Кіріспе

Экваториалдық Гвинеяның тарихи дамуы португал, британ және испан отаршылдық империяларының, сондай-ақ жергілікті мемлекеттердің ғасырлар бойғы үстемдігімен сипатталады.

Колонияға дейінгі тарих

Қазіргі Экваториалдық Гвинея аймағының алғашқы тұрғындары пигмейлер болған деп саналады, олардың қазір тек Рио Мунидің солтүстігінде шашыраңқы топтары ғана қалды. 17-19 ғасырлар аралығында банту тайпаларының қоныс аударуы жағалаудағы топтарды, ал кейіннен Фанг тайпасын әкелді. Соңғы тайпаның элементтері бірнеше толқындарда Камерун мен Рио Муниден Бакуганға көшіп келген және бұрынғы неолиттік халықтардың орнын басып алған Буби тайпасын құрауы мүмкін. Нигерияның Игбо (көбінесе Аро) құл саудагерлері келіп, Биоко мен Рио Муниде шағын елді мекендер құрды, бұл 18 және 19 ғасырларда Аро конфедерациясының кеңеюіне әкелді. Алғашқыда Анголадан келген Анобон халқы португалдықтар арқылы Сан-Томе аралдарынан әкелінді.

Португалияның отарлау (14721778)

Индияға жол іздеген португалдық зерттеуші Фернао до По 1472 жылы Биоко аралын ашқан алғашқы еуропалық деп есептеледі. Ол оны Формоса ("Көрікті") деп атады, бірақ ол тез арада оның еуропалық ашқышының атын алды, әдетте карталарда испан тілінде "Фернандо По" деп көрсетіледі. Фернандо По және Аннобон аралдарын 1474 жылы Португалия отарлап алды. 1778 жылы Португалия королевасы Мария I және Испания королі Карл III Эль-Пардо шартына қол қойды, ол Биоко, іргелес аралдар және Нигер мен Огуэ өзендері арасындағы Биафра шығанағындағы сауда құқықтарын Испанияға берді. Испания материкте құл саудасын бастауды жоспарлаған. 1778 мен 1810 жылдар аралығында Экваториальдық Гвинея аумағы Буэнос-Айресте орналасқан Рио-де-ла-Плата вице-корольдігінің басқаруында болды. 1843 жылы Испаниямен келісім бойынша ол Сьерра-Леонеге көшірілді. 1844 жылы испан билігі қайта орнатылғаннан кейін, ол "Territorios Españoles del Golfo de Guinea" деп аталды. Испания Биафра шығанағындағы келісім арқылы алған үлкен аумақты игеруге немқұрайлы қарады, ал француздар Испанияның талап еткен аймағының есебінен өздерінің иелігін кеңейтті. 1900 жылғы Париж шарты Испанияға Рио-Мунидің құрлықтағы анклавын қалдырды, ол тек 26 000 км² құрады, ал испандықтар 300 000 км² аумақты, Убанги өзеніне дейін созылған жерді талап еткен.

Испанияның отарлық аумағы (1778 1968)

