саясиландыруды қолдайды: «Зорлық-зомбылық тікелей саяси фракциялардың салдарынан туды және ол спонтанды түрде пайда болған қақтығыстың нәтижесі емес».
Guyenne was the epicentre of the turn to religious violence in late 16th century France. Many explanations have been proffered for the rise of violence. Traditional explanations focus on the influence of Jeanne d'Albret and Antoine of Navarre. Other explanations focus on the rise of seigneurialism in the 1550s and see the turn to violence as a response of the peasant class. The murder of the baron of fr by a Protestant mob in 1561 is often cited as an example. Recent analyses, on the other hand, have turned the focus on religious explanations. Denis Crouzet fingers the fiery eschatological preaching of the Franciscan Thomas Illyricus, who toured the region in the 1510s and 1520s. Stuart Carroll, however, argues for politicization: "the violence was directly caused by politicized factions and was not the result of a spontaneous intercommunal eruption."
"Бірінші" соғыс (15621563)
Гугеноттар Васси қырғынына дейін соғысқа дайындала бастағанмен, көптеген адамдар осы қырғын Сен-Жермен жарлығына сенуге болмайтындығын көрсетті деп мәлімдеді. Жауап ретінде Конде бастаған ақсүйектер тобы патшаны «жаман» кеңесшілерден «құтқару» ниеттерін жариялады және 1562 жылдың 2 сәуірінде Орлеанды басып алды. Бұл үлгіге Францияның айналасындағы протестанттық топтар тез ілесіп, Луара бойындағы Анжер, Блуа және Тур қалаларын басып алып, гарнизон орналастырды, ал Рона өзеніндегі Валенс қаласына шабуыл жасады. 30 сәуірде Лионды басып алғаннан кейін, шабуылдаушылар алдымен қаладағы барлық католик мекемелерін тонады, содан кейін бұзды. Тулузаны Кондеге беруді үміттене отырып, жергілікті гугеноттар Hôtel de ville-ді басып алды, бірақ ашуланған католик халықтарының қарсылығына тап болды, нәтижесінде көше шайқастары болды және 3000-нан астам адам қаза тапты, олардың көп бөлігі гугеноттар еді. 1562 жылдың 12 сәуірінде Сенс қаласында, ал шілдеде Турда гугеноттардың жаппай қырғыны болды. Қақтығыс күшейген сайын, тәж Гиз фракциясының қысымымен жарлықты күштен шығарды. Соғыстың басты шайқастары Руан, Дрю және Орлеан қалаларында болды. Руанды қоршауда (1562 жылдың мамыр-қазан айлары) тәж қаланы қайтарып алды, бірақ Наварраның Антуан герцогы алған жараларынан қайтыс болды. Дрю шайқасында (1562 жылдың желтоқсаны) Конде тәждің қолына түсті, ал констебль Монморенси тәжге қарсы шыққандардың қолына түсті. 1563 жылдың ақпан айында Орлеанды қоршауда Гиз герцогы Франциск гугенот Жан де Полтро де Меренің қолынан атылып өлтірілді. Ол тікелей шайқастан тыс өлгендіктен, Гиздер оны герцогтің жауы адмирал Колиньинің бұйрығымен жасалған қастандық деп есептеді. Қастандықтан туындаған халықтың наразылығы және Орлеан қаласының қоршауға қарсы тұруы Екатерина де Медичиге соғыс бітіруге делдалдық етуге мүмкіндік берді, нәтижесінде 1563 жылдың 19 наурызында Амбоаз жарлығы жарияланды.
Although the Huguenots had begun mobilising for war before the Vassy massacre, many claimed that the massacre confirmed claims that they could not rely on the Edict of Saint Germain. In response, a group of nobles led by Condé proclaimed their intention of "liberating" the king from "evil" councillors and seized Orléans on 2 April 1562. This example was quickly followed by Protestant groups around France, who seized and garrisoned Angers, Blois and Tours along the Loire and assaulted Valence in the Rhône River. After capturing Lyon on 30 April, the attackers first sacked, then demolished all Catholic institutions in the city. Hoping to turn Toulouse over to Condé, local Huguenots seized the Hôtel de ville but met resistance from angry Catholic mobs which resulted in street battles and over 3,000 deaths, mostly Huguenots. On 12 April 1562, there were massacres of Huguenots at Sens, as well as at Tours in July. As the conflict escalated, the Crown revoked the Edict under pressure from the Guise faction. The major engagements of the war occurred at Rouen, Dreux, and Orléans. At the Siege of Rouen (May–October 1562), the crown regained the city, but Antoine of Navarre died of his wounds. In the Battle of Dreux (December 1562), Condé was captured by the crown, and the constable Montmorency was captured by those opposing the crown. In February 1563, at the Siege of Orléans, Francis, Duke of Guise, was shot and killed by the Huguenot Jean de Poltrot de Méré. As he was killed outside of direct combat, the Guise considered this an assassination on the orders of the duke's enemy, Admiral Coligny. The popular unrest caused by the assassination, coupled with the resistance by the city of Orléans to the siege, led Catherine de' Medici to mediate a truce, resulting in the Edict of Amboise on 19 March 1563.
"Қораллы бейбітшілік" (15631567) және "екінші" соғыс (15671568)
Амбоаз жарлығы барлық тараптар үшін қанағаттандырмайтын болып саналды, ал Гиз фракциясы еретиктерге жасалған қауіпті жеңілдіктер деп есептеген нәрсеге ерекше қарсылық көрсетті. Король 1562 жылы Англияның Хэмптон-Корт келісімі бойынша, гугенот басшылары мен Англияның Елизавета I арасындағы келісімге сәйкес, ағылшындар басып алған Гаврді қайта басып алу үшін екі фракцияны қайта біріктіруге тырысты. Сол шілдеде француздар ағылшындарды қуды. 1563 жылдың 17 тамызында Карл IX Руан Парламентінде ересек деп жарияланды, соның нәтижесінде Екатерина Медичидің регенттігі аяқталды. Оның анасы саясатта маңызды рөл атқара берді және 1564-1566 жылдар аралығында патшалық билігін қайта орнату мақсатында ұлымен бірге үлкен саяхатқа шықты. Осы кезеңде Жанна д'Альбрет Екатеринамен Макон және Нерак қалаларында кездесіп, әңгімелесті. Фландриядағы иконаклазм туралы хабарлар Карл IX-ты ондағы католиктерге қолдау көрсетуге итермеледі; француз гугеноттары католиктердің оларға қарсы қайтадан жұмылдырылуынан қорқып жүрді. Испанияның королі Филипп II Италиядан Рейн арқылы солтүстікке қарай стратегиялық дәлізді нығайтқаннан кейін бұл қорқыныш күшейді және саяси наразылық өсті. Протестант әскерлері Меодағы шабуыл кезінде король Карл IX-ты тұтқындауға және бақылауға алуға тырысқаннан кейін Ла-Рошель сияқты бірнеше қалалар гугеноттардың ісін қолдады. Протестанттар келесі күні Нимде католик миряндары мен дін қызметкерлерін Микелад деп аталатын оқиғада шабуылдап өлтірді. Бұл екінші соғысты және оның басты әскери қақтығысын, Сен-Дени шайқасын тудырды, онда корольдің бас қолбасшысы және генерал-лейтенанты, 74 жастағы Анн де Монморенси қайтыс болды. Соғыс қысқа болды және 1563 жылғы Амбоаз бейбіт шартын қайталайтын Лонжумео бейбіт шартымен (1568 жылдың наурызы) аяқталды, ол протестанттарға маңызды діни бостандықтар мен жеңілдіктер берді.
