Кіріспе
Жануарлар туралы заң және сот практикасы
Жануарлар құқығы – адам емес жануарлардың құқықтық, әлеуметтік немесе биологиялық мәнділігі маңызды фактор болып табылатын заң мен сот практикасының жиынтығы. Жануарлар құқығына үй жануарлары, жабайы жануарлар, ойын-сауық үшін пайдаланылатын жануарлар, сондай-ақ тамақ өндіруге және зерттеулерге арналған жануарлар кіреді. Жануарлар құқығының дамып келе жатқан саласы көбінесе қоршаған ортаны қорғау қозғалысына теңестіріледі, себебі "жануарлар құқығы АҚШ-та және басқа елдерде берік құқықтық негізді орнатуға тырысқан қоршаған ортаны қорғау заңымен ұқсас құқықтық және стратегиялық қиындықтарға тап болады". Жануарлар құқығы мәселелері жануарлардың құқықтарын философиялық тұрғыдан зерттеуден бастап, жануарларды пайдаланатын адамдардың құқықтары туралы нақты пікірталасқа дейін кең ауқымды көзқарастарды қамтиды. Сондай-ақ, жануар заңнамасын бұзатын тәрізде зақымданған жағдайда кімге сотқа жүгінуге құқығы бар және құқықтық қатыгездік қандай болады деген сұрақтар да қарастырылады.
Ветеринариялық шалалу жағдайлары
"Үй жануарларына тыйым салу" саясаты мен кемсітушілік туралы заңдарға қатысты тұрғын үй даулары
Жануардың қазасына немесе жарақаттануына байланысты зиян өтеу істері
Елдің әртүрлі штаттарында қабылданып жатқан серіктес жануарларға арналған сенім қорлары
Қылмыстық құқық бойынша қатыгездікке қарсы заңдар.
Animal law is a combination of statutory and case law in which the nature legal, social or biological of nonhuman animals is an important factor. Animal law encompasses companion animals, wildlife, animals used in entertainment and animals raised for food and research. The emerging field of animal law is often analogized to the environmental law movement because "animal law faces many of the same legal and strategic challenges that environmental law faced in seeking to establish a more secure foothold in the United States and abroad". Animal law issues encompass a broad spectrum of approaches from philosophical explorations of the rights of animals to pragmatic discussions about the rights of those who use animals, who has standing to sue when an animal is harmed in a way that violates the law, and what constitutes legal cruelty. veterinary malpractice cases
housing disputes involving "no pets" policies and discrimination laws
damages cases involving the wrongful death or injury to a companion animal
enforceable trusts for companions being adopted by states across the country
criminal law anti cruelty laws.
Ұйымдар
Қазіргі кезде мемлекеттік және жергілікті адвокаттар қауымдастықтарының саны артып келеді. 1979 жылы құрылған Жануарларды құқықтық қорғау қоры жануарлар құқығы саласын дамытуға және заңды пайдаланып жануарлардың өмірін қорғауға, олардың мүдделерін ілгерілетуге арналған алғашқы ұйым болды. Швейцарияның Цюрих кантонында Антуан Гетшель атты жануарлар құқығы адвокаты 2007 жылдан 2010 жылға дейін жануарларға қатыгездікпен қарау істерінде жануарлардың мүддесін өкілдік ету үшін кантон үкіметімен жұмыс істеді, содан кейін Цюрихтегі жануарлардың мүддесін қорғаушы лауазымы жойылды. Осы лауазымда Гетшель әлемдегі ең қатаң заңдардың бірі саналатын Швейцарияның жануарларды қорғау заңдарының дұрыс орындалуын қамтамасыз етуге тырысты. Жануарларды қорғау кеңсесі – жануарлар құқығына бағытталған австралиялық қоғамдық құқықтық орталық. Оңтүстік Африкадағы Жануарлар құқығын реформалау Оңтүстік Африка – еліміздегі жануарлар құқығы саласындағы алғашқы арнайы ұйым, ол мына салаларда жұмыс істейді: 1. Заңнамалық және саяси реформа; 2. Сот процесі және құқықтық қызметтер; 3. Білім беру және ғылыми зерттеулер.