20 ғасырдың басында Фернандо По плантацияларының көп бөлігі кейін Фернандино деп аталған қара креол элитасының қолында болды. Британдықтар 19 ғасырдың басында аралды қысқа мерзімге бақылауда ұстаған кезде 2000-ға жуық Сьерра-Леонеліктерді және босатылған құлдарды қоныстандырды, ал Батыс Африка мен Батыс Үндістаннан иммиграцияның шағын ағыны британдықтар кеткеннен кейін де жалғасты. Осы қоныс аударушылардың қатарына кубалықтар, филиппиндіктер, түрлі түстес испандықтар, саяси немесе басқа да қылмыстар үшін жер аударылғандар және көмек алған қоныс аударушылар қосылды. Сонымен қатар, көршілес португал аралдарынан келген қашқан құлдар мен болашақ плантаторлар да болды. Фернандинолардың бір бөлігі католик және испан тілінде сөйлейтін болғанмен, олардың тоғызынан сегізі Бірінші дүниежүзілік соғыстың алдында протестант және ағылшын тілінде сөйлейтін еді, ал аралда пиджин ағылшын тілі жалпы тіл ретінде қолданылды. Сьерра-Леонеліктер, әсіресе, плантаторлар ретінде жақсы мүмкіндік алды, себебі жел жағалауында жұмыс күшін жалдау жалғасты, олар отбасылық және басқа да байланыстарды сақтап, жұмысшыларды оңай ұйымдастыра алды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Испанияның бейтараптығына байланысты Рио-Муни мен Фернандо Пода көптеген неміс әскерлері мен босқындар келді, олар неміс Камерунының жаулануынан кейін қашқан еді. Испан билігі оларға жақсы қарады, себебі 180 адамнан тұратын милиция оларды күштеп ұстауға жеткіліксіз болды. Камерундықтардың көпшілігі Муниде қалды, ал немістер Фернандо Поға көшті. 20 ғасырдың басында Фернандинолар испан иммигранттарының жаңа буынынан қарсылық көріп, қорғанысқа көшті. 1904 жылғы жер туралы жаңа ережелер испандықтарға артықшылық берді, ал кейінгі жылдары ірі плантаторлардың көпшілігі осы жаңа ережелерге сәйкес Испаниядан аралдарға келді. 1914 жылғы Либериямен еңбек келісімі мемлекетке оңай қол жеткізе алатын бай адамдарға артықшылық берді, ал Либериядан Рио-Муниге жұмыс күшін ауыстыру осы артықшылықты арттырды. 1940 жылы колонияның какао өнімінің тек 20 пайызы ғана африкалықтардың қолында қалды, оның көп бөлігі Фернандинолардың қолында болды. Экономикалық дамудың ең үлкен кедергісі – еңбек күшінің созылмалы жетіспеушілігі еді. Биоко аралының жергілікті Буби халқы аралдың ішкі аймақтарына ығыстырылып, алкогольге тәуелділік, жұқпалы аурулар, шешек және ұйқы ауруынан құрбан болды, плантацияларда жұмыс істеуден бас тартты. Олар өздерінің шағын какао шаруашылықтарында жұмыс істеу арқылы белгілі бір деңгейде тәуелсіздікке ие болды. Бұған қоса, Бубилер 19 ғасырдың соңынан бастап плантаторлардың талаптарынан испандық Клартиандық миссионерлер қорғады, олар колонияда өте ықпалды болды және ақырында Бубилерді Парагвайдың танымал иезуиттік миссияларын еске түсіретін шағын миссионерлік теократияларға біріктірді. Католиктердің таралуына 1898 және 1910 жылдары плантациялар үшін мәжбүрлі еңбекке шақыруға қарсы наразылық білдірген екі шағын көтеріліс ықпал етті, бұл 1917 жылы Бубилердің қарусыздануына және оларды миссионерлерге тәуелді етуіне әкелді. Аурулар мен мәжбүрлі еңбек салдарынан Буби халқының азаюынан кейін арал экономикасы импортталған келісімшарт бойынша жұмысшыларға тәуелді болды. 1914 жылы Либерия Республикасымен Еңбек туралы келісімге қол қойылды, 15000-ға дейін жұмысшыны тасымалдауды неміс Woermann Linie ұйымдастырды. Либериядан жұмыс күшін жеткізу 1930 жылы Халықаралық Еңбек Ұйымының (ХЕҰ) комиссиясы келісімшарт бойынша жұмыс істейтін жұмысшылардың "құлдықтан айырмашылығы жоқ қылмыстық мәжбүрлеу жағдайында жалданғанын" анықтағаннан кейін тоқтатылды. 1926 мен 1959 жылдар аралығында Биоко мен Рио-Муни испандық Гвинея колониясы ретінде біріктірілді. Экономика үлкен какао және кофе плантацияларына, сондай-ақ ағаш кесуге берілген жерлерге негізделген, ал жұмыс күші негізінен Либерия, Нигерия және Камеруннан келген келісімшарт бойынша жұмыс істейтін иммигранттардан құралды. Алайда, Рио-Муниде халық саны аз болды, ресми мәліметтер бойынша 1930 жылдары 100 000-нан астам адам тұрды, ал Камерун немесе Габон шекарасынан қашу өте оңай болды. Сонымен қатар, ағаш өндіруші компаниялар жұмыс күшін көбірек қажет ететін болды, ал кофе өсірудің кең таралуы салық төлеудің баламалы құралын ұсынды. Осылайша Фернандо По жұмыс күшінің жетіспеушілігіне ұшырай берді. Француздар Камерунда тек қысқа мерзімге жұмысқа алуға рұқсат берді, ал жұмыс күшінің негізгі көзі Нигерияның Калабар және Орон қалаларынан каноэмен контрабандалық жолмен әкелінетін игбо тайпасынан болды. Какао, кофе және ағаш өнеркәсібіндегі жұмыс күшінің жетіспеушілігі Нигерияның Шығыс провинцияларынан каноэмен контрабандалық жолмен әкелінетін игбо және ибибио жұмысшыларының көбеюімен шешілді. 1942 жылы Фернандо По аралындағы жасырын келісімшарт бойынша жұмыс істейтін жұмысшылардың саны 20 000-ға жетті. Осы жылы еңбек келісіміне қол қойылды, және испандық Гвинеяға үздіксіз жұмысшылар ағыны келді. Осы келісім Фернандо Поның Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Африкадағы ең өнімді ауылшаруашылық аймандарының біріне айналуына мүмкіндік берді.

