Кіріспе

Музыкалық аспаптарды жіктеу жүйесі
Hornbostel–Sachs немесе Sachs–Hornbostel – Эрих Мориц фон Хорнбостель мен Курт Сакс жасаған музыкалық аспаптарды жіктеу жүйесі. Алғаш рет 1914 жылы Zeitschrift für Ethnologie журналында жарияланды. 1961 жылы ағылшын тіліндегі аудармасы Galpin Society Journal журналында жарияланды. Бұл жүйе этномузыкологтар мен органологтардың (музыкалық аспаптарды зерттейтін мамандардың) музыкалық аспаптарды жіктеу үшін ең көп қолданылатын жүйесі болып табылады. Жүйе 2011 жылы Музыкалық аспаптар мұражайларының онлайн жобасы (MIMO) аясында жаңартылды. Хорнбостель мен Сакс өз идеяларын Брюссель консерваториясының музыкалық аспаптар кураторы Виктор Чарльз Махильонның 19 ғасырдың соңында жасаған жүйесіне негіздеді. Махильон дыбыс тудыратын материалдың табиғатына қарай аспаптарды төрт негізгі санатқа бөлді: ауа жолы; ішек; жарғақ; және аспаптың корпусы. Осы негізде Хорнбостель мен Сакс Махильонның жүйесін кеңейтіп, кез келген мәдениеттен кез келген аспапты жіктеуге мүмкіндік берді. Hornbostel–Sachs жүйесі кітапханалар үшін қолданылатын Дьюи ондық жіктеу жүйесінің үлгісімен жасалған. Онда бес жоғарғы деңгейдегі жіктеме бар, одан төмен бірнеше деңгейлер қарастырылған, барлығы 300-ден астам негізгі санатты құрайды.

Идиофондар (1)

Идиофондар дыбысын аспаптың өзінің дірілдеуі арқылы шығарады, жіп, мембрана немесе ауа бағанасы емес. Қорыта айтқанда, бұл топқа барабандардан басқа барлық соққылы аспаптар және басқа да кейбір аспаптар кіреді. Хорнбостель-Сакс классификациясында идиофондар ең алдымен аспапты ойнау тәсіліне қарай жіктеледі. Соның нәтижесінде төрт негізгі категория пайда болады: соғып ойналатын идиофондар (11), қысып ойналатын идиофондар (12), үйкеп ойналатын идиофондар (13) және үрлеп ойналатын идиофондар (14). Бұл топтар одан әрі түрлі критерийлер бойынша бөлінеді. Көп жағдайда бұл кіші топтар жеке даналар мен аспаптар жиынтығына бөлінеді. Идиофондар класына ксилофон, маримба, глокеншпиль және шыны гармоника жатады.

Соққыланған идиофондар (11)

Бұл идиофондар, мысалы, қоңырлар немесе ксилофондар соғылып тербеліске келтіріледі.

Тікелей соққыға ұшыраған идиофондар (111)

Ойыншы соққы беру қозғалысын орындайды; механикалық аралық құрылғылар, соққыштар, пернетақталар немесе арқандарды тарту арқылы және т.б. Ойыншының анық, дәл, жеке соққылар жасауға қабілетті екені және аспаптың өзі осы типтегі соққыға бейімделгендігі анық. 111.1 Конкуссиялық идиофондар немесе клаперлер – Екі немесе одан көп үйлесімді дыбыс шығаратын бөліктер бір-біріне соғылады. 111.11 Соққы таяқтары немесе таяқшамен соққылау (клапстик). 111.12 Конкуссиялық пластиналар немесе пластина клаперлері (пайбан). 111.13 Конкуссиялық ойыстар немесе ойыс клаперлері (шайтан қуу). 111.14 Конкуссиялық ыдыстар немесе ыдыс клаперлері (қасықтар). 111.141 Кастаньеталар – Табиғи және ойыс ыдыс клаперлері. 111.142 Цимбалдар – Өңделген жиегі бар ыдыс клаперлері. 111.2 Перкуссиялық идиофондар – Аспап дыбыссыз нысанмен (қол, таяқ, соққыш) немесе дыбыссыз нысанға (адам денесі, жер) соғылады. 111.21 Перкуссиялық таяқтар. 111.211 Жеке перкуссиялық таяқтар. 111.212 Әр түрлі биіктіктегі перкуссиялық таяқтар жиынтығы, бір аспапта біріктірілген. – Барлық ксилофондар, егер олардың дыбыс шығаратын бөліктері екі жазықтықта орналаспаса. 111.22 Перкуссиялық пластиналар. 111.221 Жеке перкуссиялық пластиналар. 111.222 Перкуссиялық пластиналар жиынтығы – Мысалы, литофон және көптеген металлофондар. 111.23 Перкуссиялық түтіктер. 111.231 Жеке перкуссиялық түтіктер. 111.232 Перкуссиялық түтіктер жиынтығы. 111.24 Перкуссиялық ыдыстар. 111.241 Гонгтар – Дыбырдың күші ең жоғары нүктеге жақын. 111.241.1 Жеке гонгтар. 111.241.2 Гонгтар жиынтығы. 111.242 Қоңыраулар – Дыбырдың күші ең төменгі нүктеге жақын. 111.242.1 Жеке қоңыраулар. 111.242.11 Ашық бөлігі жоғары қаратылған тыныш тұрған қоңыраулар (мысалы, тік қоңырау). 111.242.12 Ілмекке ілінген қоңыраулар. 111.242.121 Ішкі соққысы жоқ ілмекке ілінген қоңыраулар. 111.242.122 Ішкі соққысы бар ілмекке ілінген қоңыраулар. 111.242.2 Қоңыраулар немесе кариондар жиынтығы. 111.242.21 Ашық бөлігі жоғары қаратылған тыныш тұрған қоңыраулар жиынтығы. 111.242.22 Ілмекке ілінген қоңыраулар жиынтығы. 111.242.221 Ішкі соққысы жоқ ілмекке ілінген қоңыраулар жиынтығы. 111.242.222 Ішкі соққысы бар ілмекке ілінген қоңыраулар жиынтығы. 111.3 Тікелей соққымен дыбыс шығаратын идиофондардың жиынтығы.

