Кіріспе
Сан-Томе және Принсипи аралдары 1469 және 1471 жылдар аралығында португалдықтар келген кезде адам қоныстанбаған. Аралдарды Жоао де Сантарем мен Пьеро Эскобар саяхатшылары ашқаннан кейін португал теңізшілері аралдарды зерттеп, олардың материкпен сауда жасау үшін қолайлы база болатынын анықтады.
The islands of São Tomé and Príncipe were uninhabited at the time of the arrival of the Portuguese sometime between 1469 and 1471. After the islands were discovered by the explorers João de Santarém and Pêro Escobar, Portuguese navigators explored the islands and decided they would be a good location for bases to trade with the mainland.
Португал тіліндегі Сан-Томе және Принсипи тарихы
Сан-Томедегі алғашқы табысты қонысты 1493 жылы жерді патшадан грант ретінде алған Альваро Каминья құрды. Принсипи 1500 жылы осыған ұқсас тәртіп бойынша қоныстанды. Бірақ қоныс аударушыларды тарту қиын болды, ал алғашқы тұрғындарының көпшілігі Португалиядан жіберілген "керексіз" адамдар, көбінесе яһудилер еді. Уақыт өте келе, осы қоныс аударушылар аймақтың тамаша жанартаулық топырағы егіншілікке, әсіресе қант өсіруге өте қолайлы екенін анықтады. Қант өсіру еңбекке көп күш жұмсалатын процесс болғандықтан, португалдар Африка құрлығынан көптеген құлдарды әкеле бастады. 16 ғасырдың ортасына қарай португал қоныс аударушылары аралдарды Африканың ең ірі қант экспорттаушысы етіп өзгертті. Сан-Томе мен Принсипи 1522 және 1573 жылдары Португалия патшалығының басқаруына өтті. Алайда, Батыс жарты шардағы қант колониялары аралдарға зиян келтіре бастады. Сонымен қатар, құлдардың көптігін бақылау қиын болды, себебі Португалия бұл мәселеге көп ресурстарды жұмсауға шамасы келмеді. 1641 жылы голландтар Сан-Томені басып алып, жеті жыл бойы биледі, осы кезде 70-тен астам қант зауытын қиратты. Осылайша, келесі 100 жылда қант өсіру төмендеді, ал 17 ғасырдың ортасына қарай Сан-Томе экономикасы өзгерді. Енді ол негізінен Батыс пен Африка құрлығы арасындағы құл саудасы үшін транзиттік пункт болып табылды. 19 ғасырдың басында екі жаңа ақшалық дақыл – кофе мен какао енгізілді. Аймақтың бай жанартаулық топырағы жаңа өндіріс саласына өте қолайлы болды, жақын арада португал компаниялары мен жер иелеріне тиесілі кең плантациялар (роса) барлық жақсы егістік жерлерді алып қойды. 1908 жылға қарай Сан-Томе какао өндірісі бойынша әлемдегі ең ірі елге айналды, және какао әлі күнге дейін елдің ең маңызды өнімі болып табылады. Роса жүйесі плантация басшыларына жоғары билік беруге алып келді, бұл африкалық шаруаларға қатысты зәбір-золымдықтарға себеп болды. Португалия 1876 жылы құлдықты ресми түрде жойғанмен, мәжбүрлі еңбек практикасы жалғасты. 20 ғасырдың басында Анголадан келген келісімшарт бойынша жұмыс істейтін жұмысшылардың мәжбүрлі еңбекке және қанағаттандырмас еңбек жағдайларына ұшырағаны туралы айыптаулар халықаралық деңгейде талқыланды. Ұлы депрессия кезінде жұмысшыларды қанау нашарлады. Еңбекшілер арасындағы наразылықтар мен қанағатсыздықтар 20 ғасырдың соңына дейін жалғасты, 1953 жылы португал билеушілерімен болған қақтығыста жүздерше африкалық жұмысшы қаза тапты. Бұл "Батепа қырғыны" аралдардың отарлық тарихындағы маңызды оқиға болып саналады және оның жылдығы үкімет тарапынан ресми түрде тойланады. 1967-1970 жылдардағы Нигерия азаматтық соғысы кезінде Сан-Томе Биафра әуе көпірінің негізгі операциялық базасы болды. Бұл әуе көпірі – халықаралық гуманитарлық көмек шарасы (қазірге дейін ең ірі азаматтық әуе көпірі) болып, Нигерияның шығысына азық-түлік пен дәрі-дәрмек жеткізді. Оның арқасында миллионнан астам адамның өмірі сақталды.
Тәуелсіздікке қарай қозғалыс
1950 жылдардың аяғында Африка құрлығындағы басқа да жаңа мемлекеттер тәуелсіздік талап етіп жатқанда, Сан-Томе халқының шағын тобы Сан-Томе және Принсипиді азат ету қозғалысын (MLSTP) құрды, ол әрі қарай жақын орналасқан Габонда базасын құрды. 1960 жылдары күш алып, 1974 жылдың сәуір айында Португалиядағы Каэтано диктатурасы құлатылғаннан кейін оқиғалар жылдам дамыды. Жаңа португал үкіметі теңіз арқылы билік еткен колонияларын таратуға міндеттенді; 1974 жылдың қараша айында олардың өкілдері Алжирде MLSTP-мен кездесіп, егемендікті беру жөнінде келісімге келді. Уақытша үкімет кезеңінен кейін Сан-Томе және Принсипи 1975 жылдың 12 шілдесінде тәуелсіздікке ие болды, ал алғашқы президенті болып MLSTP Бас хатшысы Мануэль Пинто да Коста тағайындалды.
