Кіріспе

Саяси құрылым

Қос федерализм, сондай-ақ қабатты федерализм немесе бөлінген билік деп те аталады, – билік федералдық және штаттық үкіметтер арасында нақты белгіленген шектеулерде бөлінетін саяси құрылым. Штаттық үкіметтер федералдық үкіметтің араласуынсыз, оларға берілген өкілеттіктерді жүзеге асырады. Қос федерализм кооперативтік федерализмге ("мәрмәр торт федерализмі"), онда федералдық және штаттық үкіметтер саясат бойынша бірлесіп жұмыс істейді, қарсы қойылады.

Конституциялық шығу тегі

АҚШ-тағы екіталай/бірлескен федерализм жүйесі 1781 жылы бекітілген Конфедерациялық ережелерге қарсы болған реакцияның нәтижесі болып табылады. Ол соғыс жариялау, шарттар жасау және әскерді күтіп ұстау құқықтарымен өте әлсіз федералды үкімет құрды. Шейстің бүліктері және Американ революциясынан қалған қарызды төлей алмағандықтан шатқа жатқан экономика федералистер деп кейіннен аталған топтың күшті орталық үкіметті қолдауына және 1787 жылы Ережелерді қайта қарау үшін Конституциялық конвент шақыруына себеп болды. 1787 жылы конвент бастапқы мақсатынан – Ережелерді өңдеуден тез арада бас тартып, АҚШ-тың жаңа Конституциясын жасай бастады. Конфедеративтік және унитарлық жүйелердің екеуін де қабылдамай, олар жаңа американдық үкіметті федерализмнің жаңа теориясына негіздеді – бұл кейбір өкілеттіктерді федералды үкіметке жүктеп, қалғандарын штаттарға қалдыратын ортақ билік жүйесі. Басқа өкілеттіктермен қатар, федералдық заң шығарушы орган енді азаматтардан салық жинап, тұрақты армияны ұстай алатын болды, сондай-ақ штараралық сауданы реттеу және валюта шығару бойынша эксклюзивті құқыққа ие болды. Конституцияның алтыншы бабы федералды заңның, конституциялық мақсаттарға қол жеткізу үшін, штат заңдарына қайшы келсе, оларды жоққа шығаратынын айтқанмен, ұлттық үкіметтің билігі Құқықтар туралы билльмен, әсіресе Конституцияға енгізілген ондық түзетумен тежелді, ол федералды үкіметтің өкілеттіктерін Конституцияда нақты көрсетілгендермен ғана шектеді. Маңыздысы, конвентте заң шығарушы тармақтың құрылымы туралы қызу пікірталас болды, ол ақырында Коннектикут келісімі арқылы шешілді. Пікірталасқа қатысты дәстүрлі түсінікте үлкен штаттар Вирджиния жоспарын ұсынды, ол әр штатқа оның халқының санына пропорционалды өкілдік берді. Кіші штаттар үлкен штаттардың тираниясынан қорқып, әр штатқа заң шығарушы органда тең өкілдік беретін Нью-Джерси жоспарын ұсынды. Штаттардың мұндай пікірталасқа түсу себептері, федералды үкіметте өздеріне қажетті деңгейде билікке ие болу үшін күшті дауыс беруді қамтамасыз ету әдісі ретінде түсіндірілді. Сонымен қатар, саясаттанушы Мартин Даймонд бұл мәселені федералистер мен антифедералистердің көзқарасынан қарастырады, штаттардың мөлшеріне қатысты мәселені екінші орынға қояды. Оның пікірінше, Нью-Джерси жоспарының таза федерализмі мен Вирджиния жоспарының таза национализмі екі палаталы жүйені құру үшін бірікті. Дегенмен, оның теориясы қалыпты түсінікке қайшы келеді, оның кейбіреулері күшті тарихи дәлелдерге негізделгенін айтады.

19 ғасырдағы Жоғарғы Сот істері

Конституциямен бекітілген мемлекеттік және федералды биліктердің бастапқы бөлінісі – жалпы алғанда, екі федерализм жүйесі – федералды үкіметтің өкілетін одан әрі нақтылауға көмектескен бірнеше маңызды сот істері болды. Мұндай істердің бірі – МакКаллок пен Мэриленд штаты арасындағы сот процесі, ол федералдық бекітілген банк конституциялық бола ма деген мәселеге қатысты, және Мэриленд штатының банкирлері мен көптеген заң шығарушылары оған қарсы болды. Осылайша, банктың заңдылығы «Қажетті және лайықты ереже» арқылы қамтамасыз етілді. Мемлекеттік және федералды үкіметтердің тиісті құқықтарына қатысты тағы бір маңызды іс – Гиббонс пен Огденге қарсы сот ісі (1824 жыл). 1808 жылы Фултон Ливингстон компаниясына Нью-Йорк заң шығарушы органы эксклюзивті кеме жүргізу құқығын берді, ол өз кезегінде Аарон Огденге Нью-Йорктің бір бөлігінде паромдық құқықтарды жалға берді. Огден Фултон Ливингстон компаниясы берген монополияға сүйене отырып, Томас Гиббонстың Манхэттен мен Нью-Джерси арасында паром қызметін іске асыруына кедергі келтірді.