Тікелей емес соққыға ұшыраған идиофондар (112)

Ойыншы соққы беру қозғалысын өзі жасамайды; перкуссия ойыншының басқа қозғалысы арқылы жанама түрде пайда болады. 112.1 Дыбыс шығаратын идиофондар немесе сыңғырлауықтар – Ойыншы шайқау қозғалысын жасайды. 112.11 Ілмектелген сыңғырлауықтар – Тесіктелген идиофондар біріктіріліп, бір-біріне соққы беру үшін шайқалады. 112.111 Жіпке тізілген сыңғырлауықтар – Сыңғырлауға арналған заттар арқанға қатар тізіледі. 112.112 Таяқшаға ілінген сыңғырлауықтар – Сыңғырлауға арналған заттар таяқшаға немесе сақинаға ілінеді. 112.12 Рамалы сыңғырлауықтар – Сыңғырлауға арналған заттар оларға соққы беретін тіреуге бекітіледі (флексатон). 112.121 Ілгіш сыңғырлауықтар. 112.122 Сырып сыңғырлауықтар. 112.13 Қабықшалы сыңғырлауықтар – Қабықшаның ішінде орналасқан сыңғырлауға арналған заттар бір-біріне немесе қабықша қабырғаларына, немесе әдетте екеуіне де соқтығысады. 112.2 Жыртылатын идиофондар – Ойыншы тікелей немесе жанама түрде жыртылу қозғалысын тудырады; дыбыссыз объект дыбыстық объектінің кесілген бетімен қозғалады, тістерден кезекпен көтеріліп, оларға соқтығысады; немесе серпімді дыбыстық объект кесілген дыбыссыз объектінің бетімен қозғалып, соққылар тізбегін тудырады. Бұл топты үйкеліс идиофондарымен шатастыруға болмайды. 112.21 Жыртылатын таяқшалар. 112.211 Резонаторсыз жыртылатын таяқшалар. 112.212 Резонаторлы жыртылатын таяқшалар. 112.22 Жыртылатын түтіктер. 112.221 Резонаторсыз жыртылатын түтіктер. 112.222 Резонаторлы жыртылатын түтіктер. 112.23 Жыртылатын ыдыстар. 112.231 Резонаторсыз жыртылатын ыдыстар. 112.232 Резонаторлы жыртылатын ыдыстар. 112.24 Жыртылатын дөңгелектер – тісті дөңгелектер немесе храповик. 112.241 Резонаторсыз жыртылатын дөңгелектер. 112.242 Резонаторлы жыртылатын дөңгелектер. 112.3 Бөлінген идиофондар – Бір жағынан байланысқан және екінші жағынан жанасқан екі серпімді қол тәрізді аспаптар: қолдар кішкентай таяқшамен ажыратылады, кері соққыда дірілдеп немесе қозғалады.

Рама түрінде (121)

Ламеллалар шеңбер немесе қап ішінде дірілдейді. 121.1 Клак идиофондары немесе Крикри – Ламелла жеміс қабығының бетіне қашалып жасалған, ол резонатор қызметін атқарады. 121.2 Гимбардтар мен жақ арфалары (яғни «үйірілген» идиофондар) – Ламелла таяқ немесе тақта тәрізді рамаға орнатылады және резонанс үшін ойнаушының ауыз қуысына тәуелді. 121.21 Идиоглоталық гимбардтар – Ламелла аспаптың рамасы арқылы кесіледі (кубинг). 121.211 Жеке идиоглоталық гимбардтар. 121.212 Идиоглоталық гимбардтар жиынтығы. 121.22 Гетероглоталық гимбардтар – Ламелла рамаға бекітіледі (Батыс еврей арфасы, куксиан). Қазіргі этномузыка зерттеушілері, мысалы Маргарет Картоми (173-бет) және Эллингсон (PhD диссертациясы, 1979, 544-бет), аспапта алғашқы дыбысты тудыратын нәрсе бойынша жіктеуді ұстанып, бастапқы Hornbostel–Sachs жіктеу схемасының дәстүріне сай, 412.13 класын осылардың қатарына жатқызуды ұсынады. 121.221 Жеке гетероглоталық гимбардтар. 121.222 Гетероглоталық гимбардтар жиынтығы. 121.23 Гимбардтардың қосымша жиынтығы.

Шеге түрінде (122)

Ламеллалар тақтаға байланады немесе тарақ тістері сияқты тақтадан кесіледі. 122.1 Ламеллалар тігілген. 122.11 Резонаторсыз. 122.12 Резонатормен. 122.2 Ламеллалары кесілген – Музыкалық қорап. 122.21 Резонаторсыз. 122.22 Резонатормен. 122.3 Ламеллалардың аралас жиынтығы.

Ығысу идиофондары (13)

Сырланған идиофондар, мысалы, тырнақ скрипкасы, саптардың орнына металл немесе ағаштан жасалған қатты бөліктері бар иілген аспап.

Ыстық шұғылдар (131)

131.1 Жеке сүргіш таяқшалар. 131.11 Тікелей үйкеліссіз. 131.12 Тікелей үйкеліспен. 131.2 Сүргіш таяқшалар жиынтығы. 131.21 Тікелей үйкеліссіз. 131.22 Тікелей үйкеліспен. 131.23 Қосымша (немесе аралас)

Ығысу пластиналары (132)

132.1 Жеке сүргіш пластиналар. 132.11 Тікелей үйкеліссіз. 132.12 Тікелей үйкеліспен. 132.2 Сүргіш пластиналар жиынтығы. 132.21 Тікелей үйкеліссіз. 132.22 Тікелей үйкеліспен. 132.23 Аралас.

Жарылатын идиофондар (14)

Үрленетін идиофондар – ауа ағынымен қоздырылып, дірілдейтін идиофондар, мысалы, Aeolsklavier – бірнеше ағаш бөліктерінен тұратын, оларға домбыра арқылы ауа соққанда дірілдейтін аспап. Пианино әншісінде пластиналар бар.

Мембранофондар (2)

Мембранофондар негізінен, тығыз созылған мембрананың дірілі арқылы дыбыс тудырады. Осы топқа барабандар мен казуолардың барлық түрлері кіреді.

Мембранофондар (21)

Соғылатын барабандар – соғылатын мембранасы бар аспаптар. Бұл тимпани (қазанша барабан) және тақтатамы сияқты барабандардың көптеген түрлерін қамтиды.