Солтүстік Америка
2020 жылғы деректер бойынша, жануарлар құқығы АҚШ және Канаданың 167 заң мектебінде оқытылады, оның ішінде Гарвард, Стэнфорд, UCLA, Солтүстік-Батыс университеті, Мичиган университеті, Джорджтаун, Дьюк және Льюис пен Кларк кіреді. Канадалық жануарлар құқығының толық оқулығы – Animals and the Law (Канада заңның негіздері). Американдық жануарлар құқығының толық оқулығы – Animal Law: Cases and Materials (Жануарлар құқығы: істер мен материалдар). Жануарлар құқығы дәстүрлі құқықтық сала емес болғандықтан, кітаптың көптеген тараулары зиян келтіру құқығы, шарттар, қылмыстық және конституциялық құқық сияқты таныс құқық салаларының аясында құрылған. Әр тарауда жануарлар құқығының осы кеңірек салаларға қатысты істер мен түсіндірмелер келтірілген. Стефан К. Отто, Жануарларды құқықтық қорғау қорының заңнамалық мәселелер директоры жазған Америка Құрама Штаттары мен Канаданың жануарларды қорғау заңдары жинағы – жануарларды қорғау заңдарының толық жинағы. Онда Америка Құрама Штаттарының барлық штаттары, аудандары мен территориялары және Канаданың барлық провинциялары үшін жануарларды жалпы қорғау және осымен байланысты заңдардың толық шолуы бар; сонымен қатар әр юрисдикцияның заңдарының толық мәтін нұсқалары да ұсынылған.
Оңтүстік Америка
Жануарлар құқығы Бразилия, Аргентина және Чилидегі бірнеше еуропалық университеттерде оқытылады. Бразилияның бірнеше университеті жануарлар құқығы пәндерін ұсынады, мысалы Баия Федералды Университеті (заң бойынша магистратура бағдарламасында), Сан-Паулу Университеті (бакалавриат деңгейінде), Парана Федералды Университеті (бакалавриат деңгейінде), Санта-Мария Федералды Университеті (заң бойынша магистратура бағдарламасында) және Рио-де-Жанейро Федералды Университеті (бакалавриат деңгейінде). Бұл курстар португал тілінде оқытылады. Тагоре Траяно Сильваның сөзінше: «Жоғарыда аталған топтар Бразилиядағы заң мектептерінің оқу бағдарламаларын дамытуға және жаңартқанға үлкен үлес қосты. Олар жаңа баламалар, мүмкіндіктер мен түсініктер жасады, бұл адам емес жануарларды қорғау үшін де, адамдар үшін де маңызды. Келесі қадам – тиімді заңнамалық өзгерістер жасау және жануарлар құқығын іске асыру үшін берік саяси база құру. 2013 жылы Бразилия парламентін жануарлар мәселесіне назар аударуға шақыруға бағытталған іс-шаралар ұйымдастырылды. Бұл кездесулер саяси және құқықтық тұрғыдан жануарлар құқығын қолдаудың ең тиімді жолдарына арналды. Бразилия заң мектептерінің оқу бағдарламасына жануарлар құқығын енгізу уақыты келді. Осының нәтижесінде 2014 жылы Бразилияның саяси астанасы Бразилиада төртінші Дүниежүзілік конференция өтеді, оның тақырыбы – постгуманизм: сын-қатерлер мен перспективалар. Мақсаты – осы идеяларды іске асыру үшін болашақ сценарийді әзірлеу».
Еуропа
Жануарлар құқығы Испания, Швейцария және Ұлыбританиядағы бірнеше еуропалық университеттерде оқытылады. Испаниядағы Барселона автономиялық университеті (UAB) – жануарлар құқығы мен қоғамы (Derecho Animal y Sociedad) саласында магистр дәрежесін ұсынатын жалғыз еуропалық университет. Профессор доктор Тереза Гименес Кандела басшылығымен жүзеге асырылатын, жоғары мамандандырылған бағдарлама испан және ағылшын тілдерінде оқытылады. Оның мақсаты – студенттерге заң, этика, тамақтану және жануарлар туралы білім беру, сондай-ақ этикалық аспектілер, көркем бейнелеу және ойын-сауық, ұйымдастыру және әлеуметтік жауапкершілік салаларындағы білімді жетілдіру. Бағдарлама қоғамның жалпы қажеттіліктерін ескере отырып, салыстырмалы құқық негізінде құрылған. Осы мамандық бойынша жоғары білімнен кейінгі диплом алуға да болады. Алғаш рет Барселона автономиялық университетінің (UAB, каталон тілінде "Universitat Autònoma de Barcelona") заң мектебі 2007–2008 оқу жылында "Жануарлар құқығы және жануарлардың әл-ауқатын қорғау құқығы: салыстырмалы көзқарас (Derecho Animal y Derecho del Bienestar Animal: perspectiva comparada)" бойынша факультативтік курстарды ресми түрде ұсынған испан университеті болды. Студенттердің сұранысына байланысты 2009–2010 оқу жылында "Жануарлар құқығы және қоғамы" мамандығы бойынша аспирантура бағдарламасы ашылды. "Жануарлар құқығы және қоғамы" магистрлік бағдарламасының бірінші түрі 2011–2012 оқу жылында іске қосылды және қазіргі уақытта сегізінші түріне (2018 жылдың қазанынан 2019 жылдың желтоқсанына дейін) студенттерді қабылдауда. UAB сонымен қатар жануарлар құқығы мен қоғамы бойынша онлайн магистрлік бағдарламаны ұсынады және қазіргі уақытта оның бесінші түріне (2019 жылдың қаңтарынан 2019 жылдың қазанына дейін) өтініштерді қабылдауда.