Федералды үстемдікке қарсы штаттар

Азамат соғысына дейінгі онжылдықтарда Солтүстік және Оңтүстік штаттары ұлттық үкіметпен оның билігін артық пайдаланғаны үшін қақтығысқа түсті. Бұл қақтығыстар екіұстамалық федерализмнің мәніне тиді және ұлттық және штаттық деңгейлер арасындағы билікті бөлу туралы түбіртектей дауды көрсетті. Бұл саяси күрестер заңнамалық келісімдер немесе Жоғарғы Сот шешімдері арқылы ресми түрде шешілгенімен, штаттардың құқықтарына қатысты жасырын шиеленістер мен келіспеушіліктер кейін Азамат соғысының туындауына ықпал етті.

Оңтүстік Каролинаның күшін жою туралы ілімі

1828 жылы АҚШ Өкілдер палатасы «Жамандық тарифі» деп аталатын заңды қабылдады. Бұл заң салыстырмалы түрде өнеркәсіп дамыған Жаңа Англия штаттарын халықаралық тауарларға қарсы қорғау мақсатымен протекционистік шара ретінде қабылданды, бірақ ол негізінен ауыл шаруашылығымен айналысатын Оңтүстік штаттары үшін ауыр салдарға әкелді. Вице-президент Джон Калхун бастаған Оңтүстік Каролина наразылық ретінде «босқа шығару доктринасын» жасады, ол штаттың федералды заңды мойынбұрмау құқығын талап етіп, тарифті қабылдаудан бас тартты. Президент Джексон федералды әскерді Чарльстонға жіберген кезде жағдай одан да шиеленісті болды, бірақ екі тарап келіскен жаңа тариф жобасын әзірлеу арқылы дағдарыс болдырылды. АҚШ Жоғарғы Соты Пенсильвания заңын конституцияға қайшы деп жариялап, оның күшін жойды және құлдарды ұстаушы және құлдарды ұстамайтын штаттар арасындағы шиеленісті күшейтті.

Висконсиннің күші жойылған

1854 жылы Висконсин штатының Жоғарғы соты 1850 жылғы "Құлдарды қашудан қорғау туралы" заңын конституцияға қайшы деп жариялағанда ұқсас жағдай туындады. АҚШ Жоғарғы соты Висконсин Жоғарғы сотының шешімін күштен шығарды, ал Висконсин заң шығарушы органы 1828 жылғы дағдарыс кезінде Оңтүстік Каролинаның қолданған сөздерін қайталап, АҚШ Жоғарғы сотының шешімін жоққа шығарды. Бұл шешім Оңтүстікте көбінесе қолдау тапса да, мемлекеттердің құқықтарына жасалған тағы бір шабуыл ретінде құлдыққа қарсы күрескерлер мен құлдық ұстамайтын штаттарды ашуландырды.

Азамат соғысы кезіндегі федералды билік

Азамат соғысы 1858 және 1860 жылдар аралығында президенттікке кандидаттар Линкольн мен Дуглас талқылаған мемлекеттік және федералды билік шеңберлеріне қатысты маңызды келіспеушіліктерді шиеленіс сатысына жеткізді. Конституцияны қатаң түсіндіру арқылы федералды үкіметтің өкілеттіктерін шектеуді жақтаған Дуглас Американы «егемен штаттардың конфедерациясы» ретінде көруді қолдады. Ал Линкольн, керісінше, белсендірек федералды үкіметті және біртұтас ұлттық қоғамды жақтады, штаттардың құзыретін тек «өздеріне ғана қатысты, жергілікті сипаттағы және жалпы үкіметпен байланысы жоқ мәселелермен» шектеуді ұсынды. Федералды биліктің кеңеюі штаттардың еркіне қарсы күшпен жүзеге асырылды ма, әлде штаттар осы кеңейтілген өкілеттіктерді өздері берді ме деген пікірталас әлі де жалғасуда. Тарихи контексте қарағанда, Жоғарғы Соттың шешімдері екіұстамалық федерализм жүйесін сақтап қалуға бағытталғандай көрінеді. Бұл шешімдерді қабылдауда Жоғарғы Сот жаңа түзетулерге тікелей қарсы тұрудың орнына, азаматтық бостандықтарды қорғаумен қатар штаттардың құқықтарын теңестіруді мақсат тұтты. Мысалы, *Strauder v. West Virginia* ісінде Сот қара нәсілді азаматтарды қазылар құрамынан шеттетуге қарсы болды, бұл Соттың жаңа түзетулерге негізделген құқықтарды қалыптастыра бастағанын көрсетеді. Алайда, басқа жағдайларда Жоғарғы Сот, әсіресе 14-ші түзетуге қатысты, штаттардың құқықтарын қайта бекітті. *Slaughterhouse Cases* және *Bradwell v. Illinois* істерінде Сот түзетудің жеке тұлғаларға емес, дискриминация жасаумен айналысатын штаттарға қатысты екенін қолдады. Бұл екі іс штаттарға жеке құқықтарды шектеуге мүмкіндік берді.