Тiкелей соққыланған мембранофондар (211)

Мембранаға тікелей соққы беретін аспаптар, мысалы, жалаңаш қолмен, соққыштармен немесе пернетақталармен ойналатын аспаптар. 211.1 Денесі табақ немесе тостаған тәрізді аспаптар (қазандық барабандар)
211.11 Жеке аспаптар
211.12 Аспаптар жиынтығы
211.2 Денесі түтік тәрізді аспаптар (түтікше барабандар)
211.21 Денесі ортасы мен ұшы бірдей диаметрлі аспаптар (цилиндрлі барабандар)
211.211 Тек бір пайдаланылатын мембранасы бар аспаптар
211.211.1 Мембранасы жоқ ұшы ашық аспаптар
211.211.2 Мембранасы жоқ ұшы жабық аспаптар
211.212 Екі пайдаланылатын мембранасы бар аспаптар
211.212.1 Жеке аспаптар
211.212.2 Аспаптар жиынтығы
211.213 Цилиндрлі барабандардың қосымша жиынтығы
211.22 Денесі бөшке тәрізді аспаптар (бөшке барабандар)
211.221 Тек бір пайдаланылатын мембранасы бар аспаптар
211.221.1 Мембранасы жоқ ұшы ашық аспаптар
211.221.2 Мембранасы жоқ ұшы жабық аспаптар
211.222 Екі пайдаланылатын мембранасы бар аспаптар
211.222.1 Жеке аспаптар
211.222.2 Аспаптар жиынтығы
211.223 Бөшке барабандардың қосымша жиынтығы
211.23 Денесі құмсағат тәрізді аспаптар
211.231 Тек бір пайдаланылатын мембранасы бар аспаптар
211.231.1 Мембранасы жоқ ұшы ашық аспаптар
211.231.2 Мембранасы жоқ ұшы жабық аспаптар
211.232 Екі пайдаланылатын мембранасы бар аспаптар
211.232.1 Жеке аспаптар
211.232.2 Аспаптар жиынтығы
211.233 Құмсағат барабандардың қосымша жиынтығы
211.24 Денесі конус тәрізді аспаптар (конус барабандар)
211.241 Тек бір пайдаланылатын мембранасы бар аспаптар
211.241.1 Мембранасы жоқ ұшы ашық аспаптар
211.241.2 Мембранасы жоқ ұшы жабық аспаптар
211.242 Екі пайдаланылатын мембранасы бар аспаптар
211.242.1 Жеке аспаптар
211.242.2 Аспаптар жиынтығы
211.243 Конус барабандардың қосымша жиынтығы
211.244 Денесі қос конус тәрізді аспаптар
211.244.1 Тек бір пайдаланылатын мембранасы бар аспаптар
211.244.11 Мембранасы жоқ ұшы ашық аспаптар
211.244.12 Мембранасы жоқ ұшы жабық аспаптар
211.244.2 Екі пайдаланылатын мембранасы бар аспаптар
211.244.21 Жеке аспаптар
211.244.22 Аспаптар жиынтығы
211.245 Қос конус барабандардың қосымша жиынтығы
211.246 Конус барабандардың қосымша жиынтығы
211.25 Денесі құмыра тәрізді аспаптар (құмыра барабандар)
211.251 Тек бір пайдаланылатын мембранасы бар аспаптар
211.251.1 Мембранасы жоқ ұшы ашық аспаптар
211.251.2 Мембранасы жоқ ұшы жабық аспаптар
211.252 Екі пайдаланылатын мембранасы бар аспаптар
211.252.1 Жеке аспаптар
211.252.2 Аспаптар жиынтығы
211.253 Құмыра барабандардың қосымша жиынтығы
211.26 Түтікше барабандардың қосымша жиынтығы
211.3 Денесінің тереңдігі мембрана радиусынан артық емес аспаптар (жақтаулы барабандар). 211.31 Тұтқасы жоқ аспаптар
211.311 Тек бір пайдаланылатын мембранасы бар аспаптар
211.312 Екі пайдаланылатын мембранасы бар аспаптар
211.32 Тұтқасы бар аспаптар
211.321 Тек бір пайдаланылатын мембранасы бар аспаптар
211.322 Екі пайдаланылатын мембранасы бар аспаптар

Тербелістегі мембранофондар (212)

Дыбыс шығару үшін шайқалатын, ішіндегі заттар барабанның мембранасын дірілдетіп, дыбыс тудыратын аспаптар (қалқалақ барабандар).

Мембранофондар (22)

Мембранаға ішек байланған аспаптар, осы ішекті тартып қозғағанда мембрана дірілдейді (тартылатын барабандар). Кейбір зерттеушілер осы топтағы аспаптарды ішекті аспаптар санатына жатқызу керек деп есептейді (төменде қараңыз).

Фрикциялық мембранофондар (23)

Мембранасы үйкеліс нәтижесінде дірілдейтін аспаптар. Бұл барабандар ұрылмай, үйкелеу арқылы дыбыс шығарады.

Сыммен тартылатын барабан (232)

Мембранаға бекітілген шнурмен сүртілетін аспаптар. 232.1 Ойнатылған кезде барабаны қозғалмайтын аспаптар.
232.11 Тек бір пайдалы мембранасы бар аспаптар.
232.12 Екі пайдалы мембранасы бар аспаптар.
232.2 Ойнатушының қолындағы таяқшаның ойығына сүртілетін шнурмен айналдырылатын барабан аспаптары.

Әнші қабаттар (қазуо) (24)

Бұл топқа өздігінен дыбыс тудырмайтын, бірақ тербелетін мембрана арқылы басқа дыбыстарды өзгертетін казуо сияқты аспаптар кіреді.

Аккорд телефондары (3)

Хордофон аспаптарының дыбысы көбінесе екі немесе бірнеше сымның, белгілі бір нүктелерге тартылып, тербелуі арқылы туады. Бұл топқа Батыста «струнный аспаптар» деп аталатын барлық аспаптар, сондай-ақ көптеген (бірақ барлығы емес) пернетақталы аспаптар, мысалы, пианино мен клавесин жатады.

Қарапайым хордофон немесе зитерлер (31)

Құрамында тек бір немесе бірнеше сым мен оларды ұстап тұратын бөлік бар аспаптар. Мұндай аспаптарда резонаторлық қорап болуы мүмкін, бірақ оны алып тастағанда аспапты ойнау мүмкін болмай қалмауы керек, дегенмен дыбысы мүлдем өзгеше шығуы мүмкін. Сондықтан, оларға фортепиано, сондай-ақ кото және музыкалық садақтар сияқты басқа да зитер түрлері жатады.