Азия
2013 жылы Алматыдағы KIMEP университеті доктор Мария Байдельдинованың (KIMEP заң мектебінің қатар профессоры) бастамасымен «Жануарлар құқығы» курсын ашты.
Африка
Африкада жануарлар құқығы саласы әлі дамып келе жатқанмен, оның өсіп келе жатыр дегені анық. 2022 жылы Оңтүстік Африкада «Оңтүстік Африкадағы жануарлар құқығы реформасы» ұйымының негізін қалаушы директорлары алғашқы жануарлар құқығы курсын оқытады. Бұл курс онлайн форматта болады, бұл тақырып бойынша Оңтүстік Африка мен Африка студенттері континентте алғаш рет мүмкіндік алады.
Жануарлар құқығын қорғаушылардың ықпалынан кейінгі соңғы заңдық өзгерістер
Жануарлардың меншік мәртебесін өзгерту науқанына қатысты, жануарлар құқықтары жөніндегі белсенділер бірнеше елде сәттілікке жетті. 1992 жылы Швейцария өз конституциясына жануарларды зат емес, тірі организмдер ретінде тануға қатысты өзгерістер енгізді. Бірақ 1999 жылы Швейцария конституциясы толығымен жаңадан жазылды. Он жыл өткен соң Германия 2002 жылы конституциясына түзетулер енгізе отырып, жануарларға құқықтарды кепілдеді, бұл арқылы Еуропалық Одақ мүшелері арасында алғашқы болып осы қадамды жасады. Германияның азаматтық кодексі 1997 жылы осыған сәйкес өзгертілді. Дегенмен, бұл түзетулер әзірге неміс құқығы тәжірибесіне көп әсер еткен жоқ. 2015 жылы Квебек провинциясының Ұлттық Ассамблеясы Квебек азаматтық кодексіне өзгеріс енгізіп, жануарларға бұрынғыдай мүлік емес, сезімтал тіршілік иелері мәртебесін берді. Жануарлар құқықтарын қорғаушылардың ең үлкен жетістігі – 1999 жылы Жаңа Зеландияда бес ірі маймыл түріне негізгі құқықтар беру болды. Оларды зерттеу, сынақ жүргізу немесе оқыту мақсатында пайдалануға тыйым салынды. (Ұлыбритания үкіметі 1986 жылы ірі маймылдарға эксперименттер жасауға тыйым салды.) Тағы да бірнеше елдер зерттеулерде адам емес ірі маймылдарды қолдануға тыйым салды немесе оларды қатаң шектеуге алды. Австралиялық философ Питер Сингер құрған, «Жануарларды азат ету» атты еңбегі жануарларды азат ету қозғалысының негізін қалаушы философиялық туындысы саналатын, Сиэтлде орналасқан Ұлы маймыл жобасы (GAP) Біріккен Ұлттар Ұйымының Ұлы маймылдар туралы декларациясын қабылдауы үшін күш салып жүргізіп жатыр. Бұл декларация шимпанзелерді, гориллаларды және орангутандарды адамдармен бірге «тең құқықты қоғамға» енгізуді көздейді. Декларация адам емес маймылдардың үш негізгі мүддесін қорғауды ұсынады: өмір сүру құқығы, жеке бостандықты қорғау және қатыгездікке жол бермеу. (сонымен қатар, үлкен маймылдың жеке тұлғасын қараңыз). Жаңа Зеландия 2007 жылдан бері мал сою мақсатында тірі мал экспорттауды тоқтатты.