The Edict of Amboise was generally regarded as unsatisfactory by all concerned, and the Guise faction was particularly opposed to what they saw as dangerous concessions to heretics. The crown tried to re unite the two factions in its efforts to re capture Le Havre, which had been occupied by the English in 1562 as part of the Treaty of Hampton Court between its Huguenot leaders and Elizabeth I of England. That July, the French expelled the English. On 17 August 1563, Charles IX was declared of age at the Parlement of Rouen ending the regency of Catherine de Medici. His mother continued to play a principal role in politics, and she joined her son on a Grand Tour of the kingdom between 1564 and 1566, designed to reinstate crown authority. During this time, Jeanne d'Albret met and held talks with Catherine at Mâcon and Nérac. Reports of iconoclasm in Flanders led Charles IX to lend support to the Catholics there; French Huguenots feared a Catholic re mobilisation against them. Philip II of Spain's reinforcement of the strategic corridor from Italy north along the Rhine added to these fears, and political discontent grew. After Protestant troops unsuccessfully tried to capture and take control of King Charles IX in the Surprise of Meaux, a number of cities, such as La Rochelle, declared themselves for the Huguenot cause. Protestants attacked and massacred Catholic laymen and clergy the following day in Nîmes, in what became known as the Michelade. This provoked the second war and its main military engagement, the Battle of Saint Denis, where the crown's commander in chief and lieutenant general, the 74 year old Anne de Montmorency, died. The war was brief, ending in another truce, the Peace of Longjumeau (March 1568), which was a reiteration of the Peace of Amboise of 1563 and once again granted significant religious freedoms and privileges to Protestants.
"Үшінші" соғыс (1568-1570)
1568 жылдың жазында католиктер арасында заңға қарсы әрекет ете отырып, ел бойынша католиктер қауымдастықтары мен лигалары пайда болды. Конде мен Колиньи сияқты гугенот көшбасшылары өміріне қауіптеніп, соттан қашып кетті, олардың көптеген жақтастары өлтірілді, ал қыркүйек айында Сент-Мор эдикты гугеноттардың құлшылық ету бостандығын жойды. Қарашада Орандық Вильгельм өз протестант достарын қолдау үшін Францияға әскер бастап келді, бірақ әскер жалақысы жеткіліксіз болғандықтан, ол патшаның ақша және елден шығуға рұқсат алу ұсынысын қабылдады. Гугеноттар Конденің басшылығымен, Францияның оңтүстік-шығысынан келген Пауль де Муванс пен Германиядан келген 14 мың жалданба рыцарь әскерінің көмегімен күшті армия құрды. Герцог соғыста қаза болғаннан кейін, оның әскері Жанна д'Альбреттің зергерлік бұйымдарына кепіл ретінде Англиядан алынған несиеге сүйенген гугеноттардың қызметінде қалды. Гугеноттардың қаржысының көп бөлігі Англия королевасы Елизаветадан келді, оған бұл мәселеде сэр Фрэнсис Уолсингхэм әсер еткен болуы мүмкін. Протестант әскері Пуату мен Сентонж аймандарындағы бірнеше қалаларды қоршады (Ла-Рошельді қорғау үшін), содан кейін Ангулем мен Коньякты қоршады. Жарнак шайқасында (1569 жылдың 16 наурызы) Конде князі қаза тапты, бұл адмирал де Колиньиді Конденің 16 жасар ұлы Генри және 15 жасар Генри Наварр атынан, оларды Жанна д'Альбрет патша билігіне қарсы гугеноттардың мүддесі үшін заңды көшбасшылар ретінде ұсынды. Ла-Рош-л'Абейл шайқасы гугеноттар үшін номиналды жеңіс болды, бірақ олар Пуатиені басып ала алмады және Монконтур шайқасында (1569 жылдың 30 қазаны) күйреп жеңілді. Колиньи және оның әскері оңтүстік-батысқа шегінді және Габриэль, Монтгомери графымен бірікті, ал 1570 жылдың көктемінде олар Тулузаны тонады, Францияның оңтүстігінен өтіп, Рона аңғары арқылы Ла-Шарите-сюр-Луарға дейін жол жүрді. Патшаның үлкен қарызы мен Карл IX-тың бейбіт шешім табуға деген ниеті Жанна д'Альбрет келіссөз жүргізген Сен-Жермен-ан-Лай бейбіт шартына (1570 жылдың 8 тамызы) әкелді, ол гугеноттарға тағы да бірнеше жеңілдіктер берді.
In reaction to the Peace, Catholic confraternities and leagues sprang up across the country in defiance of the law throughout the summer of 1568. Huguenot leaders such as Condé and Coligny fled court in fear for their lives, many of their followers were murdered, and in September, the Edict of Saint Maur revoked the freedom of Huguenots to worship. In November, William of Orange led an army into France to support his fellow Protestants, but, the army being poorly paid, he accepted the crown's offer of money and free passage to leave the country. The Huguenots gathered a formidable army under the command of Condé, aided by forces from south east France, led by Paul de Mouvans, and a contingent of fellow Protestant militias from Germanyincluding 14,000 mercenary reiters led by the Calvinist Duke of Zweibrücken. After the Duke was killed in action, his troops remained under the employ of the Huguenots who had raised a loan from England against the security of Jeanne d'Albret's crown jewels. Much of the Huguenots' financing came from Queen Elizabeth of England, who was likely influenced in the matter by Sir Francis Walsingham. The Protestant army laid siege to several cities in the Poitou and Saintonge regions (to protect La Rochelle), and then Angoulême and Cognac. At the Battle of Jarnac (16 March 1569), the prince of Condé was killed, forcing Admiral de Coligny to take command of the Protestant forces, nominally on behalf of Condé's 16 year old son, Henry, and the 15 year old Henry of Navarre, who were presented by Jeanne d'Albret as the legitimate leaders of the Huguenot cause against royal authority. The Battle of La Roche l'Abeille was a nominal victory for the Huguenots, but they were unable to seize control of Poitiers and were soundly defeated at the Battle of Moncontour (30 October 1569). Coligny and his troops retreated to the south west and regrouped with Gabriel, comte de Montgomery, and in spring of 1570, they pillaged Toulouse, cut a path through the south of France, and went up the Rhone valley up to La Charité sur Loire. The staggering royal debt and Charles IX's desire to seek a peaceful solution led to the Peace of Saint Germain en Laye (8 August 1570), negotiated by Jeanne d'Albret, which once more allowed some concessions to the Huguenots.
