Поляк тарихшысы: Сымон Аскенази өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Польшалық тарихшы Шимон Аскенази (24 желтоқсан 1865, Завихост – 22 маусым 1935, Варшава) – еврей тегін поляк тарихшы, педагог, мемлекеттік қайраткер және дипломат, Аскенази мектебінің негізін қалаушы. Ол Ұлттар Лигасында Польшаның алғашқы өкілі болды. Оның тарихшылық жұмысы поляк ұлтының қалыптасуы мен тарихын анықтауда маңызды рөл атқарды.

Өмірбаян

Әкесінің ықпалымен Аскенази 1880 жылдары Варшавадағы Император университетінде заң білімі алды. Бітірген соң заңгер болып жұмыс істеді, алайда бос уақытын әртүрлі тілдердегі кітаптар оқуға арнады. 1893 жылдың сәуір айында Геттингенге тарихты оқуға кетті. Орта ғасырлар және жаңа заман тарихының профессоры Макс Леманның ықпалында болды және оның жетекшілігімен «Die letzte Polnische Koenigswahl» (1894) атты докторлық диссертациясын жазды. 1902 жылдан бастап 1919 жылдың қараша айына дейін Львов университетінде профессор болып қызмет етті. 1909 жылы Польша Ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Оның маңызды еңбектерінің бірі – «Гданьск және Польша» (1919) кітабы, ол ағылшын тіліне («Danzig & Poland», 1921), француз тіліне («Dantzig et la Pologne», 1919) және неміс тіліне («Danzig und Polen», 1919) аударылды. Аскенази Варшава университетіне өтуді жоспарлаған, бірақ оның жолында Бронислав Дембинский мен Марсели Гандельсман тұрды, олар оның осы университетте профессор болуына бөгет қойды. Аскеназиды танымал поляктар қолдады: Стефан Жеромский, Зофия Нальковская, Карол Шимановский, Леопольд Штафф, Анджей Струг, Ярослав Ивашкьевич, Антони Слонимский, Вацлав Сиерошевский, олар Аскеназиға Варшава университетінде орын беру туралы үндеуге қол қойды (Robotnik газетінде 1920 жылдың 2 наурызында жарияланды), бірақ бұл бекер болды. Польша тәуелсіздік алғаннан кейін Аскенази Ұлттар Лигасындағы алғашқы поляк өкілі болып тағайындалды (1920–1923). Оның кандидатурасын Жозеф Пилсудский қолдады, ал Польшаның Сыртқы істер министрі Юстахи Сапиха 1920 жылдың мамыр айында оны бекітті. Кейін ол Константи Скирмунт, Габриэль Нарутович және Александр Скринский сияқты Польшаның басқа Сыртқы істер министрлерімен де ынтымақтастық байланыс орнатты. 1923 жылдың мамыр айында Ланкорона келісімінен кейін Халықтық ұлттық одақтың (Ұлттық демократия саяси лагерінің поляк саяси партиясы) өкілі Мариан Сейда Польшаның Сыртқы істер министрі болды. Аскенази мұны өзінің қызметтен кету белгісі деп қабылдады. Ол қызметінен кетіп, 1923 жылдың шілдесінде Польшаға оралды. Аскенази ешқашан саяси партияға мүше болған емес. Оның зерттеулері негізінен Польшаның 18 және 19 ғасырлардағы саяси және экономикалық тарихына бағытталған. Осылайша ол Львов-Варшава тарих мектебінің (кейде «Аскенази мектебі» деп те аталады) негізін қалады. Ол Польшаның бөлініс кезеңін қазіргі Польша ұлтының қалыптасуы үшін маңызды деп есептеген алғашқы тарихшылардың бірі болды. Аскеназидің ұлт тарихын оның әлеуметтік және экономикалық дамуы, сондай-ақ халықаралық және дипломатиялық жағдайы арқылы сипаттау идеясы қазіргі польшалық тарих зерттеулерінде әлі де маңызды. Аскеназидің «Danzig & Poland» кітабын ағылшын тіліне аударған Уильям Дж. Роуз «Славян және Шығыс Еуропалық шолу» журналында жарияланған некрологта профессор Аскеназидің өлімімен байланысты: «Поляк ғылымы ең көрнекті өкілдерінің біреуін жоғалтты» деп жазды.

Persuaded by his father, Askenazy studied law at the Imperial University of Warsaw in the 1880s. After graduation, he worked as a lawyer; however, all the spare time he devoted to reading books in various languages. In April 1893, he went to Göttingen to study history. He was influenced by the professor of medieval and modern history Max Lehmann under whose supervision he wrote doctoral dissertation Die letzte Polnische Koenigswahl (1894). Commencing in 1902, he served as a professor at the University of Lwów till November 1919. In 1909 he was inducted into the Polish Academy of Learning(Polska Akademia Umiejętności). One of his main books "Gdańsk a Polska" was published in 1919 and translated into English (Danzig & Poland, 1921), French (Dantzig et la Pologne, 1919) and German (Danzig und Polen, 1919). Askenazy planned to join Warsaw University, however on his way there stood Bronisław Dembiński and Marceli Handelsman, who blocked his nomination to become a professor of this university. Famous Poles supported Askenazy: Stefan Żeromski, Zofia Nałkowska, Karol Szymanowski, Leopold Staff, Andrzej Strug, Jarosław Iwaszkiewicz, Antoni Słonimski, Wacław Sieroszewski who signed an appeal (published in Robotnik, 2 March 1920) for a place for Askenazy at Warsaw University, however in vain. After Poland regained independence, Askenazy was chosen to be the first Polish representative at the League of Nations (1920–23). His candidacy for this post was supported by Józef Piłsudski and nomination was signed by the Foreign Minister of Poland, Eustachy Sapieha in May 1920. He cooperated later with other Polish Foreign Ministers: Konstanty Skirmunt, Gabriel Narutowicz and Aleksander Skrzyński. In May 1923, Marian Seyda from, the Popular National Union (a Polish political party of the National Democracy political camp) became the Foreign Minister of Poland after Lanckorona Pact agreement was introduced. Askenazy saw this as a sign to step down. He resigned from the post and in July 1923 came back to Poland. Askenazy never joined any political party. In his studies, he focused chiefly on Poland's political and economic history in the 18th and 19th centuries. He thus laid the foundations for the Lwów Warsaw School of History (also known as the "Askenazy school"). He was the first historian to emphasize the Partitions period as crucially important to the creation of the modern Polish nation. Askenazy's idea of describing a nation's history through its social and economic development, as well as its international and diplomatic backdrop, remains influential in modern Polish historical studies. William J. Rose, an English translator of Askenazy's book "Danzig & Poland", wrote in the obituary published in The Slavonic and East European Review that with the death of Professor Askenazy "Polish learning lost one of its most distinguished ornaments".