Екі федерализмнің аяқталуы

Ғалымдар арасындағы жалпы пікір, 1937 жылы Франклин Рузвельт президент болған кезде, «Жаңа келісім» саясаты Жоғарғы Сотта конституциялық деп танылғанда, екіұстанымды федерализмнің аяқталғаны туралы. Басқа саяси ғалымдар екіұстанымды федерализмнің «Жаңа келісімнен» әлдеқайда ертерек аяқталғанын айтады. Бұл, федералды үкімет мәселені анықтап, оны шешу үшін бағдарламаның негізгі жоспарын жасап, сол бағдарламаны қаржыландыруға қаражат бөлгеннен кейін, оның іске асыру және басқару жауапкершілігінің көп бөлігін штаттар мен жергілікті билікке жүктеген кезде кооперативтік федерализмнің бастауы болған болар еді. Дэниел Элазар 19 ғасырдан бастап Азамат соғысына дейін штаттар мен федералды үкімет арасында айтарлықтай ынтымақтастық болғанын айтады. Бірнеше саясаттанушылар 1870 жылдардан бастап және Прогрессивтік дәуірде федералды үкімет пен штаттар ұлттық саясатты құру үшін бірлесіп жұмыс істеді деп мәлімдейді. Австралия, Канада және Швейцария федерациялары американдық екіұстанымды федерализм үлгісіне ең жақын, онда үкіметтік өкілеттіктер федералды және штаттық үкіметтер арасында бөлінеді, ал штаттар кең өкілеттіктерді жүзеге асырады. Американдық федералистік жүйе заң шығару және әкімшілік өкілеттіктерді үкіметтің әр бір бөліміне бөліп берсе, еуропалық федерациялар тарихи түрде заң шығару өкілеттіктерін федералды үкіметке беріп, осы заңдарды басқару және іске асыруды сайлаушыларға қалдырған. Соңғы жылдары батыстық федералистік жүйелердің көпшілігі күшті штаттық билікке ие, дербес үкімет деңгейлерінен алыстап, орталықтандырылған федералды үкіметтерге қарай жылжуда, бұл американдық үкіметтің екіұстанымды федерализмнен кооперативтік федерализмге өтуінен көрініп тұр. Канада мен Австралияның федералды жүйелері американдық екіұстанымды федерализм құрылымына өте ұқсас, себебі олардың заңнамалық және атқарушы биліктері бір саясат аясындағы бір деңгейдегі үкіметке бөлінеді. Керісінше, Германия, Австрия және Швейцария сияқты кейбір федералды құрылымдар кең заңнамалық өкілеттіктерді жүзеге асыратын федералды үкіметтерден тұрады және құраушы үкіметтерге осындай заңнаманы кооперативтік федерализмге ұқсас стильде басқаруға өкілеттік береді. АҚШ Конституциясына ұқсас, штаттық деңгейге кең өкілеттіктерді берген конституцияларға Австралия Конституциясы және Канада Конституциясы жатады. Австралия Конституциясы федералды биліктің шектеулі ауқымын белгілеп, қалғанын штаттарға қалдыру үшін жасалды. Ал Канада Конституциясы, керісінше, барлық қалдық өкілеттіктерді федералды үкіметке берді және провинциялық өкілеттіктердің толық тізімін жасады.

"Кейк қабаттары" метафорасының пайда болуы

Екінші президенттік мерзімінде президент Дуайт Д. Эйзенхауэр ұлттық мақсаттарды кеңінен анықтау үшін Ұлттық мақсаттар жөніндегі комиссияны құрды. Олардың 1960 жылғы баяндамасы – «Америка үшін мақсаттар: Президенттің Ұлттық мақсаттар жөніндегі комиссиясының баяндамасы» – саяси ғалым Мортон Гродзинстің «Федералды жүйе» атты еңбегін қамтыды. Осы еңбекте Гродзин алғаш рет «қабатты торт федерализмі» және «мәрмәр торт федерализмі» терминдерін енгізді. Ол екі деңгейлі федерализм жүйесін сипаттау үшін қабатты торт метафорасын пайдаланды, торттың жеке қабаттары мемлекеттік және федералды үкіметтердің бөлек билік салаларын көрсетеді. Ол бұл тұжырымды мәрмәр тортпен салыстырды, оны 1960 жылғы федерализмнің жағдайының сипаттамасы деп есептеді, торттың араласып, нақты шекарасы жоқ бөліктері мемлекеттік және федералды үкіметтердің өзара байланысты және бірдей міндеттерін бейнелейді.