Сент-Бартоломей күні қырғыны және "төртінші" соғыс (15721573)
Патшалық қайтадан бейбіт болған соң, тәж мемлекеттің жарылған бірлігін қайта құру үшін келісім саясатын іздеуге кірісті. Бұл саясаттың маңызды бөлігі Жанна д’Альбреттің ұлы Наварра және Антуан Наварра, сондай-ақ патшаның қарындасы Маргарет Валуа арасындағы неке болуы тиіс еді. Альбрет ұлының дінін өзгертуге ұшырауы мүмкін деп алаңдады, сондықтан келісімге 1572 жылдың наурызына дейін қол қойылды. Үшінші азаматтық соғыс кезінде басына сыйлық белгіленген Колиньи бейбітшілікке оралды және 1571 жылдың тамызында сарайда зор құрмет көрді. Ол Францияның испандық Нидерландына шабуыл жасап, католиктер мен гугеноттарды патшаның айналасына біріктіруге сенді. Алайда, Карл Испаниямен ашық соғысқа бармау ниетінде болғандықтан, бұл жобаға жасырын ғана қолдау көрсетуге дайын еді. Кеңес Колиньидің саясатын бірауыздан қабылдамады, ол сарайды тастап кетті, онда оны құшақ жаймады. Тамыз айында той өтті, және барлық қуатты гугенот аристократиясы оқиғаға қатысу үшін Парижге келді. Тойдан кейін бірнеше күн өткен соң, Колиньи кеңестен үйіне қайтып бара жатқанда атып өлтірілді. Ашулы гугеноттар патша уәделеген әділдік талап етті. Екатерина, Гиз, Анжу, Альба барлығы күдік тудырды, бірақ гугеноттар ашуын негізінен Гизге бағыттап, оны патшаның алдында өлтірумен қорқытты. Сарай протестант әскерлерінің астанаға шабуылдауы немесе жаңа азаматтық соғыс басталуы мүмкін деген алаңдаушылыққа толы болды, сондықтан гугенот басшылығына алдын ала соққы беруге шешім қабылданды. 24 тамыз таңында бірнеше өлтіру отряды құрылды, олардың бірі Гиздің басшылығымен Колиньиді таңғы сағат 4 шамасында өлтірді, оның денесін көшеде қалдырды, онда париждіктер оны қиратты және Сенаға лақтырды. Таң атқанда, қазалаулар жоспарланғандай жүрмегені анық болды, халықтың белсенді топтары «патша соны қалаған» деген сылтаумен гугенот көршілерін өлтірді. Келесі бес күн бойы католиктер кальвинист ерлер, әйелдер мен балаларды өлтіріп, үйлерін тонады. Король Карл IX елшілерге гугенот төңкерісін болдырмау үшін кісі өлтіруге бұйрық бергенін және кісі өлтіру жалғасып жатқанда да мереке күні жариялағанын хабарлады. Келесі апталарда тәртіпсіздік Францияның оннан астам қаласына тарады. Тарихшылардың есебуынша, Парижде 2000 гугенот, ал провинцияларда мыңдаған адам қаза тапты; барлығы шамамен 10 000 адам мерт болды. Наварралық Генрих және оның туысы, жас Конде ханзадасы католицизмге көшуге келісіп, өлімнен құтылуға тырысты. Екеуі де Парижден қашып шыққаннан кейін дінге көшкендерін жоққа шығарды. Бұл қырғын Еуропаның барлық аймақтарындағы протестанттардың арасында үлкен қорқыныш пен ашу тудырды, бірақ Испанияның Филипп II және папа Григорий XIII гугенот төңкерісінің жолы кесілгенін ресми түрде жариялағаннан кейін, оқиғаны қуанышпен қарсы алды. Францияда гугеноттардың патшаға қарсылығы көптеген басшылардың қазасынан кейін күрт әлсіреді. Көптеген гугеноттар протестант елдеріне эмиграциялады. Басқалары тірі қалу үшін қайтадан католицизмге көшті, ал қалғандары көпшілігін құрайтын аз ғана қалаларда шоғырланды.
With the kingdom once more at peace, the crown began seeking a policy of reconciliation to bring the fractured polity back together. One key part of this was to be a marriage between Navarre the son of Jeanne d'Albret and Antoine of Navarre, and Margaret of Valois the king's sister. Albret was hesitant, worried it might lead to the abjuration of her son, and it took until March 1572 for the contract to be signed. Coligny, who had a price on his head during the third civil war, was restored to favour through the peace, and received lavishly at court in August 1571. He firmly believed that France should invade the Spanish Netherlands to unify the Catholics and Huguenots behind the king. Charles, however, was unwilling to provide more than covert support to this project, not wanting open war with Spain. The council was unanimous in rejecting Coligny's policy and he left court, not finding it welcoming. In August the wedding was at last held, and all the most powerful Huguenot aristocracy had entered Paris for the occasion. A few days after the wedding, Coligny was shot on his way home from council. The outraged Huguenot nobility demanded justice which the king promised to provide. Catherine, Guise, Anjou, Alba were all variously suspected, though the Huguenot nobility directed their anger primarily at Guise, threatening to kill him in front of the king. The court, increasingly alarmed at the possibility of Protestant forces marching on the capital, or a new civil war, decided to pre emptively strike at the Huguenot leadership. On the morning of 24 August, several kill squads were formed, one going out under Guise, which killed Coligny around 4am, leaving his body on the street where it was mutilated by Parisians and thrown into the Seine. By dawn it was clear the assassinations had not gone according to plan, with militant factions of the population slaughtering their Huguenot neighbours under the claim that 'the king willed it'. For the next five days, the violence continued as Catholics massacred Calvinist men, women, and children and looted their houses. King Charles IX informed ambassadors that he had ordered the assassinations to prevent a Huguenot coup and proclaimed a day of jubilee in celebration even as the killings continued. Over the next few weeks, the disorder spread to more than a dozen cities across France. Historians estimate that 2,000 Huguenots were killed in Paris and thousands more in the provinces; in all, perhaps 10,000 people were killed. Henry of Navarre and his cousin, the young Prince of Condé, managed to avoid death by agreeing to convert to Catholicism. Both repudiated their conversions after they escaped Paris. The massacre provoked horror and outrage among Protestants throughout Europe, but both Philip II of Spain and Pope Gregory XIII, following the official version that a Huguenot coup had been thwarted, celebrated the outcome. In France, Huguenot opposition to the crown was seriously weakened by the deaths of many of the leaders. Many Huguenots emigrated to Protestant countries. Others reconverted to Catholicism for survival, and the remainder concentrated in a small number of cities where they formed a majority.
