Кіріспе

Польшалық тарихшы және саясаткер Зигмунт Войцеховский (27 сәуір 1900 жыл - 14 қазан 1955 жыл) – поляк тарихшысы және ұлтшыл саясаткер. 1900 жылы сол кездегі Австрияда дүниеге келген ол Львов университетінде ортағасырлық тарих бойынша докторлық диссертациясын қорғаған. 1925 жылы ол Познань қаласына көшіп, 1929 жылы толық профессор атанды. 1934-1939 жылдары ол ұлтшыл «Endecja» партиясымен саяси байланысқа түсті. Польшаны нацистік Германия басып алған кезеңде ол неміс геноцидіне қарсы тұрып, Польшаның астыртын қозғалысында жұмыс істеді, тыйым салынған астыртын оқытумен айналысты және Германиядан болашақ агрессиядан қорғау үшін Польшаның шекараларын анықтау жөніндегі тұжырымдамалар жасады. Ол Кеңес Одағымен одақ құруды жақтады, содан кейін Польша Халық Республикасында тарихшы ретінде жұмысын жалғастырды және Германиядан қайтарып алынған бұрынғы поляк территорияларын және поляк-неміс қарым-қатынастары тарихын зерттеген Батыс институтын басқарды. Ол «Polonia Restituta» орденінің командирі және офицері крестерімен марапатталды.

Өмірбаян

Войцеховский Львов қаласына жақын Стрий қаласында (Стрий, Украина), сол кезде Австро-Венгрияның Галициясында дүниеге келді. Бірінші дүниежүзілік соғыста ол Пильсудский легионына ерікті болып жазылды, бірақ содан кейін қатыстырылмады. 1921 жылы Войцеховский Польшаның қайта құрылған мемлекетіне (қазіргі Украинадағы Львов) қайта енген Ян Казимеж университетінде оқуға түсті. 1924 жылы ортағасырлық тарих, әлеуметтік ғылымдар және экономика салаларында докторлық диссертациясын қорғап, Тарихтың қосымша ғылымдары институтында ассистент-профессор болды. 1924 жылы ол Польшаның "ана мекені" концепциясын алғаш рет ұсынды. Оның "Польша ана мекені" анықтамасы – 10 ғасырдағы Пяст Польшасының Миешко I және Болеслав Крювости заманында алған жерлері (Ұлы Польша, Силезия, Померания, Неймарк, Батыс Пруссия). 1925 жылы ол Познань қаласына көшіп, Адам Мицкевич университетінде (АМУ) саяси жүйе тарихы және ежелгі поляк құқығы кафедрасының орынбасары болды. Сол жылы ол ортағасырлық елді мекендердің аумақтық басқаруы туралы диссертациясын қорғап, абилитациясын аяқтады. 1929 жылы ол штаттан тыс (тұрақты емес) профессор, ал 1937 жылдың қаңтарында толық профессор атанды. 1939 жылдан бастап ол университеттің құқық және экономика факультетінің деканы болды.

Саяси қызмет

1934 жылдан бастап Роман Дмовскийдің (ендеция жетекшісі) досы Войцеховский Ұлы Польша лагерінің (OWP) негізгі идеологтарының бірі болды. Ол оңшыл «Барлық поляк жастары» және «Народова лигасы» ұйымдарында белсенділік танытты. 1934 жылы ол «Жас ұлтшылдар лигасы» (Związek Młodych Narodowców) құрды, оның мақсаты авторитарлық, біртекті поляк мемлекетін құру болды және 1937 жылға дейін оның төрағасы қызметін атқарды. 1937 жылдан 1939 жылға дейін ол «Ұлт-мемлекет қозғалысының» (Ruch Narodowo Panstwowy) төрағасы болды. 1937 жылы ол демократиялық принциптерге негізделген күшті ұлттық мемлекет құруды қалады. Саяси карьерасы барысында ол Дмовскиге қарсы болды, ал ол кірген қозғалыс Жозеф Пилсудскийдің санация фракциясымен интеграция жасауға тырысты, Польшадағы екі басты саяси күштің ұлттың мүддесіне бағынышты болып бірігуіне үміттенді. Алайда, ол Дмовскиді өміріндегі ең ықпалды тұлғалардың бірі деп есептеді. Войцеховский бастапқыда ұлттық социализмде «қазіргі заманғы ұлттық ойдың іздерін» байқады. Ол Гитлердің еврейге қарсы саясатын Польша үшін үлгі ретінде қарастырды. Австрияның аннексиясын және Мюнхен келісімін қабылдады, бірақ уақыт өте Гитлердің саясатын сынауға көшті. Томаш Кенардың сөзіне сәйкес, ол Гитлердің экспансионизмінен алаңдады, бірақ Италияны нацистік Германияға қарсы қойып, оны поляк одақтастығының құрамына енгізуге үміттенді, сондықтан Австрияның аннексиясын қолдады. Мюнхен келісіміне қатысты ол Чехословакияны Кеңес Одағымен тым жақын байланыста деп санайтын. Оның пікірінше, чехтер поляктардың табиғи одақтастары болғанымен, кеңестік байланыстар осындай одақты мүмкінсіз етеді. Германияның Чехословакияны аннексиялауына қарсы болды, себебі бұл Польшаның әскери жағдайын қиындатады деп қорықты. Войцеховский Польша жетекшілігіндегі Орталық Еуропа блогын көздеді, оған Венгрия, Румыния, Финляндия, Эстония, Латвия және Литва кіретін болып, Италиямен тығыз байланыста болады. Бұл блок неміс экспансионизміне де, осы мемлекеттерге кеңес қысымына да қарсы тұруы керек еді. Ол мұндай одақтың «христиан дінін» «большевиктік коммунизм» және «гитлерлік жазықшылдық» қаупінен құтқаратынын жазды. Кейіннен ол назарын фашистік Италияға аударды, себебі ол «құқықтық нормаларға негізделген», «Рим құқығы дәстүріндегі» «күшті мемлекетке» қызығушылық танытты. Польшаны нацистік Германия басып алған кезде ол отбасымен бірге еврей әйелді баспанаға алды және 1945 жылғы жарияланымда соғыс кезінде нацистік Германияның еврейлерді жаппай қырғынын «қорқынышты» деп айыптады. Войцеховский поляк «Батыс ой-пікірінің» (myśl zachodnia) бастамашыларының бірі ретінде танылады. Остфоршунгтан айырмасы, бұл қозғалыс Польшада маргиналды болды және тек Познань университетімен шектелді, ал Остфоршунг ықпалды болды және (Познань ойшылдарының мемлекеттік билік органдарымен болған қақтығысынан айырмасы) Берлин үкіметімен достық қарым-қатынаста болды. Польшалық зерттеушілер Германиядағы мемлекеттік үлгіні қабылдамады, Франконың Испаниясын немесе Салазардың Португалиясын артық көріп, Гитлерге сенімсіздікпен қарады. Олар биологиялық расизм, евгеника, милитаризм және неоязық қозғалыс сияқты идеяларды қабылдамады.

