Якуб Вуйек: Польшалық дін және аудармашы ғалымы

Кіріспе

Польша жазушысы Якуб Вужек (1541 – 27 сәуір 1597) – поляк иезуиті, діни жазушы, теология докторы, Вильнюс академиясының вице-канцлері және Киелі кітапты поляк тіліне аударған адам. Ол поляк тіліне аударған Киелі кітабы – "Вужек Киелі кітабы" арқылы кеңінен танымал.

Өмір

Вужек Вандровецтегі цистерциан мектебінде оқыды және Силезияда гуманитарлық және классикалық ғылымдарды оқуын жалғастырды, онда ол ерекше дарынды екенін көрсетті, әсіресе тілдерде. Әке-шешесінің кеңесімен 1558 жылы Силезиядан Краковқа көшіп, классикалық ғылымдарды оқыды және 1559 жылы философия магистрі дәрежесін алды. Краков епископы Якуб Учанскийдің Краковтағы мектебінде сабақ берді. Учанскийді Примат етіп тағайындағаннан кейін, ол Вужекті Венадағы иезуиттер колледжіне жіберді. Мұнда Вужек философия магистрі дәрежесін алып, философиялық оқуларын математикалық лекциялармен және грек тілін үйренумен толықтырды. 1565 жылы Венада иезуит орденіне қосылды және новициаттан кейін Римдегі Collegium Romanum-да теологиялық білім алуын бастады, онда доктор дәрежесін алды. Римде екі жылдан кейін Польшаға, Пультускке оралды, онда иезуиттер колледжінде оқытушы болды. 1568 жылы Пультускте дін қызметкеріне тоғыстырылды және сол сәттен бастап уағыздау мен жазу ісіне өзін арнады. 1571–1578 жылдары Познаньдегі иезуит колледжін ұйымдастырды. 1578–1580 жылдары Вильнюс академиясының канцлері болды. 1579–1584 жылдары Трансильваниядағы Клуж иезуиттер провинциясын құрды және Клуж академиясының алғашқы канцлері болды. Вужек екі кітап жариялады: Postylla katoliczna (Postylla catholica, 1573), Postylla mniejsza (Кіші Postylla), "Żywoty" (Өмірбаяндар), "Pasja" (Қайғы) және тағы басқалар. 1584 жылы Иса қоғамының басшылары Вужекке 1546 жылы Трент соборы Рим-католик шіркеуінің ресми Киелі кітабы деп бекіткен, әулие Иеронимнің латын тіліне аударған Киелі кітабын аудармасын тапсырды. Вульгатаның алғашқы ресми нұсқасы, Сикстин Вульгатасы деп аталады, 1590 жылы Папа Сикст V-нің ұсынысымен жарық көрді және Сикст V-нің "Aetenus Ille" бұйрығымен жарияланды. Осы Вульгатаның қайта өңделген нұсқасы, Клементиан Вульгатасы деп аталады, 1592 жылы Папа Климент VIII-нің "Com Sacrorum" бұйрығымен ресми түрде жарияланды. Вужек Жаңа өсиеттің аудармасын алғаш рет 1593 жылы жариялады, ол Брест Киелі кітабы және Симон Будный мен Марцин Чеховичтің социниандық нұсқалары туралы «ұстанымдар мен ескертулермен» бірге келді. Чехович Вужекті плагиаттауда айыптады, ал Марцин Лашч Вужек қорғанына шықты. Тілдік тұрғыдан алғанда, Вужек өзінің алдыңғыларының стилінде жазуын жалғастырды. Оның аудармасы нақты және жан-жақты; тілі оңай және түсінікті, сонымен бірге мәнді және беделді. Вужек аудармасы, Вужек Киелі кітабы деп белгілі, Леополь Киелі кітабының орнын басып, үш ғасырдан астам уақыт бойы поляк католиктері үшін негізгі аударма болып табылды. Якуб Вужек Краковтағы Киелі Барбара шіркеуінің аумағына жерленді.

Wujek studied at the Cistercian School in Wągrowiec and continued with humanities and classical science studies in Silesia where he proved himself exceptionally talented, especially in languages. On his parents' advice he moved to Kraków from Silesia in 1558 and studied classics, where in 1559 he received a master's degree in Philosophy. He began to teach at the bishop of Kraków's, Jakub Uchański, school in Kraków. When Uchanski was made Primate he sent Wujek to the Jesuit's College in Vienna. Here Wujek completed a master's degree in Philosophy and supplemented his philosophical studies with mathematical lectures and learning Greek. In 1565 he joined the Jesuit Order in Vienna and after novitiate he began theological studies at Collegium Romanum where he received a doctor's degree. After two years in Rome he returned to Poland to Pułtusk, where he became a lecturer in Jesuits’ College. He was ordained a priest in 1568 in Pułtusk and from that moment he devoted himself the undertaking of preaching and writing. In 1571–1578 as Chancellor he organized the Jesuit College in Poznań. In 1578–1580 he was Chancellor of the Vilnius Academy. In 1579–1584 he founded the Jesuits province of Cluj in Transylvania and was the first Chancellor of the Cluj Academy. Wujek published two books: Postylla katoliczna (Postylla catholica, 1573), Postylla mniejsza (Lesser Postilla), "Żywoty" (Lives), "Pasja" (Passion) and others. In 1584 the authorities of the Society of Jesus commissioned Wujek to translate the Bible from Vulgate St. Jerome's Latin translation of the Bible which was sanctioned by the Council of Trent as the official Bible of the Roman Catholic Church in 1546. The first official version of the Vulgate, known as the Sistine Vulgate, was published on Pope Sixtus V's recommendation in 1590 and was preceded by Sixtus V's bull "Aetenus Ille". A revised edition of this Vulgate, known as the Clementine Vulgate, was officially published along with the bull "Com Sacrorum" by pope Clement VIII in 1592. Wujek's translation of the New Testament first appeared in 1593, complete with "teachings and warnings" regarding the Brest Bible and the Socinian versions of Symon Budny and Marcin Czechowic. Czechowic accused Wujek of plagiarism, and Marcin Łaszcz responded on Wujek's behalf. In terms of language, Wujek continued to write in his predecessors' style. His translation is precise and multilateral; its language is easy and clear whilst at the same time serious and dignified. Wujek's translation, known as the Wujek Bible, replaced the Leopolita Bible [pl] and served as the fundamental Polish Catholic translation for over three centuries. Jakub Wujek was buried in the grounds of Saint Barbara's Church in Kraków.