Кіріспе

Патриоттық парламент – 1688 жылдан 1691 жылға дейін созылған, Ирландиядағы Вильгельм соғысы кезінде король Джеймс II шақырған Ирландия парламенті сессиясының кеңінен қолданылатын атауы. 1666 жылдан бергі алғашқы сессия, 1689 жылдың 7 мамырынан 20 шілдесіне дейін жалғасты. Ирландиялық ұлттық тарихшы сэр Чарльз Гаван Даффи бұл терминді алғаш рет 1893 жылы қолданды. Солтустік округтерде сайлау өтпегендіктен, Халық палатасында 70 мүше жетіспеді; нәтижесінде, оның көп бөлігі ежелгі ағылшындар мен католиктерден құралды. Сэр Ричард Негл спикер болып сайланды, ал Лордтар палатасын барон Фиттон басқарды; оппозицияны Мет епископы қызметін атқарған Ирландия шіркеуінің дін қызметкері Энтони Доппинг жетекшілік етті. Бұл термин даулы, себебі бұл Парламент терең даулы мәселелерде бөлінген еді. 1695 жылдан кейін оның құжаттарының жойылғандығы, оң және теріс бағалаулар көбінесе жеке есептерге сүйенуіне себеп болды.

Өмірбаян

Католик болғанына қарамастан, Джеймс II 1685 жылы Англия, Шотландия және Ирландияның үш патшалығында кең қолдау тауып патша болды. Оның орнына тағайындалса, азамат соғысы басталуы мүмкін деген қорқынысқа байланысты қолдау кеңінен тараған. 1688 жылға қарай, оны қуғыннан қорғау ғана соғыстың алдын ала алатындай көрінді. 1688 жылғы қарашадағы Даңқты революцияда Вильгельм III және оның әйелі Мэри II оны тақтан түсірді, ол Францияға қашып кетті, онда Людовик XIV оған пана берді. Людовик Еуропалық қақтығыстан, Тоғыз жылдық соғыстан ағылшын ресурстарын тартып алмақшы болды; мұны жасаудың ең арзан жолы – Джеймске қолдау ең жоғары болған Ирландияда соғыс шығару еді. Англия оның басты мақсаты болғандықтан, Джеймс бұл идеяға қарсы болды, бірақ француздар талап етті және ол 1689 жылғы 12 наурызда Ирландияға қонды. Ирландия халқының 800 000-ы католик болды, бұл халықтың шамамен 75 пайызын құрады және олар Джеймстің өзінің католиктік дініне байланысты қолдады; 75 000-ы Ирландия протестанттық шіркеуінің мүшелері болды, олардың көпшілігі оған симпатия танытты. Үшінші топ – 200 000 нонконформист Ольстерде шоғырланды, онда олар халықтың шамамен 50 пайызын құрады; олардың қолдауына үміт тез жоғалды. Көптеген католиктер үшін ең маңызды мәселелер – мемлекеттік лауазымдарды атқару мүмкіндігін шектейтін жазалау заңдарын жою және жер реформасы болды. 1600 жылы ирландиялық католиктерге тиесілі жердің үлесі 90 пайызды құраса, 1685 жылға қарай 22 пайызға дейін төмендеді, оның көп бөлігі католиктік Ескі ағылшын элитасының қолында шоғырланды. Сондай-ақ, католик және протестант саудагерлерінен тұратын шағын орта тап та болды, олар Ирландия саудасына салынған коммерциялық шектеулерге қарсы болды, бұл саясатты Джеймс жер аударылғанға дейін жалғастырды. Тирконнелл графына одақтас адамдардың үлкен автономияға деген талаптары Джеймстің Англия, Шотландия және Ирландияның біртұтас мемлекеті туралы көзқарасына қайшы келді, онда Парламент пен шіркеудің рөлі – монархқа бағыну ғана болды. Джеймс сондай-ақ өз патшалықтарында католик епископтары мен дін қызметкерлерін тағайындау құқығын талап етті, бұл Рим папасы Иннокентий XI-мен келіспеушілікке әкелді. Ирландиялық католиктер Джеймсті оның дініне және олардың талаптарын орындауға дайындығына байланысты қолдады. 1685 жылы гелл ақыны Даиби О Бруадер оның патшалыққа көтерілуін католиктік дін мен ирланд тілінің үстемдігін қамтамасыз ету ретінде мақтап айтты. Тирконнеллдің католик полктерін құру арқылы әскерді кеңейтуі Диармуид Мак Картайға ұнады, себебі бұл жергілікті ирландтықтарды, «Тадгты» қаруландырып, ағылшын протестанттары «Джонға» үстемдік етуге мүмкіндік берді. Керісінше, көптеген ирландиялық протестанттар оның саясатын «протестанттық мүдделерді және Ирландиядағы ағылшын мүдделерін толығымен жоюға» бағытталған деп қарады. Джеймс олардың қолдауын тартуға үміттенсе де, якобизм «доктриналық протестанттық дін қызметкерлері, наразылық білдірген тори жер иелері және католиктерге» ғана шектелді, олар оның тақтан түсірілуін заңсыз деп есептеді. Көптеген адамдар симпатия танытса да, тек Ирландия шіркеуінің бірнеше дін қызметкерлері ғана жаңа режимге адалдық ант беруден бас тартты және қазылар алқасының мүшелері болды; ең танымал – үгітші Чарльз Лесли.