Испаниядағы азаматтық соғыс (19361939)

Испаниядағы азамат соғысы басталғанда колония республикалық үкіметке адал болды. 1936 жылдың 24 шілдесінде республикалық крейсер «Мендес Нунез» Санта-Исабельге келді; Испанияға қайтып келе жатқан офицерлер көтеріліске қосылуды жоспарлады, бірақ испан үкіметі бұл туралы біліп, кемені колонияға қайтуға бұйрық берді; 14 тамызда «Мендес Нунез» Фернандо Поға оралды, онда теңізшілер оны бақылауға алды; 21 қыркүйекте кеме Малагаға (республикалық Испания) жетті. 19 қыркүйекте отар гвардиясы мен азаматтық гвардия көтеріліс бастады және Фернандо По аралын бақылауға алды, ал колонияның қалған бөлігі Республикаға адал қалды. 22 қыркүйекте Когодан келген көтерілісшілер тобы мен Батадан келген адал жасақ арасында қақтығыс болды. Соңында, 14 қазанда 200 көтерілісші «Сиудад-де-Маон» сауда кемесімен жетіп, Бата мен колонияның қалған бөлігін басып алды.

Тәуелсіздік және Масиас үкіметі (1968-1979)

1968 жылдың наурыз айында Экваториальдық Гвинеяның ұлтшылдары мен Біріккен Ұлттар Ұйымының қысымымен Испания Экваториальдық Гвинеяға тәуелсіздік беруге келісті. Конституциялық конвенция сайлау заңын және конституция жобасын әзірледі. БҰҰ бақылаушыларының қатысуымен 1968 жылдың 11 тамызында референдум өтті, онда сайлаушылардың 63 пайызы Бас Ассамблеясы мен президент тағайындаған судьялармен Жоғарғы Сотты көздейтін конституцияны қолдады. 1968 жылдың қыркүйегінде Франсиско Масиас Нгуэма Экваториальдық Гвинеяның тұңғыш президенті болып сайланды, ал қазан айында тәуелсіздік жарияланды. Тәуелсіздік алған кезде Экваториальдық Гвинея Африкадағы жан басына шаққандағы табысы ең жоғары елдердің бірі болды, бірақ ол теңсіз бөлінген еді, өйткені ақшаның көп бөлігі отаршылдар мен элиталық плантаторлардың қолында болды. 1970 жылдың шілдесінде Масиас бір партиялық жүйені орнатып, 1971 жылдың мамырына қарай конституцияның маңызды бөліктері күштен шығарылды. 1972 жылы Масиас үкіметті толық бақылауға алып, өмір бойы президент атағын алды. Масиас режимі адам құқықтарын бұзумен, тоталитаризммен және ішкі қауіпсіздікті қамтамасыз етуден басқа барлық мемлекеттік функцияларды тоқтатумен сипатталды, бұл террор арқылы жүзеге асырылды, нәтижесінде ел халқының үштен бір бөлігі қаза тапты немесе елден қуылды. Ұрлық, білімсіздік және салдарына немқұрайлылық тану салдарынан елдің инфрақұрылымы – электрмен жабдықтау, сумен жабдықтау, жолдар, көлік және денсаулық сақтау жүйесі – құлдырады. Экономиканың жеке және мемлекеттік секторлары қирады. 1976 жылдың басында Биоко аралындағы шамамен 60 000 нигериялық келісімшарт бойынша жұмыс істегендер жаппай кетіп қалды. Экономика құлдырап, білікті азаматтар мен шетелдіктер елді тастап кетті. Дінді қысымға алды, білім беру тоқтатылды. 1975 жылы барлық мектептер жабылды, ал 1978 жылы елдегі шіркеулер де жабылды. Нгуэма отаршылдық атауларды жергілікті атаулармен алмастырып, «нақтылық» науқанын бастады: астана Санта-Изабель Малабо болып өзгерді, Фернандо-По аралы Маси Нгуэма Бийого деп аталды, ал Аннобон Пагалу болып аталды. Осы процестің бір бөлігі ретінде Нгуэма халықтың барлығына еуропалық есімдерін тастап, африкалық есімдерді қабылдауды бұйырды. Оның өзінің аты да бірнеше рет өзгерді, сондықтан билігінің соңында ол Маси Нгуэма Бийого Ñegue Ndong деп танылды. Биоко аралында тұратын халықтың көп бөлігі, нигериялық жұмысшылар мен саудагерлер, эвакуациялауға мәжбүр болды. 1979 жылдың тамызында Масиас Монгомодан келген және танымал Black Beach түрмесінің бұрынғы директоры Теодоро Обианг Нгуэма Мбасого сәтті төңкеріс жасады; Масиас тұтқындалды, сотталды және өлім жазасына кесілді. Обианг 1979 жылдың қазанында президенттік лауазымға келді. Аралдар Биоко және Аннобон деп қайта аталды. Жаңа басшы Маси Нгуэманың диктатурасынан кейін қираған елде тәртіпті қалпына келтіруге тап болды – мемлекеттік қазына толық бос болды, ал халық саны тәуелсіздік алған кездегі деңгейден үш есеге азайды.

