Кіріспе

1630–1654 жылдар аралығында Оңтүстік Америкадағы голландтардың иелігі Голланд Бразилиясы (Nederlands Brazilië), сондай-ақ Жаңа Голландия (Nieuw Holland) деп белгілі, қазіргі Бразилияның солтүстік-шығыс бөлігіндегі Голланд Республикасының колониясы болды. Бұл аймақ 1630–1654 жылдар аралығында Американы голландтар отарлау кезінде бақыланды. Колонияның маңызды қалалары – астана Маурицстад (қазіргі Ресифе қаласының бір бөлігі), Фредерикштадт (Жоао Пессоа), Нью-Амстердам (Натал), Сент-Луис (Сан-Луис), Сан-Кристован, Форт-Схоненборх (Форталеза), Сириньем және Олинда. 1630 жылдан бастап Голланд Республикасы сол кездегі Бразилияның еуропалықтар қоныстанған жерлерінің шамамен жартысын бағындырып алды, ал астанасы Ресифеде орналасқан еді. Голландтың Батыс Үндістан компаниясы (GWC) Ресифеде өзінің бас кеңсесін құрды. Губернатор, Нассаулық Ян-Морис, Бразилияны насияттау және иммиграцияны ынталандыру мақсатында колонияға суретшілер мен ғалымдарды шақырды. Бірақ 1649 жылы Гуарарапестің екінші шайқасында португалдықтардың жеңісінен кейін жағдай голландтарға қарсы өзгере бастады. 1654 жылдың 26 қаңтарында голландтар қарсыластарына бас иіп, капитуляция шартына қол қойды, бірақ бұл тек уақытша келісім болды. 1654 жылдың мамырында Голланд Республикасы Жаңа Голландияны қайтаруды талап етті. 1661 жылдың 6 тамызында Гаага шарты арқылы Жаңа Голландия Португалияға ресми түрде берілді. Голланд үшін бұл кезеңнің маңызы шектеулі болғанымен, Бразилия тарихында маңызды рөл атқарды. Бұл кезең сонымен қатар Бразилияның қант өнеркәсібінің төмендеуіне әкелді, себебі голландтар мен португалдықтар арасындағы қақтығыс бразилиялық қант өндірісін бұзды, ал Кариб айманындағы британдық, француздық және голланд плантаторларының бәсекелестігі күшейді.

Ертедегі Иберия-Голландия қарым-қатынастары

Габсбургтер отбасы 1482 жылдан бері Төменгі елдерді биледі; 1556 жылы бұл аймақ испан Габсбургтері тұсында испан империясының бір бөлігіне айналды; алайда 1568 жылы Сегіз жылдық соғыс (1568–1648) басталды, ал голландтар 1581 жылы Жеті Біріккен Нидерланд Республикасын құрды. Соғыстың бір бөлігі ретінде голландиялық шабуылшылар испан жерлеріне, отарларына және кемелеріне шабуыл жасады. 1594 жылы Испанияның және (1580 жылдан бастап) Португалияның королі Филипп II, Бразилияға бағытталған голландиялық кемелерге жылына бір рет жиырма кемеден тұратын флотта бірге жүзуге рұқсат берді. 1609 жылы Габсбургтер мен Голландия Республикасы он екі жылдық бітімге қол қойды, оған сәйкес Голландия Республикасына Бразилиядағы португалдық бекіністермен сауда жасауға рұқсат берілді (Португалия 1580–1640 жылдары Габсбургтер Испаниясымен династиялық одақта болды). Португалияның кішкентай географиялық ауманы мен аз халқы оның империясын отарлау және сауда жасауда "сыртқы қатысуды" қажет етті, ал голландтар осындай рөл атқарды, бұл екі жаққа да пайдалы болды. 1609–1621 жылдардағы бітім шартының аясында голландтар Батыс Индия компаниясын (GWC) құруды кейінге шегерді, ол бұдан бұрын құрылған Голландиялық Шығыс Индия компаниясымен теңестірілді. Бітім аяқталған кезде голландтар сауда желілерін едәуір кеңейтіп, Бразилия мен Еуропа арасындағы тасымалдау саудасының жартысынан астамын өздеріне қаратуға қол жеткізді. 1622 жылы Солтүстік Нидерландыда 29 қант фабрикасы жұмыс істеді, ал 1595 жылы – 3 ғана болған. 1621 жылы он екі жылдық бейбіт келісім мерзімі бітіп, Біріккен Нидерланд бірден Голландияның Батыс Индия компаниясын құрды. 1602 жылы басталған голланд-португал соғысы қайта жаңғырды, ал жаңа компания арқылы голландтар Америкадағы испан және португал отарларына араласа бастады.

