Батыс Африкадағы ұсталардың тарихы: б.з.д. 1500 ж. пайда болған, металл өңдеудегі шеберлігімен құрметке ие болған, сонымен қатар қауіпті де магиялы саналған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс Африкадағы ұсталар тарихы
History of Blacksmiths in West Africa
Ұсталар Батыс Африкада шамамен б.з.д. 1500 жылдары пайда болды. Кейбір қоғамдарда олардың металл өңдеудегі шеберлігінен қорқып, оны сиқырдың бір түрі деп санайды. Сонымен қатар, олар өте құрметті және жоғары әлеуметтік статусы бар. Бұл кәсіптің арнайылығы мен қауіптілігі жоғары болғандықтан, ұсталар көбінесе қалалар мен ауылдарда болмаған жағдайда шақырылады. Батыс Африкада Мали мен Бамана манде халқы сияқты басқа да темір өңдеуші қоғамдар бар.
Blacksmiths emerged in West Africa around 1500 BCE. They are feared in some societies for their skill in metalworking, considered a form of magic. They are also much admired and hold high social status. Because the trade is so specialised and dangerous, blacksmiths are often requisitioned by towns and villages where there are none. Other ironworking societies such as the Mandé peoples of Mali and the Bamana exist in West Africa.
Нигерия
Нигерияның нок халқы б.з.д. VI ғасырға дейін сонатын қара металл өнерін көрсетеді. Темір өңдеу егіншілік, аңшылық және соғыстық істерді едәуір тиімді етті. Темір қоғамдардың өсуіне жағдай жасады. Ірі қауымдастықтарды ұстау мүмкіндігімен бірге әлеуметтік даму мен Батыс Африкаға тараған ірі мемлекеттердің құрылуына әкелді. Нигерияда Батыс Африканың тағы екі маңызды өркениеті пайда болды. Йоруба жеріндегі Ифе және Ойо халықтарының рухани және рәсімдік сенімдері өте ұқсас. Екеуі де өмірлерін темір өңдеуге негіздейді. Осы африкалық өркениеттер үшін темір олардың дамуы мен тіршіліктерінің кілті болды және оған осылай құрмет көрсетілді. Ифе және Ойо халықтары қара металл құдайы Огунның рухын білдіру қабілетіне ие қара металл өнеркәсіпшілеріне сендіреді, себебі олар тіршіліктерінің негізі болып табылатын темірді жасайды.
The Nok people of Nigeria show the art of blacksmiths, which date back to the sixth century BC. Ironworking made farming, hunting, and war much more efficient. Iron allowed for greater growth in societies. With the ability to support larger communities came social growth and the development of large kingdoms, which spread across Western Africa. Throughout Nigeria two more very important West African civilizations arose. The Ife and the Oyo people of Yorubaland are very similar in their spiritual and ritual beliefs. Both base their existence around ironworking. To these African civilizations, iron had become the key to their development and survival, and it was worshiped as such. The Ife and Oyo people believe that the blacksmith has the power to express the spirit of Ogun, the god of iron, because they create iron, which is the foundation for their survival.
Огун, темір құдайы
Огун, темір құдайы, Нигерияның йоруба халқы дәстүрлі түрде табынатын "ориса" пантеонының бірі. Огун – темір және металл өңдеу құдайы, өзі де темірші және металл өңдеуші ретінде темірді қолданған. Йоруба тілінде "O" әрпі "рухани күш белгілі бір даналықты меңгергенін" білдіреді (Фатунмби). Сондықтан Огун – бұл өмір сүруді сақтауға бағытталған, күшті және шабуылдық әрекеттер арқылы тірі қалуды білдіреді (Фатунмби). Нигерияның көптеген этникалық мәдениеттерінің көпшілігінде дәстүрлі діндерінде темір мен металл өңдеу құдайы болады.
Ogun, the god of iron, is one of the pantheon of "orisa" traditionally worshipped by the Yoruba of Nigeria. Ogun is the god of iron and metalworking and was himself a user of iron as a blacksmith and metal worker. In Yoruba the use of “O” means “a spiritual force has mastered a particular form of wisdom” (Fatunmbi). Ogun therefore means the survival through assertive and aggressive action that is directed toward maintaining survival (Fatunmbi). Most of Nigeria's numerous ethnic cultures have a god of iron and metalworking in their traditional religion.