Барыс циттерлері (311)

Сызық тасушы таяқша пішіндес. 311.1 Музыкалық доғалар – Сызық тасушы икемді (және иілгіш)
311.11 Идиохордтық музыкалық доғалар – Сызық доғаның қабығынан кесіліп, екі шетінен бекітіледі
311.111 Моноидиохордтық музыкалық доғалар – Тек бір сызықты қамтиды
311.112 Полиидиохордтық музыкалық доғалар немесе арфалы доғалар – Бірнеше сызықты қамтиды, олар көпірдің қандай да бір түрінен өтеді
311.12 Гетерохордтық музыкалық доғалар – Сызық тасушыдан бөлек материалдан жасалған сызық
311.121 Моногетерохордтық музыкалық доғалар – Доғада тек бір гетерохордтық сызық бар
311.121.1 Резонаторсыз
311.121.11 Түзек түтіксіз
311.121.12 Түзек түтігімен
311.121.2 Резонатормен
311.121.21 Жеке резонатормен
311.121.211 Түзек түтіксіз
311.121.212 Түзек түтігімен
311.121.22 Қосылған резонатормен
311.121.221 Түзек түтіксіз
311.121.222 Түзек түтігімен
311.122 Полигетерохордтық музыкалық доғалар – Доғада бірнеше гетерохордтық сызық бар
311.122.1 Түзек түтіксіз
311.122.2 Түзек түтігімен
311.2 Таяқшалы цитралар – Қатты сызық тасушысы бар
311.21 Музыкалық доға/таяқша – Сызық тасушының бір ұшы қатты, екіншісі икемді
311.211 Аспапта бір резонатор қабағы бар
311.212 Аспапта бірнеше резонатор қабағы бар
311.22 Нағыз таяқшалы цитралар – Ескерту: Кездейсоқ ішкі қуысы бар дөңгелек таяқшалар түтік цитраларға жатпайды, олар дөңгелек таяқшалы цитралар болып табылады; алайда, құбырлы қуыс нағыз резонатор ретінде қолданылатын, мысалы, қазіргі мексикалық гарпа сияқты аспаптар түтік цитралар болып табылады
311.221 Бір резонатор қабағы бар
311.222 Бірнеше резонатор қабағы бар

Құбыр цитерлері (312)

Сызық тасушы – күмбезді бет. 312.1 Толық түтік цистерлері – Сызық тасымалдаушы – толық түтік. 312.11 Идиохорд түтік цистерлері. 312.111 Қосымша резонаторсыз. 312.112 Қосымша резонатормен. 312.12 Гетерохорд түтік цистерлері. 312.121 Қосымша резонаторсыз. 312.122 Қосымша резонатормен. 312.2 Жартылай түтік цистерлері – Сызықтар иісті беті бар ойыспен созылады. 312.21 Идиохорд жартылай түтік цистерлері. 312.211 Қосымша резонаторсыз. 312.212 Қосымша резонатормен. 312.22 Гетерохорд жартылай түтік цистерлері. 312.221 Қосымша резонаторсыз. 312.222 Қосымша резонатормен.

Палтаның зитерлері (313)

Жіпті көтергіш – сал сияқты байланыстырылған қамыстардан құралған. 313.1 Идиохордты сал цитерлері
313.11 Қосымша резонаторсыз
313.12 Қосымша резонатормен
313.2 Гетерохордты сал цитерлері
313.21 Қосымша резонаторсыз
313.22 Қосымша резонатормен

Кестелер цитерлері (314)

Сызық тасушы - тақта. 314.1 Нағыз тақта зитерлері
314.11 Резонаторсыз
314.12 Резонатормен
314.121 Резонатор ыдысымен
314.122 Резонатор қорапшасымен – пианино осы топқа жатады
314.123 Резонатор түтігімен
314.2 Тақта зитерлерінің түрлері
314.21 Жер зитерлері
314.211 Резонаторсыз
314.212 Резонатормен
314.212.1 Резонатор ыдысымен
314.212.2 Резонатор қорапшасымен
314.212.3 Резонатор түтігімен
314.22 Арфа зитерлері
314.221 Резонаторсыз
314.222 Резонатормен
314.222.1 Резонатор ыдысымен
314.222.2 Резонатор қорапшасымен
314.222.3 Резонатор түтігімен

Құймалы цистерналар (315)

Жіптер ойыстың аузына керілген. 315.1 Резонаторсыз 315.2 Резонатормен

Кестелік цитерлер (316)

Ішектің өзі ашық жақтауға керілген. 316.1 Резонаторсыз 316.2 Резонатормен

Композиттік хордофондар (32)

Акустикалық және электроакустикалық аспаптар, құрамында резонаторы бар, сондай-ақ қатты корпусты электрлі хордофондар. Бұл батыстың көптеген струналы аспаптарын қамтиды, оның ішінде скрипкалар, гитаралар және арфалар сияқты лютня типтес аспаптар да бар.

Лиут (321)

Сызықтардың жазықтығы резонатордың бетімен параллель өтеді. 321.1 Қазықты латы – Әр сызықтың өзіне тән икемді тірегі бар. 321.2 Елік латы немесе лиралар – Сызықтар елікке бекітіледі, ал елік дыбыс тақтасымен бір жазықтықта орналасқан, екі қол және көлденең табаннан тұрады. 321.21 Тостаған лиралар. 321.22 Қорап лиралар. 321.23 Құбыр лиралар. 321.3 Қол тұтқалы латы – Сызық тірегі қарапайым тұтқа. 321.31 Шығырлы латы. 321.311 Шығырлы тостаған латы. 321.312 Шығырлы қорап латы. 321.313 Шығырлы құбыр латы. 321.32 Мойынды латы. 321.321 Мойынды тостаған латы – Мандолина, Балалайка және т.б. 321.322 Мойынды қорап латы – Гитара, Скрипка және т.б. 321.323 Мойынды құбыр латы.