Қазіргі Сан-Томе және Принсипи
1990 жылы Сан-Томе демократиялық реформаларды қабылдаған және конституцияға өзгерістер енгізген алғашқы африкалық елдердің бірі болды – оппозициялық саяси партияларды заңдастыру 1991 жылы зорлық-зомбылықсыз, еркін және ашық сайлауға әкелді. 1986 жылдан бері елден қуылған бұрынғы премьер-министр Мигель Тровоада тәуелсіз кандидат ретінде оралып, президент болып сайланды. 1996 жылы Сан-Томеде өткен екінші көппартиялық президенттік сайлауда Тровоада қайта сайланды. Демократиялық конвергенция партиясы (ПКД) МЛСТП-ны жеңіп, Ұлттық Ассамблеядағы орындардың көпшілігін алды, ал МЛСТП маңызды және белсенді оппозициялық партияға айналды. 1992 жылдың соңында муниципалдық сайлаулар өтті, онда МЛСТП жеті аймақтық кеңестің бесеуінде көпшілік орындарды жеңіп алды. 1994 жылдың қазан айында өткен ертегі заң шығарушы сайлауда МЛСТП көпшілік орындарды жеңіп алды және 1998 жылдың қараша айындағы сайлауда партия көпшілікті сақтап қалды. Сан-Томе үкіметі көппартиялық жүйеде толыққанды жұмыс істейді. 2001 жылдың шілдесінде президенттік сайлау өтті, онда Тәуелсіз демократиялық іс-қимыл партиясының қолдауымен Фрадик де Менезес бірінші турда жеңіске жетіп, 3 қыркүйекте қызметке кірді. 2002 жылдың наурыз айында парламент сайлауы өтті. Келесі төрт жылда оппозиция жетекшілігімен бірнеше қысқа мерзімді үкіметтер құрылды. 2003 жылдың шілдесінде армия жемқорлыққа наразылық білдіріп, алдағы мұнай кірістерінің әділ бөлінбейтінін айтып, бір аптаға билікті басып алды. Келісімге қол жеткізілді, нәтижесінде президент де Менезес қайтадан қызметке кірді. Бірлескен өмір сүру кезеңі 2006 жылдың наурызында аяқталды, осы кезде президенттік коалиция Ұлттық Ассамблея сайлауында жаңа үкімет құру және басқару үшін жеткілікті орындарды жеңіп алды. 2006 жылдың 30 шілдесінде өткен президенттік сайлауда Фрадик де Менезес бұрынғы президент Мигель Тровоаданың ұлы Патрис Тровоада және тәуелсіз кандидат Нило Гимараес сияқты екі қарсыласын жеңіп, екінші бес жылдық мерзімге сайланды. 1992 жылдан бері алғаш рет өткізілген жергілікті сайлау 2006 жылдың 27 тамызында өтті, оның нәтижесінде үкіметтік коалиция мүшелері басымдық алды. Эваристо Карвалхо 2016 жылғы сайлаудан бері Сан-Томе және Принсипидің президенті болып табылады, ол биліктегі президент Мануэль Пинто да Костаны жеңіп алды. Президент Карвалхо сонымен қатар Тәуелсіз демократиялық іс-қимыл партиясының (ADI) вице-президенті болып табылады. Патрис Эмери Тровоада, Тәуелсіз Демократиялық Іс-қимыл партиясының (ADI) жетекшісі, 2014 жылдан 2018 жылға дейін премьер-министр болды. 2018 жылдың желтоқсанында Сан-Томе және Принсипидің Бостандық қозғалысы партиясының (MLSTP Partido Social Democráta) басшысы Хорхе Бом Иса премьер-министр болып ант берді. 2021 жылдың қыркүйегінде оңшыл оппозициялық Тәуелсіз демократиялық іс-қимыл (ADI) партиясының кандидаты Карлос Вила Нова президент сайлауында жеңіске жетті. Президенттік лауазым көбінесе рәсімдік сипатта болады, себебі саяси билік премьер-министрде шоғырланған. 2022 жылдың қыркүйегінде бұрынғы премьер-министр Патрис Тровоада басқаратын оппозициялық Тәуелсіз демократиялық іс-қимыл (ADI) сайлауда премьер-министр Хорхе Бом Исаның басқаратын Сан-Томе және Принсипиді азат ету қозғалысы / Социал-демократиялық партиясы (MLSTP/PSD) үстінен жеңіске жетті. 2022 жылғы 11 қарашада Патрис Тровоада Сан-Томе және Принсипи Республикасының Президенті Карлос Вила-Новамен Сан-Томе және Принсипидің премьер-министрі болып тағайындалды. 2022 жылдың 25 қарашасында төңкеріс жасауға тырысылды, бірақ ол сәтсіз аяқталды.