1624 жылғы сәтсіз шабуыл

Грот Дессейн жоспарының бір бөлігі ретінде адмирал Якоб Виллекенс 1623 жылдың желтоқсанында ГВК күштерін Сальвадорға бастап келді, ол кезде Бразилияның астанасы және қант өндірісімен әйгілі капитандық орталығы болған. Экспедиция 26 кемеден және 3300 адамнан тұрды. Олар 1624 жылдың 8 мамырында келді, содан кейін португал губернаторы Диого Тристао де Мендонса Фуртадо қарсылық көрсетпей берілді. Бірақ 1625 жылдың 30 сәуірінде испан және португал күштерінің біріккен әскері – 52 кеме мен 12 500 сарбаз қаланы қайта басып алды. Содан кейін қала португалдардың голландтармен Бразилияны бақылау үшін күресінде маңызды база болып қызмет етті. 1628 жылы Матансас шығанағында Пит Хейн испан күмісін тасыған конвойды қолға түсіргені ГВК-ға Бразилияның Пернамбуко аймағын жаулауға қажетті қаржыны әкелді.

Голландиялық Бразилияның Жохан Мауриц ван Нассау-Сиген

1637 жылы ГВК өзінің Бразилиядағы жаулап алынған жерлерін, қазір "Нью Голландия" деп аталатын, Уильям Мылқаудың үлкен немере інісі Нассаулық Джон Мориске тапсырды. Осы жылдың ішінде Нассаулық Морис Сеара капитанын басып алды және Голландияның Алтын жағалауының астанасы болған Эльмина қамалы сауда бекетін басып алу үшін Африка батысына экспедиция жіберді. 1641 жылы голландтар Мараньяо капитанын басып алды, осылайша голландтардың билігі Амазонка және Сан-Франциско өзендері арасындағы жағалау бойындағы барлық аймаққа дейін жетті.

Маврикийде басқару

Морис Бразилияны әрқашан оның сұлулығы мен халқы үшін жақсы көргенін айтты және оның басқару кезінде колония гүлденді. Ол Альберт Экхаут және Франс Пост сияқты Голландияның Алтын ғасыры суретшілерін Бразилияны бейнелеуге шақырды, нәтижесінде түрлі нәсілдер, ландшафттар және натюрморттар бейнеленген туындылар жасалды. Сонымен қатар, ол табиғат зерттеушілері Георг Маркгрейв пен Виллем Писоны Бразилияға шақырды. Олар Бразилияның табиғи тарихы туралы мол мәліметтер жинап, жариялады, нәтижесінде 1648 жылы «Historia Naturalis Brasiliae» жарық көрді – Америка туралы еуропалық білімнің алғашқы жүйеленген жинағы, ол бір ғасырдан астам уақыт бойы еуропалық ғылыми ортада зор ықпалға ие болды. Морис муниципалитеттер мен ауылдық кеңестер құру арқылы жергілікті өкілді басқарудың бір түрін ұйымдастырды, оларға голланд және португалдық мүшелер кірді, бұл халықты ұсыну мақсатын көздеді. Морис кеңестер арқылы Ресифеде көшелер, көпірлер және жолдар салу арқылы елді жаңғыртуды бастады. Антониу Ваз аралында ол Маурицстад (Маурисия деп те аталады) қаласын құрды, онда ол американдықтар алғаш құрған астрономиялық обсерватория мен метеорологиялық станцияны салды. Морис билігінде осы уақытқа дейін маргиналданған португалдық еврейлердің қорғалуы күшейтілді. Ол діннен шығарылып, христианды қабылдауға мәжбүр болған еврейлерге бұрынғы діндеріне оралуға рұқсат берді. Католик емес христиандар, мысалы кальвинистерге де діни төзімділіктің бір бөлігі ретінде өз нанымын сақтауға мүмкіндік берілді. 1644 жылы GWC Мористі әскери шығындарды қысқарту мақсатымен, соғыс тоқтатылғаннан кейін Еуропаға қайтарды.

Бразилиядағы Голландиялық Батыс Үндістан компаниясының жойылуы

Мауристі GWC кеңесі шақырғаннан кейін бір жыл өткен соң, 1645 жылғы маусымда GWC португал плантаторларының ірі көтерілісіне тап болды. Пернамбуко аймағындағы португал плантаторлары голланд үкіметін толық қабылдаған емес, сонымен қатар голланд билігі басып алғаннан кейін плантацияларын қайта жаңарту үшін алған несиелерге голланд қарызгерлерінің тағайындаған жоғары пайыздық сымқысын да жек көретін. Тамыз айында плантаторлар көтеріліс жасап, Ресифе маңындағы шайқаста голланд әскерін жеңіп, осылайша колониядағы голланд үкіметіне нүкте қойды. Сол жылы португалдар Варзеа, Сиринхем, Понтал-де-Назаре, Порто-Кальво бекінісі мен Мауриц бекінісін басып алды. 1646 жылға қарай GWC Бразилия жағалауындағы төрт ғана бекініске ие болды, олардың ең маңыздысы – Ресифе. Голландтықтарға Анголаны қайта басып алудағы португалдардың шешуші жеңісі тағы бір соққы болды, себебі Анголадан келмейтін құлдарсыз Бразилиядағы голланд колониясы тірі қала алмайтын еді. 1649 жылғы ақпанда португалдар Гуарарапестің екінші шайқасында голландтықтарды тағы да жеңіске жеткізді.