Арпалар (322)

Сызықтардың жазықтығы резонатордың бетіне перпендикуляр орналасқан. 322.1 Ашық арфалар – Арфаның тірегі жоқ.
322.11 Доға арфалар.
322.12 Бұрышты арфалар.
322.2 Рамкалы арфалар – Арфаның тірегі бар.
322.21 Күйіндеу механизмі жоқ.
322.211 Диатоникалық рамкалы арфалар.
322.211.1 Барлық сымдар бір жазықтықта.
322.211.2 Екі жазықтықтағы сымдар бір-бірімен қиылысады.
322.212 Хроматикалық рамкалы арфалар.
322.212.1 Барлық сымдар бір жазықтықта – Тікелей хроматикалық арфа.
322.212.2 Екі жазықтықтағы сымдар бір-бірімен қиылысады – Кросс-сымды арфа.
322.22 Күйіндеумен. 322.221 Қолмен күйіндеу механизмімен – Леверлі арфа.
322.221.1 Барлық сымдар бір жазықтықта.
322.221.2 Екі жазықтықтағы сымдар бір-бірімен қиылысады.
322.222 Педальмен күйіндеу механизмімен – Педальді арфа.
322.222.1 Барлық сымдар бір жазықтықта.
322.222.2 Екі жазықтықтағы сымдар бір-бірімен қиылысады.

Арфаның сазгерлері (323)

Шегірлер жазықтығы дыбыс тақтасына тік бұрышпен орналасқан; шегірлердің төменгі ұштарын қосатын сызық мойынға перпендикуляр болар еді. Оларда тіліктері бар көпірлер орналасқан.

Аэрофондар (4)

Аэрофондар негізінен дыбыстарын қозғалған ауа арқылы тудырады. Аспаптың өзі дірілдемейді, сондай-ақ дірілдейтін сымдар мен жарғақтар да жоқ.

Тегін аэрофондар (41)

Вибрациялық ауа аспаптың ішінде қамтылмаған аспаптар, мысалы, акме сиреналары немесе айналдырғыш.

Көшірілімсіз аэрофондар (411)

Ауа ағыны өткір жиекке соқтығысады немесе өткір жиек ауада жылжытылады. Екі жағдайда да, соңғы пікірлерге сәйкес, жиектің екі жағынан кезекпен ауаның үзіліссіз қозғалысы пайда болады. Мысалы, қылыш немесе қамшы.

Тоқтатусыз аэрофондар (412)

Ауа ағыны кезең-кезеңмен үзіледі. 412.1 Идиофоникалық үзілісті аэрофондар немесе қамыс – Ауа ағыны ламеллаға бағытталады, оны үзіліссіз үзілу үшін мерзімді тербеліске келтіреді. Бұл топқа «қақпағы» бар қамыс та жатады, яғни ауа тек екіншілік мағынада тербелетін, дыбыс шығармайтын, бірақ қамыстың тербелісінен туған дыбысқа дөңгелектілік пен тембр қосатын құбыр; әдетте саусақ тесіктерінің болмауымен танылады, бірақ қазіргі этномузыкологтар, мысалы Маргарет Картоми (173-бет) және Эллингсон (PhD диссертациясы, 1979, 544-бет), бастапқы Hornbostel–Sachs классификациясының рухына сәйкес, аспапта бастапқы дыбысты не шығарады деген ұстаным бойынша, мұндай қамыстың аэрофондар емес, ламелофондар санатына жатуы керек деген пікірді қолдауы мүмкін. 412.11 Соқтығыс қамысы – Екі ламелла тербелісі кезінде мезгіл-мезгіл жабылатын саңылау жасайды. 412.111 Тәуелсіз соқтығыс қамысы жұптары. 412.112 Соқтығыс қамысы жиынтығы. 412.12 Соққылы қамыс – Бір ламелла рамаға соқтығысады. 412.121 Тәуелсіз соққылы қамыс. 412.122 Соққылы қамыс жиынтығы – Ескірген аспаптар. 412.13 Бос қамыс аспаптарында тығыз орналасқан саңылауда тербелетін қамыс болады (қосымша құбыр болуы мүмкін, бірақ ол қамыспен ғана тербеліске түсіп, биіктікке әсер етуі керек емес – осы кластағы аспаптарды 422.3 класынан саусақ тесіктерінің болмауы арқылы ажыратуға болады). 412.131 Жеке бос қамыс. 412.132 Бос қамыс жиынтығы – Акордеон, гармоника және құбырлы органның қамыс құбырлары. 412.14 Таспалы қамыс аспаптары – Ауа тартылған таспаның өткір жиегіне тигізеді. Бұл аспаптың акустикасы әлі зерттелмеген. 412.141 Жеке таспалы қамыс. 412.142 Таспалы қамыс жиынтығы. 412.15 Қамыс жиынтығы. 412.2 Идиофоникалық емес үзілістік аспаптар. Үзіліс тудыратын элемент қамыс емес. 412.21 Айналмалы аэрофондар (үзіліс тудыратын элемент өз жазықтығында айналады және өз осімен айналмайды) – Сирена дискісі. 412.211 Тәуелсіз дискілер. 412.212 Дискілер жиынтығы. 412.22 Айналмалы аэрофондар (үзіліс тудыратын элемент өз осімен айналады) – Бульроарер, айналмалы түтік. 412.221 Тәуелсіз түтіктер. 412.222 Түтіктер жиынтығы. 412.23 Дискілер мен түтіктер жиынтығы. 412.3 Үзілісті аэрофондар жиынтығы.

Еркін емес аэрофондар (жеке жел аспаптары) (42)

Дірілдеп тұрған ауа аспаптың ішінде орналасады. Бұл топқа батыста желді аспаптар деп аталатын көптеген аспаптар кіреді, мысалы, флейта немесе валторна, сондай-ақ иттің қабықтары сияқты көптеген басқа да түрлі аспаптар.