Обианг үкіметі (1979 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Президент Обианг 2006 жылы Экваториалдық Гвинеядағы барлық түрдегі зорлық-зомбылық пен қанаушылықпен күресу үшін ұлттық жарлыққа қол қойды және 2007 жылы Black Beach түрмесін жаңарту мен жаңғыртуды тапсырды, мұның мақсаты түрмедегілерге гуманитарлық қарым-қатынас жасау болған. Алайда, адам құқықтарын бұзу тоқтамайды. Human Rights Watch, Amnesty International және басқа да үкіметтік емес ұйымдар түрмелердегі адам құқықтарының ауыр бұзылуларын құжаттады, оның ішінде азаптау, ұрып-соғу, себепсіз өлім және заңсыз ұстау. 2004 жылғы наурызда BBC жариялаған мәліметтерге сәйкес, елдегі саяси жағдай Обиангтың ұлы Теодориннің және қауіпсіздік күштеріндегі ықпалды туыстарының арасындағы шиеленіспен сипатталады. Бұл шиеленістің себебі 1997 жылдан бері мұнай өндірісінің күрт өсуінен туындаған билік үшін күрес болуы мүмкін. 2004 жылы еуропалық және оңтүстік африкалық жалдамалы сарбаздар жасаған "Вонга төңкерісі" Обиангты елдің минералдық байлығын тоналайтын марионеттік билеушімен алмастыруға тырысты. Төңкерістің жетекшісі – SAS-та бұрын қызмет еткен Саймон Манн, сондай-ақ Оңтүстік Африка армиясының 32-ші батальонының бұрынғы мүшелері де қатысты. Қаржылық қолдау көрсеткендердің арасында бұрынғы премьер-министр Маргарет Тэтчердің ұлы сэр Марк Тэтчер және, мүмкін, жазушы Джеффри Арчер болды. Сәтсіз төңкеріске 3 миллионнан 20 миллион долларға дейін қаржы жұмсалды, ал кейбір деректер бойынша, төңкеріске кейбір батыс үкіметтері мен халықаралық корпорациялар жасырын қолдау көрсеткен. 2011 жылы үкімет ел үшін жаңа астана салу жоспарын жариялады, ол бастапқыда Ояла деп аталатын, бірақ кейін Джиблохо – Сиудад де ла Пас деп аталды.