Кіріспе

1820 жылдардағы Бразилия империясындағы революциялық топ; қазіргі Уругвайдың негізін қалаушылар. "Трейнта и Трес Ориенталиас" (ағылш. "Thirty Three Orientals" немесе "Thirty Three Easterners") – Хуан Антонио Лаваллеха мен Мануэль Орибе басқарган Бразилия империясына қарсы революциялық топ. Олардың іс-қимылдары қазіргі Уругвайдың құрылуына әкелді. 1825 жылы Ориентал провинциясының тәуелсіздігі үшін көтеріліс бастағанда олар "Трейнта и Трес Ориенталиас" деген атпен танымал болды. Бұл Ориентал провинциясы – қазіргі Уругвай және Бразилияның Рио-Гранде-ду-Сул штатының бір бөлігін қамтитын тарихи аймақ. Бұл топты "Отыз үш өлмейтін" деп те атайды.

Өмірбаян

1816 және 1820 жылдар аралығында Португалия, Бразилия және Алгарвес Біріккен Корольдігі Испанияның Шығыс провинциясына шабуыл жасап, оны басып алды. Бұл Лусо-бразилиялық әскерлер Жозе Гервасио Артигас басқарған күштердің қарсылығын оңай жеңіп, ол жеңіліске ұшырағаннан кейін 1820 жылы провинцияны тастап, Парагвайға өз еркімен жер аударылды. 1824 жылдың ақпанында Ориентал провинциясы жаңадан тәуелсіздік алған Бразилияға Сисплатина провинциясы деген атпен қосылды. Бұл ат бұрынғы португалдық отарлық басқару кезінде де қолданылған. Одан бұрын, 1822–1823 жылдар аралығында Рео-де-ла-Платаның (қазіргі Аргентина) Біріккен провинцияларының түрлі партизандары басқарған тәуелсіздік қозғалысы бразилиялықтар тарапынан басып құйрылды. Бұл күйреуге ұшыраған қозғалыстың мақсаты – Сисплатинаны Біріккен провинциялармен біріктіру еді.

Ұйым

Партизандардың әскери басшыларының бірі Лаваллея, Артигаспен бірге португалдар мен бразилиялықтарға қарсы күрескен, Буэнос-Айрес провинциясынан Цисплатина провинциясына жаңа әскери экспедиция ұйымдастырды. Мақсаты – бразилиялықтарды ығыстырып, Цисплатина провинциясын Рио-де-ла-Платаның Біріккен провинцияларымен қосу еді. Экспедиция Буэнос-Айрес провинциясындағы бірқатар шаруалар мен сиыр етін өңдеушілердің көмегіне сүйенді, олар Бразилияның Цисплатина провинциясын басып алуын өздерінің мүдделеріне қауіп деп қарады. Сиыр етін өңдеушілер Цисплатинадан малмен қамтамасыз етілген Рио-Гранде-ду-Сулдағы көршілерімен бәсекелестік нәтижесінде өңірлік нарықтарының құлдырағанын байқады. Осы топтың ерекше өкілі Хуан Мануэль де Росас бразилияға қарсы қозғалыстың маңызды демеушісіне айналды.

Құтқару

1825 жылдың 1 сәуірінде Мануэль Орибе бастаған алдын ала жасақ Сан-Исидро портынан шығып, Парана өзеніндегі Бразо-Ларго аралына қонды. Көптеген сарбаздар одан кейін көп ұзамай жолға шықты, бірақ нашар ауа райының салдарынан 15 сәуірде ғана олармен қосыла алды. 18 сәуірде қараңғы түскен соң Лаваллежа және оның серіктері Парана дельтасының аралдарында сақтықпен жылжып, бразилиялық флоттың күзетуінен жалтарып өтті. Олар екі қайықпен Уругвай өзенін кешіп, 19 сәуірде таңертең "Ареналь Гранде" деп те аталатын Аграсиада жағажайына түсті. Сол жерде олар көк, ақ және қызыл түсті көлденең жолақтардан тұратын, кейін "Отыз үш шығыс жақтың туы" (Bandera de los Treinta y Tres Orientales) деп аталатын туды тікті. Бұл түстер Артигас дәуірінде ғана емес, Рио-де-ла-Плата аймағының басқа да өңірлерінде дәстүрлі саналды. Көп жылдар өткен соң, 1877 жылы суретші Хуан Мануэль Бланес осы оқиғаны "Отыз үш шығыс жақтың анты" (El Juramento de los Treinta y Tres Orientales) картинасында бейнеледі – бұл картина уругвайлықтардың тарихи есте сақтауындағы ең терең із қалдырған суреттердің бірі. Бланес өзінің туындыларында тарихи тақырыптарды жиі көтеріп, осы жағдайда кейіпкерлердің бет-әлпеттерін егжей-тегжейлі көрсетуге қол жеткізді, сондай-ақ оқиға куәгерлерімен сұхбаттасып, көптеген жазбалар жасады.

Науқан

Трейнта и Трес әскери экспедициясы елді мекен тұрғындарын бразилиялықтардан азат болуға шақырып, оларды осы мақсатқа тартуға кірісті және 1825 жылғы 20 мамырда Монтевидеоға жетті. 14 маусымда Ла Флорида қаласында уақытша үкімет құрылды, ол өз кезегінде өкілдер сайлауын өткізді. Бұл өкілдер залы, немесе көбінесе Флорида жиналысы деп аталды. Жиналыстың мақсаты – Шығыс провинциясының заңдарын жаңадан жазу еді. 25 тамызда жиналыс Шығыс провинциясының Бразилиядан тәуелсіздігін жариялады және оның Рио-де-ла-Плата біріккен провинцияларына адал екенін мәлімдеді. Біріккен провинциялар 1825 жылғы 24 қазанда Шығыс провинциясының қосылуын мойындады. Бұл сол жылдың желтоқсан айында Бразилия империясының соғыс жариялауына әкеп соқты. Сисплатин соғысы басталды. Бұл қақтығыс 1828 жылдың тамызына дейін созылды. Ұлыбританиялық дипломат, виконт Понсонбинің делдалдығы арқасында Шығыс провинциясы Біріккен провинциялар мен Бразилия империясынан тәуелсіз мемлекет ретінде құрылды. Бұл келісім қазіргі Уругвайдың негізін қалады. "Алдын ала бейбітшілік шарты" деп аталған бұл келісім 1828 жылғы 27 тамызда бекітілді.

Treinta y Tres Orientales саны мен олардың жеке басы

Топтың нақты саны 1825 және 1832 жылдар аралығында жарияланған түрлі мүшелер тізімдеріне байланысты пікір таласына түскен. Отыз үш адам – ресми түрде қабылданған сан болғанымен, тізімдердегі есімдер әртүрлі; бұл әртүрлі есімдердің нағыз мүшелердің лақап аты болуы мүмкін бе, жоқ па, белгісіз. 1946 жылы жарық көрген «Cuántos eran los Treinta y Tres?» («Отыз үш адам қанша болды?») атты кітабында Жасинто Карранса қолда бар тізімдерді салыстырған. Оның сөзіне қарағанда, Сантьяго Гадеа барлық тізімде де кездесетін есім. «Ориенталдар» деп аталғанымен, олардың бәрі Ориентал провинциясынан емес еді. Олардың арасында Парана аралдарынан келген аргентиналықтар, парагвайлықтар және Мозамбикте туған бір адам болды.