Шетіне соққан аэрофондар немесе флейталар (421)

Ойыншы ауаны ерінмен таспа тәрізді ағызады (421.1) немесе оның демі шетке қарсы арна арқылы бағытталады (421.2). 421.1 Құбырсыз сыбызғылар – Ойыншы өз ерінімен ауаны таспа тәрізді ағызады. 421.11 Соңғы соққан флейталар – Ойыншы түтіктің жоғарғы ашық жиегіне соғады. 421.111 Жеке соққан флейталар. 421.111.1 Бір ұшы ашық флейталар – Флейтаның төменгі ұшы ашық. 421.111.11 Саусақ тесіктері жоқ. 421.111.12 Саусақ тесіктері бар. 421.111.2 Бір ұшы тоқтатылған флейталар – Флейтаның төменгі ұшы жабық. 421.111.21 Саусақ тесіктері жоқ. 421.111.22 Саусақ тесіктері бар. 421.112 Соңғы соққан флейталар немесе панпайптар жиынтығы – Бірнеше соңғы соққан флейталар әртүрлі биіктікте біріктіріліп, бір аспапты құрайды. 421.112.1 Ашық панпайптар. 421.112.11 Ашық (тақташа) панпайптар – Құбырлар тақташа түрінде байланыстырылған немесе тақташаға құбырлар тесіліп жасалған. 421.112.12 Ашық шоғыр (пан) құбырлар – Құбырлар дөңгелек шоғырға біріктірілген. 421.112.2 Тоқтатылған панпайптар. 421.112.21 Тоқтатылған (тақташа) панпайптар – Құбырлар тақташа түрінде байланыстырылған немесе тақташаға құбырлар тесіліп жасалған. 421.112.22 Тоқтатылған шоғыр (пан) құбырлар – Құбырлар дөңгелек шоғырға біріктірілген. 421.112.3 Аралас ашық және тоқтатылған панпайптар. Аралас (тақташа) панпайптар – Құбырлар тақташа түрінде байланыстырылған немесе тақташаға құбырлар тесіліп жасалған. 421.112.22 Аралас шоғыр (пан) құбырлар – Құбырлар дөңгелек шоғырға біріктіріледі. 421.12 Бүйірден соққан флейталар – Ойыншы түтіктің бүйіріндегі тесіктің өткір жиегіне соғады. 421.121 (Жеке) бүйірден соққан флейталар. 421.121.1 Ашық бүйірден соққан флейталар. 421.121.11 Саусақ тесіктері жоқ. 421.121.12 Саусақ тесіктері бар – Батыс концерттік флейтасы. 421.121.2 Жарым-жартылай тоқтатылған бүйірден соққан флейталар – Түтіктің төменгі ұшы құбырдың табиғи түйіні, кішкентай тесікпен тесілген. 421.121.21 Саусақ тесіктері жоқ. 421.121.22 Саусақ тесіктері бар. 421.121.3 Тоқтатылған бүйірден соққан флейталар. 421.121.31 Саусақ тесіктері жоқ. 421.121.311 Төменгі ұшы бекітілген (көрінетіндей жоқ). 421.121.312 Төменгі ұшы реттелетін – поршеньді флейталар. 421.121.32 Саусақ тесіктерімен. 421.121.321 Төменгі ұшы бекітілген. 421.121.322 Төменгі ұшы реттелетін. 421.122 Бүйірден соққан флейталар жиынтығы. 421.122.1 Ашық бүйірден соққан флейталар жиынтығы. 421.122.2 Жарым-жартылай тоқтатылған бүйірден соққан флейталар жиынтығы. 421.122.3 Тоқтатылған бүйірден соққан флейталар жиынтығы. 421.122.31 Төменгі ұшы бекітілген. 421.122.32 Төменгі ұшы реттелетін. 421.122.33 Аралас. 421.122.4 Тоқтатылған бүйірден соққан флейталардың аралас жиынтығы. 421.13 Кемелі флейталар (көрінетін құйрығы жоқ) – Құбырдың денесі түтікше емес, кеме пішіндес. 421.2 Құбырлы немесе құбырлы флейталар – Тар құбыр ауа ағынын бүйірдегі тесіктің өткір жиегіне бағыттайды. 421.21 Сыртқы құбыры бар флейталар – Құбыр флейтаның қабырғасынан тыс орналасқан; осы топқа құбыры сақина тәрізді жең астына қабырғаға бұралған және басқа да ұқсас құрылғылары бар флейталар кіреді. 421.211 Сыртқы құбыры бар (бірлік) флейталар. 421.211.1 Сыртқы құбыры бар ашық флейталар. 421.211.11 Саусақ тесіктері жоқ. 421.211.12 Саусақ тесіктері бар. 421.211.2 Сыртқы құбыры бар жартылай тоқтатылған флейталар. 421.211.21 Саусақ тесіктері жоқ. 421.211.22 Саусақ тесіктерімен. 421.211.3 Сыртқы құбыры бар тоқтатылған флейталар. 421.211.31 Саусақ тесіктері жоқ. 421.211.32 Саусақ тесіктерімен. 421.212 Сыртқы құбыры бар флейталар жиынтығы. 421.22 Ішкі құбыры бар флейталар – Ауа құбыры түтіктің ішінде орналасқан. Бұл топқа ішкі баффлдан (табиғи түйін, шайыр блогы) және сыртқы жапқыштан (қамыс, ағаш, тері) құрылған құбыры бар флейталар кіреді. 421.221 (Бірлік) ішкі құбыры бар флейталар. 421.221.1 Ішкі құбыры бар ашық флейталар. 421.221.11 Саусақ тесіктерісіз – Сыбызғы. 421.221.12 Саусақ тесіктерімен – Рекордер. 421.221.2 Ішкі құбыры бар жартылай тоқтатылған сыбызғы. 421.221.3 Ішкі құбыры бар тоқтатылған флейталар. 421.221.31 Саусақ тесіктері жоқ. 421.221.311 Төменгі ұшы бекітілген. 421.221.312 Төменгі ұшы реттелетін. 421.221.4 Кемедегі флейталар. 421.221.41 Саусақ тесіктері жоқ. 421.221.42 Саусақ тесіктері бар – Окарина. 421.222 Ішкі құбыры бар флейталар жиынтығы. 421.222.1 Ішкі құбыры бар ашық флейталар жиынтығы. 421.222.11 Саусақ тесіктері жоқ – Құбырлы органның ашық түтін құбырлары. 421.222.12 Саусақ тесіктерімен – Екі жалауша. 421.222.2 Ішкі құбыры бар жартылай тоқтатылған флейталар жиынтығы. 421.222.3 Ішкі құбыры бар тоқтатылған флейталар жиынтығы. 421.3 Флейталардың аралас жиынтығы.