Құрамы

1689 жылдың наурыз айында Джеймс Ирландияға қонды және 1666 жылдан бері өткен алғашқы ирланд Парламенті үшін жарлық шығарды. Тирконнелл жаңа қалалық харталар шығару арқылы католиктердің басым сайлаушылар болуын қамтамасыз етті, бұл католиктерді қалалық корпорацияларға қосты және көптеген протестанттарды "сенімсіз мүшелер" ретінде сыртқа тартты. Соғыс Ферманаг және Донегал округтерінде сайлау өткізуге кедергі келтірді, нәтижесінде Палата 70 депутаттан кем қалды: 6 протестант, 224 католик. Сэр Ричард Нейгл, бай заңгер және Тирконнеллдің жақын серігі, Палатаның көшбасшысы болды. Лордтарды барон Фиттон басқарды, ол 1664 жылдан 1684 жылға дейін қылмыстық жала жабу үшін түрмеде отырды; Джеймс оны протестант болғандықтан таңдады деген болжам бар, бірақ ол дереу католиктік дінге ауысты. Лордтар құрамында бес протестант ақсүйек, олардың ең танымалсы – виконт Маунтджой, және Ирландия шіркеуінің төрт епископы болды, Мет епископы оппозицияның жетекшісі болды. Француз дипломаты Джеймстің «ағылшындарды ашуға бармайтын нәрсені жасауға тым ағылшын жүрегі бар» екенін байқады. Ол ирландтық науқанды ағылшын тағын қайтарудан алаңдату деп қарастырды және ирландтық католиктерге жасалған жеңілдіктер Англия мен Шотландиядағы протестанттардың қолдауын жоғалтты, сондықтан ол оларды теріс пікірмен жасады. Бұл Тирконнеллдің Джеймске жеке адалдығын көрсетсе де, 1662 жылғы Жерлік Келісімнен пайда тапқан католик азшылығы оған сенімсіздікпен қарады. Лимерик графының басшылығымен олар күшпен келіссөздер жүргізуді және Тирконнеллдің басшылығымен қол жеткізген табыстарын сақтап қалуды қалады. Олардың кейбіреулері, соның ішінде Тирконнелл, Лимерик және Джеймс өзі 1652 жылы тәркіленген жерлерді сатып алды; бұл оларды жағдайды 1641 жылғы деңгейге қайтаруды және үкіметтік лауазымдардан шеттетуді тоқтатуды қалағандарға қарсы қойды. Парламентте азшылық болғанымен, елде олар көпшілік құрады. Дәстүрлі түрде бұл айырмашылықтар ирландтық гаэлдер мен Ескі Англиялықтар арасындағы этникалық бөлініс ретінде көрсетілді; 1692 жылы якобит тарихшысы Чарльз Келли Тирконнеллдің гаэлдерге қарсылығы себепті істің күшіне нұқсан келтірді деп мәлімдеді. Бұл сөздің шындығы бар, өйткені Парламент 1641 жылға дейін тәркіленген мүліктер үшін өтемақы мәселесін қарастыра алмады, оның көп бөлігі Ольстердегі гаэлдік жер иелерінен алынған. Қазіргі заманғы тарихшылар айырмашылықтар негізінен экономикалық факторларға байланысты болғанын айтады, бірақ 1662 жылғы Келісімнен пайда тапқандар көбінесе Ескі Англиялықтар болды, ал пайда таппағандар көбінесе гаэлдер болды.