"Төртінші" соғыс (15721573)
Бұл қырғындар одан әрі әскери қимылдарға әкелді, оның ішінде Генри I де Монморенси бастаған әскерлердің Сомиер қаласын, ал Анжу герцогы бастаған әскерлердің Сансер және Ла-Рошель қалаларын католиктер қоршауына алуы болды. Соғыс аяқталуына Анжу герцогінің Польша тағына сайлануы (11-15 мамыр 1573 жыл) және Булонь эдиктының (1573 жылдың шілдесінде қол қойылған) қабылдануы себеп болды, ол француз протестанттарына бұрын берілген көптеген құқықтарды шектеді. Келісім шарттары бойынша, барлық гугеноттарға өткен істері үшін кешірім берілді және дін бостандығы танылды. Дегенмен, оларға ғибадат етуге тек Ла-Рошель, Монтабан және Ним қалаларында ғана рұқсат берілді, тіпті сонда да тек өз үйлерінде. Жоғары сот құқығына ие протестант аристократтарына неке қию және крещение рәсімдерін өткізуге рұқсат берілді, бірақ тек отбасынан басқа он адамнан аспайтын жиын алдында.
The massacres provoked further military action, which included Catholic sieges of the cities of Sommières (by troops led by Henri I de Montmorency), Sancerre, and La Rochelle (by troops led by the duke of Anjou). The end of hostilities was brought on by the election (11–15 May 1573) of the Duke of Anjou to the throne of Poland and by the Edict of Boulogne (signed in July 1573), which severely curtailed many of the rights previously granted to French Protestants. Based on the terms of the treaty, all Huguenots were granted amnesty for their past actions and the freedom of belief. However, they were permitted the freedom to worship only within the three towns of La Rochelle, Montauban, and Nîmes, and even then only within their own residences. Protestant aristocrats with the right of high justice were permitted to celebrate marriages and baptisms, but only before an assembly limited to ten persons outside of their family.
Карл IX-тің өлімі және "бесінші" соғыс (15741576)
Анжу герцогы болмаған кезде Карл мен оның кіші інісі Аленсон герцогы арасындағы даулар көптеген гугеноттардың Аленсон төңірегіне қамқорлық және қолдау іздеу үшін жиналуына әкелді. Сен-Жермендегі сәтсіз төңкеріс (1574 жылдың ақпаны), Сен-Бартолемейден бері сарайда тұтқындалған Конде мен Наварраны босатуға бағытталған деп есептеледі, бұл Францияның басқа аймақтарындағы, мысалы, Төмен Нормандия, Пуату және Рона аңғарындағы гугеноттардың табысты көтерілістерімен бір уақытта болды, бұл жаңадан соғыс қимылдарын бастады. Генрих Анжудың Польша королі болып таққа отыруынан үш ай өткен соң, оның ағасы Карл IX қайтыс болды (1574 жылдың мамырында) және анасы ол қайтып келгенше регенттікке өзіндік құқық жариялады. Генрих Польшадан құпия түрде шығып, Венеция арқылы Францияға оралды, онда ол Мидидегі бұрынғы қолбасшы Монморенси Дамвиллдің (1574 жылдың қарашасы) бас тартуымен бетпе-бет келді. Мидиде өзінің билігін орната алмаса да, ол Реймсте (1575 жылдың ақпанында) Генрих III патша болып жарияланды және келесі күні Гиз әулетінен шыққан туысы Луиза Водемонға үйленді. Сәуір айында тәж келіссөздер жүргізуге тырысты, ал қыркүйекте Аленсонның сарайдан қашуы тәжге қарсы күштердің күшті коалициясын құру мүмкіндігін тудырды, себебі Палатинаттың Иоанн Казимирі Шампанға басып кірді. Тәж Аленсонмен жеті айлық бітімге келісті және Казимирдің әскерлеріне Рейннің шығысында қалу үшін 500 000 ливр төлеуге уәде берді, бірақ ешбір шара бейбітшілікке әкелмеді. 1576 жылдың мамырында тәж Аленсонның және оны қолдаған гугеноттардың талаптарын қабылдауға мәжбүр болды, нәтижесінде Болё эдикты, сондай-ақ «Мырзалар бейбітшілігі» деп белгілі болды.
In the absence of the duke of Anjou, disputes between Charles and his youngest brother, the duke of Alençon, led to many Huguenots congregating around Alençon for patronage and support. A failed coup at Saint Germain (February 1574), allegedly aiming to release Condé and Navarre who had been held at court since St Bartholemew's, coincided with rather successful Huguenot uprisings in other parts of France such as Lower Normandy, Poitou, and the Rhône valley, which reinitiated hostilities. Three months after Henry of Anjou's coronation as King of Poland, his brother Charles IX died (May 1574) and his mother declared herself regent until his return. Henry secretly left Poland and returned via Venice to France, where he faced the defection of Montmorency Damville, ex commander in the Midi (November 1574). Despite having failed to have established his authority over the Midi, he was crowned King Henry III, at Rheims (February 1575), marrying Louise Vaudémont, a kinswoman of the Guise, the following day. By April, the crown was already seeking to negotiate, and the escape of Alençon from court in September prompted the possibility of an overwhelming coalition of forces against the crown, as John Casimir of the Palatinate invaded Champagne. The crown hastily negotiated a truce of seven months with Alençon and promised Casimir's forces 500,000 livres to stay east of the Rhine, but neither action secured a peace. By May 1576, the crown was forced to accept the terms of Alençon, and the Huguenots who supported him, in the Edict of Beaulieu, known as the Peace of Monsieur.
Католик лигасы мен "алтыншы" соғыс (15761577)
Болидің жарлығы кальвинистерге көптеген жеңілдіктер берді, бірақ олар Католик лигасына қарсы тұруда қысқа ғана уақытқа созылды, оны Генрих I, Гиз герцогы – өте католик, жарлыққа қарсы құрған болатын. Гиз үйі ұзақ жылдар бойы Рим католик шіркеуін қорғаумен байланысты болды, ал Гиз герцогы және оның туыстары – Майен герцогы, Омаль герцогы, Эльбёф герцогы, Меркёр герцогы және Лотарингия герцогы – Лигаға адал кең аумақтарды басқарды. Лига қалалық орта тап арасында да көп жақтастарға ие болды. Король Генрих III бастапқыда Католик лигасының басшысын өзіне тартуға және келіссөздер арқылы мәмілеге келуге тырысты. Бірақ бұл Гиз басшыларына ұнамады, олар гугеноттарды банкротқа дейін жеткізіп, олардың мол мүліктерін корольмен бөлісуді қалады. Король Генрих III-нің басшылық қабілеті 1576 жылғы желтоқсанда Блуада өткен Генерал штатының мәжілісінде сынақтан өтті.