Неміс оккупациясы кезіндегі тағдыр

Алғашында ол немістерден қашып құтыла алған, бірақ 1939 жылғы қазан айында тұтқынға алынып, басқа поляк зиялылары, шеберлер, саясаткерлер және студенттермен бірге кепіл ретінде ұсталды. Бұл топ поляктардың қарсылығын басу мақсатымен немістердің күш-жігерінің бір бөлігі ретінде ұсталды және қарулы қарсылық көрсеткен жағдайда оларды өлтірумен қорқытты. Войцеховскиге бірнеше күнде бір рет үйіне барып-келуге рұқсат берілді. Егер ол қайтып келмесе, қалғандары атылып тасталатын еді. Екі айдан кейін жүкті әйелінің жалбауымен босатылды. Босатылғанына қарамастан, отбасы одан әрі қуғынға ұшырады, себебі нацистік Германия билігі аймақтан поляктарды этникалық тазалауды бастағандықтан Познань қаласын тастап кетуге мәжбүр болды. Войцеховски ақырында Краковтағы досының үйінде пана тапты.

Соғыстан кейінгі

1945 жылы "Польша – Германия. Он ғасырлық күрес" (бірінші басылымы 1933) қайта жарық көрді. Войцеховский үшін поляк-неміс қарым-қатынастарының тарихы – неміс агрессиясына қарсы мәңгілік күреспен сипатталады, ол немістердің славяндармен бейбіттей өмір сүруге қабілетсіздігіне және славяндыққа деген «биологиялық» жек көрушілігіне негізделген. Войцеховский соғыстан кейінгі жағдайға қатысты өз пікірін былай түсіндірді: Ол АМУ-да оқытуды жалғастырды. 1945 жылы Польша Ғылым академиясының (ПАУ) және 1952 жылы Польша Ғылым академиясының (ПАН) мүшесі болды. 1944 жылы ол Батыс институтын (Instytut Zachodni) құрды, ол болашақта қайтарылған аумақтардың поляк тарихын зерттеуге арналған мекеме болды. Алғашқыда Варшавада орналасқан институт 1945 жылы Познаньға көшірілді. Войцеховский 1955 жылы қайтыс болғанға дейін оның директоры қызметін атқарды. 1945 жылы Войцеховский "Батыс шолуы" ("Przegląd Zachodni") журналын іске қосты және 1955 жылы қайтыс болғанға дейін бас редакторы болды. (Журналдың ағылшын тіліндегі нұсқасы 1960 жылдан 1994 жылға дейін "Polish Western Affairs" деген атпен жарық көрді). 1948–1952 жылдары ол "Заң және тарих журналының" ("Czasopismo Prawno Historyczne") негізін қалаушы және бас редакторы болды, ол бүгінге дейін жарық көріп келеді. "Ескі поляк жерлері" (1948–1957) кітаптар сериясының кіріспесінде ол кітаптардың мақсатын оқырманға былай түсіндірді: "Біздің басылымымыз баяулау, тіпті саналы түрде баяулау. Біз белгілі бір «объективті тарихты» жазуға тырысқан жоқпыз. Біздің міндетіміз – осы аумақтардың поляк тарихын көрсету және осы аумақтардың қазіргі поляк шындығын осы тарихи контекстке енгізу болды". 1950 жылы Польша Сталинизацияға ұшыраған кезде, Войцеховский Польша тарихшыларының конференциясында "немісге қарсы шовинизм" деп айыпталды. Осыдан кейін ұлттық және коммунистік тарихнаманың ашық синтезі ықпалы азайды, бірақ поляк марксистік басылымдары антинеміс үрдісін сақтап қалды. Зигмунт Войцеховский Польшаның Познань қаласында қайтыс болды, ол тарихшы Мариан Войцеховскийдің (1927–2006) әкесі болды.

Тану

Ол Польшаны қайта қалпына келтіру орденінің командирлік және офицерлік кресттерімен марапатталды. 1984 жылы Батыс институты оның есімімен аталды. Польшада Зигмунт Войцеховский бүгінде көрнекті тарихшы және поляк зиялы қауымын қалыптастырған тұлғалардың бірі ретінде танылады.