Манданың теміршілері
Манде теміршілері қоғамда маңызды орынға ие. Көбінесе, ауыл басшылары ауылға қатысты маңызды шешімдер қабылдағанда теміршілерге кеңес сұрайды. Теміршілердің күші соншалықты зор, олар қорқыныш тудырады. Манде теміршілері "нима" деп аталатын күшті бақылайды. Бұл олардың ауылдағы барлық энергия мен билікті, сондай-ақ Манде қоғамының құрылымын және оның жұмыс істеуін басқаратынын білдіреді. Мұндай күшті бақылауға кез келген адамға рұхсат етілмейді. Ауылдағы бір ғана отбасы теміршілерді дайындаумен айналысады. Сол отбасының ұлдарына "далилу" – "ниманың пайдасы мен мәні туралы құпия білім" үйретіледі. "Нима – теміршілік институтын нығайтатын негіз, осылайша ол қоғамды дамыта алады. Білімді дұрыс жеткізе білгенде, білім – күш деген қарапайым қағида бар. Алдымен адам оны (ниманы) жеткілікті мөлшерде игеруі керек, содан кейін оны басқару және оның мүмкіндіктерін пайдалану үшін білім алуы керек. Аң аулау, балқыту және темірді пісіру сияқты қиын немесе қауіпті іс-әрекеттер орындаушыдан энергияға жауапкершілік пен жоғары білім деңгейін талап етеді (Perani, Smith 1998: 71). Олар ерте жасынан бастап шәкірт ретінде оқып, ересек болғанда теміршілік шеберлігін меңгеріп, Манде теміршілеріне айналады.
The Mande blacksmiths hold important positions in society. Blacksmiths are often called upon by the chief for guidance in major decisions regarding the village. The power of the blacksmith is thought to be so great that they are also feared. Mande Blacksmiths control a force called nyama. This means that they control all energy and power in the village as well as the makeup and workings of the Mande society. The ability to control such a force is not given to just anyone. A single family in the village is designated to produce blacksmiths. The boys from that family are taught the daliluw, “the secret knowledge about the use and nature of nyama”. “Nyama is the foundation that nourishes the institution of smithing, so that it may nourish society, is the simple axiom that knowledge can be power when properly articulated One must first possess it (nyama) in substantial amounts and then acquire the knowledge to manipulate and direct it to capitalize on its potential benefits. Acts that are difficult or dangerous—like hunting, or smelting, and forging iron—demand that a greater responsibility of energy and a higher degree of knowledge be possessed by the actor
(Perani, Smith 1998: 71). They begin training at an early age, as an apprentice in order to master the techniques of blacksmithing by the time they reach adulthood and become Mande blacksmiths.
Бамана қоғамы
Бамана қоғамы манделерге өте ұқсас. Бамана қоғамы да эндогамиялық, сондықтан темірші отбасылары ауылдағы жалғыз теміршілер болып табылады және олардың үлкен билік пен жауапкершілікке ие болуына байланысты өте жоғары мәртебеге ие. Бамана теміршілері Огун рухы туралы терең білімі арқасында болашақты болжау, амулет жасау және дәрі-дәрмек қолдануда да шебер. Бамана теміршілері ауыл тұрғындарының қауіпсіздігі мен денсаулығына жауапты. Манделердегідей, бұл күштің көзі – олардың "ньямаға" (nyama) бақылауы. Бамана теміршілерін даярлау шамамен сегіз жылға созылады. Оқуын аяқтағаннан кейін жас темірші құралдар, қару-жарақ, ритуалдық маскалар мен таяқтарды жасауға кіріседі, олар салтанатты мақсаттар үшін қолданылады. "Егер белсенді қолданылып, құрбандық шалынса, темір таяқтар күш жинап, сәулелене береді, қорғауға, емдеуге, күресуге, құрметтеуге, басшылық етуге және жауды қайтаруға қабілетті күшті сыйлайды" (Perani, Smith 1998: 71-72).
The Bamana society is very similar to the Mande. Bamana society is also endogamous, so blacksmith families are the only blacksmiths in the village and they hold a very high status, due to the extreme power and responsibility that they possess. Bamana Blacksmiths are also experts in divination, amulet making, as well as the practice of medicines due to their extensive knowledge of the Spirit of Ogun. Bamana Blacksmiths are responsible with the well being of the villagers and the safety of the village. This power like the Mande is driven by their control over nyama. The Bamana training of young blacksmiths lasts about eight years. After completion of the apprenticeship the young blacksmith is ready to begin forging tools, weapons, and ritual masks and staffs, used for ceremonial purposes. “When used actively and sacrificed to, iron staffs continue to gain and radiate power, the power to protect, cure, fight, honor, lead, and repel” (Perani, Smith 1998: 71 72).
Нуму теміршілері касталары мен тілдері
Батыс Африканың көп бөлігінде теміршілер нуму деп аталатын касталар құрайды. Бұл касталар эндогамиялық болғандықтан (тек өз топтарының ішінде үйленеді), олар бірнеше рет ерекше этникалық топтарға айналып, бастапқы топтарынан бөлінгеннен кейін тек теміршілер ғана сөйлейтін жеке тілдерді дамытты. Олардың ең белгілісі – Лигби, ал басқалары – Тонжон, Натиоро, Сомьев, және Шығыс Африкада – Ндо.
In much of West Africa, blacksmiths form castes, called numu in Mande. Because these castes are endogamous (they only marry within the group), they have in several instances become distinct ethnic groups, which when separated from their parent group have even developed distinct languages spoken only by blacksmiths. The best known of these is Ligbi; others include Tonjon, Natioro, Somyev, and in eastern Africa, Ndo.