The Edict of Beaulieu granted many concessions to the Calvinists, but these were short lived in the face of the Catholic League – which the ultra Catholic, Henry I, Duke of Guise, had formed in opposition to it. The House of Guise had long been identified with the defense of the Roman Catholic Church and the Duke of Guise and his relations – the Duke of Mayenne, Duke of Aumale, Duke of Elbeuf, Duke of Mercœur, and the Duke of Lorraine – controlled extensive territories that were loyal to the League. The League also had a large following among the urban middle class. King Henry III at first tried to co opt the head of the Catholic League and steer it towards a negotiated settlement. This was anathema to the Guise leaders, who wanted to bankrupt the Huguenots and divide their considerable assets with the King. A test of King Henry III's leadership occurred at the meeting of the Estates General at Blois in December 1576.
"Жетіінші" соғыс (1579-1580)
Генрих өзінің кенже інісі Франциске Анжу герцогы атағын бергеніне қарамастан, ханзада мен оның жақтастары голланд көтерілісіне қатысу арқылы сарайда тәртіпсіздік тудыра берді. Сонымен қатар, аймақтық жағдай католиктер мен протестанттардың "өз қорғаны үшін" қарулануымен күрделеніп, тәртіпсіздікке ұласты. 1579 жылдың қараша айында Конде Ла-Фер қаласын басып алды, осыдан кейін тағы бір әскери қимылдар басталды, ол Анжу жүргізген келіссөздер нәтижесінде Фликс шартымен (1580 жылдың қарашасы) аяқталды.
Despite Henry according his youngest brother Francis the title of Duke of Anjou, the prince and his followers continued to create disorder at court through their involvement in the Dutch Revolt. Meanwhile, the regional situation disintegrated into disorder as both Catholics and Protestants armed themselves in 'self defence'. In November 1579, Condé seized the town of La Fère, leading to another round of military action, which was brought to an end by the Treaty of Fleix (November 1580), negotiated by Anjou.
Анжуның өлімі және содан кейінгі мұрагерлік дағдарыс (15841585)
1584 жылы корольдің кенже ағасы және мұрагері Анжу герцогы қайтыс болған кезде нәзік келісім аяқталды. Генрих III-нің ұлы болмағандықтан, Саликалық заң бойынша тақтың келесі мұрагері Людовик IX-тың ұрпағы, кальвинист Наварралық ханзада Генрих болды. Генрих Наварраның протестантизмінен бас тартпайтыны анық болған соң, Гиз герцогы Лига атынан Испанияның Филипп II-мен Жонвиль келісімін (1584 жылғы 31 желтоқсан) жасады. Филипп келесі он жыл бойы Лигаға айтарлықтай жылдық қаржылай көмек берді, Францияда азамат соғысын жалғастыруға үміттене отырып, француз кальвинистерін жоюды көздеді. Гиздің қысымымен Генрих III Немур келісімін (1585 жылғы 7 шілдеде) және протестантизмді басу туралы жарлықты (1585 жылғы 18 шілдеде) және Генрих Наварраның таққа құқығын жойды.
The fragile compromise came to an end in 1584, when the Duke of Anjou, the King's youngest brother and heir presumptive, died. As Henry III had no son, under Salic Law, the next heir to the throne was the Calvinist Prince Henry of Navarre, a descendant of Louis IX. When it became clear that Henry of Navarre would not renounce his Protestantism, the Duke of Guise signed the Treaty of Joinville (31 December 1584) on behalf of the League, with Philip II of Spain, who supplied a considerable annual grant to the League over the following decade to maintain the civil war in France, with the hope of destroying the French Calvinists. Under pressure from the Guise, Henry III reluctantly issued the Treaty of Nemours (7 July 1585) and an edict suppressing Protestantism (18 July 1585) and annulling Henry of Navarre's right to the throne.
Соғысқа көтерілу (1585)
Патшаның қажетті қаржысы болмаса да, жағдай ашық соғысқа ұласты. Наварралық Генрих тағы да неміс княздарынан және Англияның Елизавета I-нен сыртқы көмек сұрады. Ал, Париждің бекем католик халқы, Он алтылық комитеттің ықпалымен, Генрих III-тің және кальвинистерді жеңе алмауына наразылық білдірді. 1588 жылдың 12 мамырында, Баррикадалар күні, халық көтерілісі Париж көшелерінде Гиз герцогін патшаның деген жаушылығынан қорғау үшін баррикадалар қойды, ал Генрих III қаладан қашып кетті. Он алтылық комитет үкіметті толық бақылауға алды, ал Гиз айналасындағы жабдықтау жолдарын қорғады. Екатерина де Медичинің араласуы Одақ жарлығына әкелді, онда тәж Лиганың көптеген талаптарын қабылдады: Немур шарты қайта бекітілді, кардинал де Бурбон мұрагер ретінде мойындалды және Генрих Гиз генерал-лейтенант болып тағайындалды.
The situation degenerated into open warfare even without the King having the necessary funds. Henry of Navarre again sought foreign aid from the German princes and Elizabeth I of England. Meanwhile, the solidly Catholic people of Paris, under the influence of the Committee of Sixteen, were becoming dissatisfied with Henry III and his failure to defeat the Calvinists. On 12 May 1588, the Day of the Barricades, a popular uprising raised barricades on the streets of Paris to defend the Duke of Guise against the alleged hostility of the king, and Henry III fled the city. The Committee of Sixteen took complete control of the government, while the Guise protected the surrounding supply lines. The mediation of Catherine de'Medici led to the Edict of Union, in which the crown accepted almost all the League's demands: reaffirming the Treaty of Nemours, recognizing Cardinal de Bourbon as heir, and making Henry of Guise Lieutenant General.
Блуаның генерал-мемлекеттері және Генрих Гизді өлтіру (1588)
Парижге қайтудан бас тартқан Генрих III Блуада Генералдық Штатты шақыруға бұйрық берді. Генералдық Штат кезінде Генрих III үшінші қабат мүшелері Лига тарапынан манипуляцияланып жатыр деген күдікке ілікті және Гиз 1588 жылғы қазан айында Савой герцогының Салуццоға шабуыл жасауына ықпал еткеніне көз жеткізді. Гиз үйін патша билігіне қауіпті қатер деп есептеген Генрих III бірінші соққы беруге шешім қабылдады. 1588 жылғы 23 желтоқсанда Блуа сарайында Генрих Гиз және оның інісі, кардинал Гиз, король сақшыларының тұзағына түсті. Герцог кеңес залына келді, онда оның інісі кардинал күтіп тұрды. Герцогқа король оны патшалық жатақханасына іргелес жеке бөлмеде көруге ниеттенгенін айтты. Сол жерде сақшылар герцогты ұстап алып, жүрегіне пышақ салды, ал басқалары кардиналды тұтқындады, ол кейіннен оны ұстап әкелгендердің сүйреп тастауынан қаза тапты. Франция тағына талапкерлердің ешқайсысы оған қарсы әрекет ете алмас үшін король герцогтың ұлын түрмеге қамады. Гиз герцогы Францияда зор құрметке ие болғандықтан, Католик лигасы король Генрих III-ке қарсы ашық соғыс жариялады. Сорбонна Генрихті тақтан түсіргенін мәлімдеді. Генрих өзінің туысы, гугенот Генрих Наваррамен күш біріктіріп, Лигаға қарсы соғысқа шықты.