Қамыс аэрофондары (422)

Ойыншының тынысы ламеллаға немесе ламеллалар жұбына бағытталады, олар ауа ағынын үзіліспен тоқтатып, ауаны қозғалысқа келтіреді. 422.1 Қос қамыс аспаптары – Бір-біріне соғылатын екі ламелла бар. 422.11 (бірлік) обойлар. 422.111 Тұрақты бұрғылаумен. 422.111.1 Саусақ тесіктері жоқ. 422.111.2 Саусақ тесіктері бар. – Обой, фаготтар. (422.112 Бұрылысы тұрақсыз.) 422.12 Обойлар жиынтығы. 422.121 Тұрақты бұрғылаумен. 422.121.1 Саусақ тесіктері жоқ. 422.121.2 Саусақ тесіктері бар. (422.122 Бұрылысы тұрақсыз.) (422.123 Аралас бұрғылаумен.) 422.2 Бір қамыс аспаптары – Құбырдың бір "қамысы" бар, ол соққы ламелласынан тұрады. 422.21 (бірлік) кларнеттер. 422.211 Тұрақты бұрғылаумен. 422.211.1 Саусақ тесіктері жоқ. 422.211.2 Саусақ тесіктері бар. – Батыс кларнеті. 422.212 Бұрылысы тұрақсыз – Саксофон. 422.22 Кларнеттер жиынтығы. 422.221 Тұрақты бұрғылаумен. 422.221.1 Саусақ тесіктері жоқ. 422.221.2 Саусақ тесіктері бар. (422.222 Бұрылысы тұрақсыз.) (422.223 Аралас бұрғылаумен.) 422.3 Бос қамыс құбырлары – Қамыс тығыз орналасқан рама арқылы дірілдейді. Саусақ тесіктері болуы керек, әйтпесе аспап 412.13 еркін қамысты аспаптарға жатады. 422.31 Бос қамыспен бір құбырлар. – (Бауу). 422.32 Бос қамыспен екі құбырлар. – (Хулуси). (422.4 Таспалы қамыс құбырлары – 412.14-тің акустикасы әлі толық белгілі болмағандықтан, осы сыныпқа жататыны үшін аспаптың саусақты болуы қажет пе, әлі белгісіз, бірақ құбырға таспалы қамыс орнату физикалық тұрғыдан мүмкін болуы керек.) 422.5 Құбырлардың аралас жиынтығы. 422.6 Идиофондық емес үзіліс құбырлары. Үзіліс жасаушы элемент – қамыс емес. 422.61 Айналмалы аэрофондар (үзіліс жасаушы элемент өз жазықтығында айналады және өсімен айналмайды) – Сирена дискілі құбырлары. 422.611 (бірлік) дискілі құбырлар. 422.611.1 Тұрақты бұрғылаумен. 422.611.11 Саусақ тесіктері жоқ. 422.611.111 Жеке дискілермен. 422.611.112 Дискілер жиынтығымен. 422.611.12 Саусақ тесіктері бар. 422.611.121 Жеке дискілермен. 422.611.122 Дискілер жиынтығымен. 422.611.2 Бұрылысы тұрақсыз. 422.611.21 Саусақ тесіктері жоқ. 422.611.211 Жеке дискілермен. 422.611.212 Дискілер жиынтығымен. 422.611.22 Саусақ тесіктері бар. 422.611.221 Жеке дискілермен. 422.611.222 Дискілер жиынтығымен. 422.612 Дискілі құбырлар жиынтығы. 422.612.1 Тұрақты бұрғылаумен. 422.612.11 Саусақ тесіктері жоқ. 422.612.111 Жеке дискілермен. 422.612.112 Дискілер жиынтығымен. 422.612.12 Саусақ тесіктері бар. 422.612.121 Жеке дискілермен. 422.612.122 Дискілер жиынтығымен. 422.612.2 Бұрылысы тұрақсыз. 422.612.21 Саусақ тесіктері жоқ. 422.612.211 Жеке дискілермен. 422.612.212 Дискілер жиынтығымен. 422.612.22 Саусақ тесіктері бар. 422.612.221 Жеке дискілермен. 422.612.222 Дискілер жиынтығымен. 422.612.3 Аралас бұрғылаумен. 422.612.31 Саусақ тесіктері жоқ. 422.612.311 Жеке дискілермен. 422.612.312 Дискілер жиынтығымен. 422.612.32 Саусақ тесіктері бар. 422.612.321 Жеке дискілермен. 422.612.322 Дискілер жиынтығымен. 422.62 Айналмалы аэрофондар (үзіліс жасаушы элемент өсімен айналады) – Бульвар-құбырлар, Матрешка құбырлары. 422.621 Бульвар-құбырлар. 422.621.1 Жеке орналасқан құбырлар. 422.621.11 Бірдей бұрғылаумен. 422.621.111 Саусақ тесіктері жоқ. 422.621.112 Саусақ тесіктері бар. 422.621.12 Қарсы бұрғылаумен. 422.621.121 Саусақ тесіктері жоқ. 422.621.122 Саусақ тесіктері бар. 422.621.2 Құбырлар жиынтығы. 422.621.21 Бірдей бұрғылаумен. 422.621.211 Саусақ тесіктері жоқ. 422.621.212 Саусақ тесіктері бар. 422.621.22 Қарсы бұрғылаумен. 422.621.221 Саусақ тесіктері жоқ. 422.621.222 Саусақ тесіктері бар. 422.622 Көп ұялы (Матрешка) құбырлар. 422.622.1 Бірдей бұрғылаумен. 422.622.11 Саусақ тесіктері жоқ. 422.622.12 Саусақ тесіктері бар. 422.622.2 Қарсы бұрғылаумен. 422.622.21 Саусақ тесіктері жоқ. 422.622.22 Саусақ тесіктері бар. 422.63 Дискілі құбырлар мен Матрешка құбырларының жиынтығы. 422.7 Үзіліс құбырларының аралас жиынтығы.