Ресифе қаласын қайтадан басып алу

Ресифеді қайта басып алу – Франсиску Баррету де Менезес басқарған португал әскері мен капитан Вальтер Ван Лоо басқарған голланд әскері арасындағы әскери қақтығыс. Гуарарапесте голландтардың жеңіліске ұшырағаннан кейін, олардың аман қалғандары, сондай-ақ Жаңа Голландияның басқа гарнизондары соңғы тұғыр жасау үшін Ресифе аймағына жиналды. Бірақ, қызу шайқастан кейін португалдар жеңіске жетіп, қалаға енді, ал қалған голландтар Бразилиядан қуылды. Голландтар 1654 жылдың 28 қаңтарында Ресифе бақылауын толығымен жоғалтты, Бразилия колониясын португалдарға қайтарып берді және Жаңа Голландияға нүкте қойды.

Түпкүлкіліктердің және африкалықтардың рөлі

Тарихи көңіл, әдетте, осы қақтығыстағы еуропалық бәсекелестерге аударылғанмен, жергілікті халық екі жақта да одақтас ретінде қақтығысқа тартылды. Көпшілігі голландтардың жағына шықты, бірақ айтарлықтай ерекшеліктер де болды. Олардың бірі – Потигуара басшысы, кейін Дом Антонио Филипе Камарао деп танылды, ол португалдықтарға адалдығы үшін Христиандық орденінің рыцарі атағымен марапатталды. Қақтығыс аяқталған соң, голландтар қуылғанда, олардың үндістер-одақтастарына қарсы жазалау шаралары қабылданды. Голландтар да, португалдықтар да африкалық құлдарды қақтығыста пайдаланды, кейде оларға шайқасқа қатысқан үшін бостандық уәде етілді. Португалдықтар тарапынан бір есім тарихқа енді, ол – монархтан ақсүйек мәртебесін алған, бірақ уәделенген Христиандық орденінің рыцарі атағын алмаған Энрике Диас.

Салдары

Голландиялықтардың басып алуынан кейін португалдар голландиялықтарды қолдаған үндістермен есеп айдасты. Басқыншылықтан қашқан португалдар мен голландтық билік астында қалғандар арасында шиеленіс туды. Қайтып келгендер тастап кеткен мүліктерін – қант өндірісімен айналысатын аймақтағы қант фабрикаларын, ғимараттарды және құрақ егістіктерін қайтару үшін сотқа жүгінді. Сот процесі жылдарға созылды. Бразилияның солтүстік-шығысындағы қақтығыс ауыр экономикалық салдарға әкелді. Екі тарап та қант өндірісін тоқтатқан күйдірілген жер саясатын ұстанды.

Сонымен қатар, 1630 және 1640 жылдары қант бағасының өсуіне байланысты Ұлыбритания, Франция және Голландия Кариб аймақтары бразилиялық қантқа күшті бәсекелес айналды. GWC Пернамбукодан эвакуацияланғаннан кейін голландтар өз тәжірибелері мен капиталын Кариб теңізіне жеткізді. 1630 жылдары Бразилия Лондонда сатылатын қанттың 80% -ын құрады, ал 1690 жылы бұл көрсеткіш 10% -қа төмендеді. Португалияның Бразилия колониясы 18 ғасырда оңтүстік Бразилияда алтынның табылуына дейін экономикалық тұрғыдан қалпына келмеді. Бразилиядағы голландтық кезең әлеуметтік салаға "аз із қалдырған тарихи кезең" болды. Альберт Экхаут пен Франс Пост сияқты голланд суретшілерінің Бразилиядағы туындылары 17 ғасырдың басындағы жергілікті халық пен орындардың маңызды көрнекі бейнесін қалдырды.

Бейбітшілік келісім

Ресифе қаласы тапсырылғаннан кейін жеті жыл өткен соң Голландия Республикасы мен Португалия арасында бейбіт келісім шарты жасалды. 1661 жылдың 6 тамызында Гаага шартына қол қойылды, онда португалдар Бразилияны жоғалтқандықтан голландиялықтардың шығындарын өтеу үшін 16 жыл ішінде 4 миллион рейс төлеуге міндеттелді.