Refusing to return to Paris, Henry III called for an Estates General to meet at Blois. During the Estates General, Henry III suspected that the members of the third estate were being manipulated by the League and became convinced that Guise had encouraged the duke of Savoy's invasion of Saluzzo in October 1588. Viewing the House of Guise as a dangerous threat to the power of the Crown, Henry III decided to strike first. On 23 December 1588, at the Château de Blois, Henry of Guise and his brother, the Cardinal de Guise, were lured into a trap by the King's guards. The Duke arrived in the council chamber where his brother the Cardinal waited. The Duke was told that the King wished to see him in the private room adjoining the royal chambers. There guardsmen seized the duke and stabbed him in the heart, while others arrested the Cardinal who later died on the pikes of his escort. To make sure that no contender for the French throne was free to act against him, the King had the Duke's son imprisoned. The Duke of Guise had been highly popular in France, and the Catholic League declared open war against King Henry III. The Sorbonne declared Henri deposed. Henri for his part now joined forces with his cousin, the Huguenot, Henry of Navarre, to war against the League.
Генрих III-нің өлтірілуі (1589)
Осылайша, Католик лигасына жетекшілік ету Гиз герцогының кіші інісі, Майен герцогының міндетіне айналды. Лиганың баспалары түрлі аттармен антироялистік жарияламаларды басып шығара бастады, ал Сорбонна 1589 жылдың 7 қаңтарында Генрих III-ті тақтан түсірудің әділ және қажет екенін, сондай-ақ кез келген жеке азаматтың патша өлтіруге моральдық құқығы бар екенін жариялады. Саликалық заңға сәйкес, ол Генриді мұрагері етіп тағайындады. Дегенмен, көптеген католиктер Наварраның протестанттық дінін қабылдауға келмейді деп санайтын. Наварра кейіннен католик дінін өзгертусіз сақтайтынын мәлімдеді.
It thus fell upon the younger brother of the Duke of Guise, the Duke of Mayenne, to lead the Catholic League. The League presses began printing anti royalist tracts under a variety of pseudonyms, while the Sorbonne proclaimed on 7 January 1589 that it was just and necessary to depose Henry III, and that any private citizen was morally free to commit regicide. In keeping with Salic Law, he named Henry as his heir. However, many Catholics considered Navarre's Protestantism to be unacceptable. Navarre later declared that he would uphold the Catholic faith without changes.
Генрих IV патшалықтың жаулауы (15891593)
1589 жылы жағдай мынадай еді: Генрих Наваррский, енді Францияның Генрих IV, оңтүстік және батысты, ал Католик лигасы солтүстік және шығысты бақылап тұрды. Католик лигасының басшылығы корольдік генерал-лейтенант болып тағайындалған Майен герцогіне жүктелді. Ол өз әскерлерімен Нормандияның көптеген ауылдық аймақтарын басқарды. Бірақ 1589 жылдың қыркүйегінде Генрих Арк шайқасында герцогке ауыр жеңіліс сыйлады. Генрихтің әскері Нормандияны жаулап, қыс бойы қаладан қалаға басып алды. Патша Францияның барлық аймағын билеу үшін Парижді алудың қажеттігін түсінді. Дегенмен, бұл оңай шаруа емес еді. Католик лигасының баспалары мен жақтастары протестанттық Англияда католик дін қызметкерлері мен қара халыққа жасалған зұлматтар туралы әңгімелер таратты (Англия мен Уэльстің қырық шейітіне қараңыз). Қала кальвинист патшаны қабылдамай, өлімге дейін күресуге дайын тұрды. 1590 жылдың 14 наурызында болған Иври шайқасы Генрихтің Майен герцогы бастаған күштерге қарсы тағы бір шешуші жеңісі болды. Генрихтің әскері Парижді қоршауға алды, бірақ париждіктердің ұзақ және қаһармандық күресінен кейін Генрихтің қоршауын Парма герцогы басқаратын испан әскері бұзды. Содан кейін Парижде болған оқиға Руанда қайталанды (1591 жылдың қарашасы – 1592 жылдың наурызы). Парма кейіннен Кодебек қоршауы кезінде Генрихтің әскерімен қоршалып, қолынан жарақат алды. Одан кейін керемет түрде қашып шығып, Фландрияға шегінді, бірақ денсаулығы нашарлағандықтан Фарнезе ұлы Рануччионы әскерін басқаруға шақырды. Алайда, ол испан әкімшілігімен губернатор лауазымынан алынып, 3 желтоқсанда Арраста қайтыс болды. Генрих пен протестант әскері үшін Парма енді қауіпті емес еді.
The state of affairs in 1589 was that Henry of Navarre, now Henry IV of France, held the south and west, and the Catholic League the north and east. The leadership of the Catholic League had devolved to the Duke de Mayenne, who was appointed Lieutenant General of the kingdom. He and his troops controlled most of rural Normandy. However, in September 1589, Henry inflicted a severe defeat on the Duke at the Battle of Arques. Henry's army swept through Normandy, taking town after town throughout the winter. The King knew that he had to take Paris if he stood any chance of ruling all of France. This, however, was no easy task. The Catholic League's presses and supporters continued to spread stories about atrocities committed against Catholic priests and the laity in Protestant England (see Forty Martyrs of England and Wales). The city prepared to fight to the death rather than accept a Calvinist king. The Battle of Ivry, fought on 14 March 1590, was another decisive victory for Henry against forces led by the Duke of Mayenne. Henry's forces then went on to besiege Paris, but after a long and desperately fought resistance by the Parisians, Henry's siege was lifted by a Spanish army under the command of the Duke of Parma. Then, what had happened at Paris was repeated at Rouen (November 1591 – March 1592). Parma was subsequently wounded in the hand during the Siege of Caudebec whilst trapped by Henry's army. Having then made a miraculous escape from there, he withdrew into Flanders, but with his health quickly declining, Farnese called his son Ranuccio to command his troops. He was, however, removed from the position of governor by the Spanish court and died in Arras on 3 December. For Henry and the Protestant army at least, Parma was no longer a threat.