Негізгі заңнама

1689 жылғы Парламент "Джеймстің қалағаннан да көпке ұзын созылып, көптеген ирланд католиктерінің үмітін толыққанды орындамады". Соғысқа қаржы жинау мақсатымен шақырылған Парламент 13 айға айына 20 000 фунт стерлинг көлемінде субсидияны бекітті, бірақ осы қаражатты жинаудың жолы болмады. Тану Актісі Джеймстің Ирландия Тажына құқығын мойындады және Вильгельм III-нің билігін басып алуын Джеймстің әкесі I Карлдың өлтірілуімен салыстырды. Ол бұрынғыдан бері келе жатқан мұрагерлік құқықтар мен патшалардың құдайдан берілген билігін баса көрсетті; бұл 1689 жылғы Англияның Құқық Жарғысымен және Шотландиялық наразылықтар жинағымен қайшы келді, олар патша мен оның поддандылары арасындағы әлеуметтік келісімшартты нақты бейнеледі. Декларациялық Акті Ирландия Корольдігінің Англиядан әрқашан "ерекше" болғанын растады, сондай-ақ Англия Парламентінің ешбір заңы Ирландия Парламенті ратификацияламайынша күшіне енбейтінін айтты. Дегенмен, Пойнингс заңы күшінде қалды; 1494 жылы қабылданған бұл заң Англия Парламентіне Ирландия үшін заң шығаруға мүмкіндік берді, ал Джеймс оны жоюға құлық танытпады. Жерді бөлу мәселесі: Лордтардағы протестанттардың қарсылығына және 1660 жылдан бері жер сатып алған аз ғана католиктерге қарамастан, Парламент Джеймс 1652 жылғы Кромвельдік жер бөлісі мен 1662 жылғы Жер бөлісі Актісін жоюға келіспегенше салықтарды бекітуден бас тартты. Алайда, ол 1641 жылға дейін тартылып алынған, көбінесе гаэль жер иелерінің меншігінде болған, әсіресе 1603 жылғы Тирон көтерілісінен кейін жоғалған мүліктерге өтемақы төлеу мәселесін қарастырмады. Бір заң жобасында 2470 протестантты сатқын деп жария етіп, олардың мүлкін тәркілеуге және өмірін құрбан етуге қатысты шаралар көзделді. Көптеген адамдар мұны ақылға сыймас деп есептесе де, бұл Парламент дауыс берген салықтарға қаражат жинаудың жалғыз жолы болды; кейін жеңіліске ұшырағаннан кейін, ол жаңадан конфискация жасауды ақтау үшін пайдаланылды. Ар-ождан бостандығы туралы заң римдік католиктер мен протестант диссиденттеріне дін тану еркіндігін, азаматтық және саяси теңдікті, сондай-ақ Жоғарлық Антты жоюды қамтамасыз етті. Алайда, ол Біртектілік Актісін сақтап қалды; Джеймс ар-ождан бостандығына қарсы жазаларды жоюға ұмтылғанмен, Ирландия шіркеуін өзінің қолдауының маңызды бөлігі деп есептеді және өзінің католицизміне қарамастан оны сақтап қалғысы келді.

Салдары

1690 жылы шілдеде Бойн шайқасында жеңілгеннен кейін, якобиттер Дублинді тастап, Лимерикке шегінді, ал Джеймс Ирландияны қалдырды. 1691 жылғы қазан айындағы Лимерик шарты соғысты аяқтағаннан кейін, Патриот парламент қабылдаған барлық заңдар Англия Парламенті тарапынан күшсіз деп жарияланды. 1695 жылы Ирландия Парламенті «соңғы құрылған парламенттің» барлық әрекеттерін күшсіз деп жариялап, оның құжаттарын жоюға бұйрық берді. 19 ғасырғы ирланд ұлтшылдары үшін оның тәуелсіздік жариялауы 1689 жылғы парламенттің ең маңызды актісі болды. 1843 жылы қайтыс болғанға дейін «Жас Ирландия» жетекшісі Томас Дэвис Парламент тарихын жазды, онда ол оны 1798 жылғы көтеріліспен байланыстырды. «Патриот парламент» терминін алғаш рет 1893 жылы ирланд ұлттық тарихшысы сэр Чарльз Гаван Даффи қолданды.