Шыршалар (423)

Ойыншының дірілдеген еріндері ауаны қозғатады. 423.1 Табиғи трубалар – Ойыншының еріндерінен басқа, дыбыс биіктігін өзгертудің басқа жолы жоқ. Мысалдары: керней, диджериду, табиғи мүйіз және шофар. 423.11 Шалқарлар – Шалқар қабығы труба ретінде қолданылады. 423.111 Құбырдың ұшынан үрлеу. 423.111.1 Ауыздықсыз. 423.111.2 Ауыздықпен. 423.112 Бүйірінен үрлеу. 423.112.1 Ауыздықсыз. 423.112.2 Ауыздықпен. 423.113 Шалқарлар жиынтығы. 423.113.1 Құбырдың ұшынан үрлеу. 423.113.2 Бүйірінен үрлеу. 423.113.3 Аралас. 423.12 Түтікшелі трубалар. 423.121 Құбырдың ұшынан үрлеу трубалары – Ауыз тесігі труба осіне қарайды. 423.121.1 Тіке түтікшелі трубалар – Түтік иілген немесе бүгілген емес. 423.121.11 Ауыздықсыз. 423.121.12 Ауыздықпен. 423.121.2 Құбырдың ұшынан үрлеу мүйіздері – Түтік бүгілген немесе иілген. 423.121.21 Ауыздықсыз. 423.121.22 Ауыздықпен. 423.121.3 Құбырдың ұшынан үрлеу трубалары жиынтығы. 423.121.31 Тіке трубалар. 423.121.32 Құбырдың ұшынан үрлеу мүйіздері. 423.121.33 Аралас. 423.122 Бүйірінен үрлеу трубалары. 423.122.1 Ауыздықсыз. 423.122.2 Ауыздықпен. 423.122.3 Бүйірінен үрлеу трубалары жиынтығы. 423.2 Хроматикалық трубалар – Аспаптың дыбыс биіктігін механикалық түрде өзгертуге болады. 423.21 Клапанды трубалар – Офиклеид. 423.211 Стандартты диаметрлі (борт). (423.212 Стандартты емес диаметрлі (борт)). 423.213 Клапанды трубалар жиынтығы. 423.213.1 Стандартты диаметрлі (борт). (423.213.2 Стандартты емес диаметрлі (борт)). (423.213.3 Аралас диаметрлі (борт)). 423.22 Слайдты трубалар – Тромбон, базука. 423.221 Стандартты диаметрлі (борт). (423.222 Стандартты емес диаметрлі (борт)). 423.223 Слайдты трубалар жиынтығы. 423.223.1 Стандартты диаметрлі (борт). (423.223.2 Стандартты емес диаметрлі (борт)). (423.223.3 Аралас диаметрлі (борт)). 423.23 Клапанды трубалар – Француз мүйізі, эвфониум, баритон мүйізі, труба, туба және саксофон отбасының басқа мүшелері. 423.231 Стандартты диаметрлі (борт). (423.232 Стандартты емес диаметрлі (борт)). 423.233 Слайдты трубалар жиынтығы. 423.233.1 Стандартты диаметрлі (борт). (423.233.2 Стандартты емес диаметрлі (борт)). (423.233.3 Аралас диаметрлі (борт)). 423.24 Хроматикалық трубалардың аралас жиынтығы. 423.3 Трубалардың аралас жиынтығы.

Электрофондар (5)

51. Электрлік әрекет ететін аспаптар (мысалы, электрлік басқарулы ауа клапандары бар құбырлы орган); 52. Электр күшейткіші бар аспаптар, мысалы, 1931 жылғы Neo Bechstein пианиносы, оған 18 микрофон орнатылған; 53. Радиоэлектрлік аспаптар: дыбыс электрлік тәсілдермен шығарылатын аспаптар. Сакс 1940 жылы бесінші топты, электрофондар санатын, электр энергиясын пайдаланатын аспаптарды сипаттау үшін қосты. Сакс өзінің 5-ші санатын 3 кіші санатқа бөлді: 51=электрлік әрекет ететін акустикалық аспаптар; 52=электрлік күшейткіштік акустикалық аспаптар; 53= дыбысты негізінен электрлік осцилляторлар немесе синтезаторлар сияқты электрлік құрылғылар арқылы шығаратын аспаптар, оларды ол радиоэлектрлік аспаптар деп атады. Фрэнсис Уильям Галпин өзінің жіктеу жүйесінде де осындай топты ұсынды, ол Махиллонға Sachs–Hornbostel жүйесінен жақын. Мысалы, Галпиннің 1937 жылғы «Еуропалық музыкалық аспаптардың оқулығында» ол дыбыс тудыру үшін үш екінші деңгейлі бөлімшелерді («осцилляция арқылы», «электромагниттік» және «электростатикалық») электрофондарды, сондай-ақ басқару әдісіне негізделген үшінші және төртінші деңгейлі санаттарды тізімдейді. Сакс өзінің 1940 жылғы «Музыкалық аспаптар тарихы» кітабының 447–467 беттерінде 51, 52 және 53-ші кіші санаттарды ұсынды. Қазіргі этномузыкологтар, Маргарет Картоми және Эллингсон (PhD диссертациясы, 1979, 544-бет) бастапқы Hornbostel–Sachs жіктеу схемасының рухымен, аспапта бастапқы дыбысты не шығаратыны бойынша жіктеуге сәйкес, тек 53-ші кіші санат ғана электрофондар санатында қалуы керек деп санайды. Осылайша, соңғы уақытта, мысалы, құбырлы орган (егер ол электромагниттік клапандарды басқару үшін электрлік пернелік әрекетті қолданса да) аэрофондар санатына, ал электр гитарасы хордофондар санатына жатуы керек деген ұсыныс жасалды.

Суффикстер және құрама аспаптар

Жоғарыда сипатталған нөмірден кейін бірнеше жұрнақтар қосылуы мүмкін. 8 саны аспапқа пернетақта қосылғанын, ал 9 саны аспаптың механикалық түрде қозғалатынын көрсетеді. Бұдан басқа, әр жоғары деңгейлі топқа тән, аспаптың негізгі мәні үшін аса маңызды емес ерекшеліктерді көрсететін көптеген жұрнақтар бар. Мысалы, мембранофон тобында жұрнақтар барабанның терісінің жабыстырылғанын, шегеленгенін немесе денесіне байланғанын көрсете алады; ал хордофон тобында жұрнақтардың сымдарды саусақпен немесе медиатормен тартылғанын, немесе садақпен ойнатылғанын көрсете алады. Аспаптарды осы жүйе бойынша жіктеуге болады, тіпті олар бірнеше топтың элементтерін қамтыса да. Мұндай аспаптардың жіктеу нөмірі әдетте ұзын болады және нөмірлермен қатар қос нүкте мен сызықшалар да қолданылады. Хорнбостель мен Сакс өздері әртүрлі сыбызғылардың мысалын келтіреді, онда кейбір құбырлар жаңғақ құбырлы (кларнет сияқты), ал басқалары қос жаңғақ құбырлы (гобой сияқты) болады. Осы сияқты көптеген күрделі аспаптар бар.