Бриттаниядағы соғыс
Осы уақытта 1582 жылы Генрих III Бретань губернаторы етіп тағайындаған Меркуэр герцогы Филипп Эммануэль сол провинцияда өзін тәуелсіз етуге тырысты. Католик лигасының жетекшісі ретінде ол Бретань герцогтарының ұрпағы және Блуа-Броссе тағына, сондай-ақ Бретаньдегі Пентиевр герцогинясының мұрагері болған әйелі Мари де Люксембургтің мұрагерлік құқықтарын пайдаланды және Нант қаласында үкімет құрды. Ұлын "Бретань ханзадасы және герцогы" деп жариялап, ол өзінің қызы, инфанта Изабелла Клара Евгенияны Бретань тағына отырғызуды көздеген Испанияның Филипп II-мен одақтасты. Хуан дель Агила басқаруымен испандықтардың көмегімен Меркуэр 1592 жылы Крон шайқасында Монпенсье герцогының басшылығымен Генрих IV әскерін жеңді, бірақ ағылшын контингенттерімен нығайтылған корольдік әскерлер тез арада басымдыққа ие болды; 1594 жылдың қыркүйегінде Мартин Фробишер мен Джон Норрис сегіз соғыс кемесімен және 4000 әскермен Брест маңындағы "Арыстан бекінісі" (Эль Леон) деп те аталатын Кронзон бекінісін қоршап алды және 7 қарашада жаулап алды, 400 испандықты, оның ішінде әйелдер мен балаларды өлтірді, тек 13 адам ғана аман қалды.
Meanwhile, Philippe Emmanuel, Duke of Mercœur, whom Henry III had made governor of Brittany in 1582, was endeavouring to make himself independent in that province. A leader of the Catholic League, he invoked the hereditary rights of his wife, Marie de Luxembourg, who was a descendant of the dukes of Brittany and heiress of the Blois Brosse claim to the duchy as well as Duchess of Penthièvre in Brittany, and organized a government at Nantes. Proclaiming his son "prince and duke of Brittany", he allied with Philip II of Spain, who sought to place his own daughter, infanta Isabella Clara Eugenia, on the throne of Brittany. With the aid of the Spanish under Juan del Águila, Mercœur defeated Henry IV's forces under the Duke of Montpensier at the Battle of Craon in 1592, but the royal troops, reinforced by English contingents, soon recovered the advantage; in September 1594, Martin Frobisher and John Norris with eight warships and 4,000 men besieged Fort Crozon, also known as the "Fort of the Lion (El León)" near Brest and captured it on November 7, killing 400 Spaniards including women and children as only 13 survived.
Қайта құру
1590-1592 жылдар аралығындағы жорықтарға қарамастан, Генрих IV «Парижді басып алуға жақындамады». Генрих III-нің дұрыс болғанын және Париждің мүлдем католиктерге берілгендігінен протестант патшаның оны жаулап алуының мүмкін еместігін түсінген Генрих, «Париж бір мессеге де тұрарлық» («Париж бір мессеге де тұрарлық») деп айтып, дін аударуға келісті. 1593 жылы ол католик шіркеуіне ресми түрде қабылданды, ал 1594 жылы Реймс соборы Лига мүшелерінің бақылауында болғандықтан және Генрихтің ниетіне күмән келтіргендіктен, Шартрда таққа отырды, олар оған қарсылық көрсетуді жалғастырды. Генрих 1594 жылдың наурызында Парижге қабылданды, ал бас ие алмаған қаланың 120 Лига мүшесі елден қуылды. Париждің капитуляциясы көптеген басқа қалаларды да осындай қадамға итермеледі, ал кейбіреулері папа VIII Клемент Генрихтің күнәсін кешіргеннен кейін, оның өкімдігін жойып, Триденттік жарлықтарды жариялауға, Беарнда католицизмді қайта орнатуға және жоғары лауазымдарға тек католиктерді тағайындауға келісім берді. Қақтығыс көбінесе Лига мүшелеріне қарсы әскери әрекеттерден, мысалы, Фонтен-Франсез шайқасынан тұрды, бірақ испандықтар 1595 жылы Ле-Кателет, Дуленс және Камбре қалаларын (соңғысы қатаң бомбалаудан кейін) басып алды, ал 1596 жылдың көктемінде сәуір айында Каледі жаулады. 1597 жылдың наурыз айында испандықтар Амиенді басып алғаннан кейін француз әскері қыркүйекке дейін қамалдап, одан кейін қала басып алынды. Осы жеңістің арқасында Генрихтің назары Бретаньдегі жағдайға ауысты, онда ол Нант эдикті жариялады және Испаниямен бейбіт келісімге келу үшін Бельевр мен Брулар де Силлериді жіберді. Соғыс 1598 жылдың мамырында Вервен бейбіт шартымен және Нант эдиктің қабылдануымен ресми түрде аяқталды.
Despite the campaigns between 1590 and 1592, Henry IV was "no closer to capturing Paris". Realising that Henry III had been right and that there was no prospect of a Protestant king succeeding in resolutely Catholic Paris, Henry agreed to convert, reputedly stating "Paris vaut bien une messe" ("Paris is well worth a Mass"). He was formally received into the Catholic Church in 1593, and was crowned at Chartres in 1594 as League members maintained control of the Cathedral of Reims, and, sceptical of Henry's sincerity, continued to oppose him. He was finally received into Paris in March 1594, and 120 League members in the city who refused to submit were banished from the capital. Paris' capitulation encouraged the same of many other towns, while others returned to support the crown after Pope Clement VIII absolved Henry, revoking his excommunication in return for the publishing of the Tridentine Decrees, the restoration of Catholicism in Béarn, and appointing only Catholics to high office. The conflict mostly consisted of military action aimed at League members, such as the Battle of Fontaine Française, though the Spanish launched a concerted offensive in 1595, taking Le Catelet, Doullens and Cambrai (the latter after a fierce bombardment), and in the spring of 1596 capturing Calais by April. Following the Spanish capture of Amiens in March 1597 the French crown laid siege until its surrender in September. With that victory Henry's concerns then turned to the situation in Brittany where he promulgated the Edict of Nantes and sent Bellièvre and Brulart de Sillery to negotiate a peace with Spain. The war was drawn to an official close after the Edict of Nantes, with the Peace of Vervins in May 1598.
Бретаньдегі соғыстың шешімі (15981599)
1598 жылдың басында патша жеке өзі Меркуарға қарсы жорыққа шықты және 1598 жылдың 20 наурызында Анжеде оның бағынуын қабылдады. Меркуар кейіннен Венгрияға жер аударылды. Меркуардың қызы және мұрагері Генрих IV-нің заңды емес ұлы Вендом герцогына тұрмысқа шықты.
In early 1598, the king marched against Mercœur in person, and received his submission at Angers on 20 March 1598. Mercœur subsequently went to exile in Hungary. Mercœur's daughter and heiress was married to the Duke of Vendôme, an illegitimate son of Henry IV.
Нант жарлығы (1598)
Генрих IV-ке қираған және кедейленген корольдікті қайта құру және оны біртұтас басшылыққа біріктіру міндеті жүктелді. Генрих және оның кеңесшісі Сулли герцогы, мұның ең маңызды алғашқы қадамы – Нант эдиктің келіссөздері екенін түсінді, ол азаматтық бірлікті нығайту мақсатында гугеноттарға маңызды құқықтар берді, бірақ бұл шынайы төзімділіктің белгісі емес, екі тарапқа да кепілдіктер берілген діндер арасындағы мәжбүрлі бітім болды. Эдикт діни соғыстардың аяқталуын білдірді деуге болады, бірақ оның жарияланған кезде табысқа жететініне көз жеткізуге болмады. Шындығында, 1599 жылдың қаңтарында Генрих эдиктті қабылдау үшін парламентке жеке барып қатысуға мәжбүр болды. Діни шиеленістер көп жылдар бойы саясатқа әсер ете берді, бірақ бұрынғыдай күшті болған жоқ, және Генрих IV-ке қарсы көптеген қастандықтар жасалды; соңғысы 1610 жылдың мамырында сәтті аяқталды.
Henry IV was faced with the task of rebuilding a shattered and impoverished kingdom and uniting it under a single authority. Henry and his advisor, the Duke of Sully saw that the essential first step in this was the negotiation of the Edict of Nantes, which to promote civil unity granted the Huguenots substantial rightsbut rather than being a sign of genuine toleration, was in fact a kind of grudging truce between the religions, with guarantees for both sides. The Edict can be said to mark the end of the Wars of Religion, though its apparent success was not assured at the time of its publication. Indeed, in January 1599, Henry had to visit the parlement in person to have the Edict passed. Religious tensions continued to affect politics for many years to come, though never to the same degree, and Henry IV faced many attempts on his life; the last succeeding in May 1610.
Салдары
Нант эдикты Генрих IV билік құрған кездегі қақтығыстарды тоқтатса да, гугеноттарға (кейбір қарсыластары "мемлекет ішіндегі мемлекет" деп есептеген) берілген саяси еркіндіктер 17 ғасырда үдеп келе жатқан мәселелердің себебіне айналды. Гугеноттарға тиген зиян француз халқының құрамындағы олардың үлесінің 10%-дан 8%-ға дейін төмендеуіне әкелді. Патша Людовик XIII Францияның оңтүстік-батыс бөлігінде католицизмді қайта орнату туралы шешім қабылдады, бұл гугеноттардың көтерілісіне себеп болды. 1622 жылғы Монпелье бейбіт шарты бойынша, нығайтылған протестант қалалары екіге дейін қысқартылды: Ла-Рошель және Монтобан. Одан кейін тағы бір соғыс болды, ол Ла-Рошельді қоршаумен аяқталды, онда кардинал Ришелье басқарған патшалық әскерлер қаланы он төрт ай бойы блокадалап ұстады. 1629 жылғы Ла-Рошель бейбіт шарты бойынша Эдикттің (әскери және діни қағидаларды қамтитын және патенттер арқылы жаңаруға жататын келісімнің бөлімдері) патенттері толығымен жойылды, бірақ протестанттар соғысқа дейінгі діни бостандықтарын сақтап қалды. [[Файл:РишельиуРошель. jpg|thumb|1627–1628 жылдардағы Ла-Рошель қоршауында бейнеленген Ришелье гугеноттардың саяси және әскери тәуелсіздігіне нүкте қойды. Бұл діни соғысты қайтадан қозғамаса да, көптеген протестанттар Францияны тастап кетуді жөн көрді, олардың көпшілігі Англия Корольдігіне, Бранденбург-Пруссияға, Голландия Республикасына, Швейцарияға және Америкаға қоныс аударды. 18 ғасырдың басында Орталық Массивтің шалқары Севен аймағында әлі де көптеген протестанттар қалды. Камисардтар деп белгілі болған бұл халық 1702 жылы үкіметке қарсы көтеріліс жасады, бұл 1715 жылға дейін үзіліс-үзіліспен жалғасқан шайқастарға әкелді, содан кейін камисардтар көбінесе бейбітшілікте қалдырылды.
Although the Edict of Nantes concluded the fighting during Henry IV's reign, the political freedoms it granted to the Huguenots (seen by detractors as "a state within the state") became an increasing source of trouble during the 17th century. The damage done to the Huguenots meant a decline from 10% to 8% of the French population. The decision of King Louis XIII to reintroduce Catholicism in a portion of southwestern France prompted a Huguenot revolt. By the Peace of Montpellier in 1622, the fortified Protestant towns were reduced to two: La Rochelle and Montauban. Another war followed, which concluded with the Siege of La Rochelle, in which royal forces led by Cardinal Richelieu blockaded the city for fourteen months. Under the 1629 Peace of La Rochelle, the brevets of the Edict (sections of the treaty that dealt with military and pastoral clauses and were renewable by letters patent) were entirely withdrawn, though Protestants retained their prewar religious freedoms. [[File:RichelieuRochelle. jpg|thumb|Richelieu, depicted at the 1627–1628 Siege of La Rochelle, put an end to the political and military autonomy of the Huguenots, While it did not prompt renewed religious warfare, many Protestants chose to leave France rather than convert, with most moving to the Kingdom of England, Brandenburg Prussia, the Dutch Republic, Switzerland and the Americas. At the dawn of the 18th century, Protestants remained in significant numbers in the remote Cévennes region of the Massif Central. This population, known as the Camisards, revolted against the government in 1702, leading to fighting that continued intermittently until 1715, after which the Camisards were largely left in peace.
Тарихнама
Фриш, Андреа Айырмашылықтарды ұмыту: трагедия, тарихнама және француз дін соғыстары (Эдинбург университетінің баспасы, 2015). x + 176 б. толық мәтін онлайн" онлайн шолу. Кристиан Мюлинг: Діни соғыс туралы еуропалық пікірталас (1679–1714). Конфессиялық естеліктер және Людовик XIV дәуіріндегі халықаралық саясат. (Еуропа тарихы институтының жарияланымдары, Майнц, 250) Геттинген, Ванденхок & Рупрехт, 2018.
Frisch, Andrea Forgetting Differences: Tragedy, Historiography, and the French Wars of Religion (Edinburgh University Press, 2015). x + 176 pp. full text online' online review
Christian Mühling: Die europäische Debatte über den Religionskrieg (1679–1714). Konfessionelle Memoria und internationale Politik im Zeitalter Ludwigs XIV. (Veröffentlichungen des Instituts für Europäische Geschichte Mainz, 250) Göttingen, Vandenhoeck&Ruprecht, , 2018.
Негізгі дереккөздер
Сальмон, Дж. Х. М., ред. Француз дін соғыстары, діни факторлардың маңыздылығы қандай болды? (1967) бастапқы және екіншілік дереккөздерден алынған қысқа үзінділер.
Salmon, J. H. M., ed. French Wars of Religion, The How Important Were Religious Factors? (1967) short excerpts from primary and secondary sources