Кіріспе

1828 жылы Бразилияда ирланд және неміс жалдамалыларының әскери көтерілісі

Бразилиядағы ирланд және неміс көтерілісі (Revolta dos Mercenários) 1828 жылы 1825–1828 жылдардағы Цисплатин соғысы кезінде неміс және ирланд жалдамалыларының көтерілісі болды. Өз елдерінен Бразилияға жұмысқа шақырылған иммигранттар Бразилия үкіметі берген уәделер орындалмағанын білді. Көтеріліс барысында ирландтар мен немістер Рио-де-Жанейроның көп бөлігін бақылауға алды. Қала тұрғындары және француз және британдық әскери кемелерінен келген әскерлер көтерілісті басып таратты.

Өмірбаян

Бразилия империясы мен Рио-де-ла-Плата біріккен провинциялары арасындағы Цисплатина соғысы (1825–1828) екі тарапқа да тиімді болмады. Аргентинаның құрлықтағы жеңістері Бразилияның Рио-де-ла-Плата өзеніне тиімді бақылауымен және Буэнос-Айрес портына орнатылған теңіз блокадасымен теңдестірілді.

Жұмысқа қабылдау

Бразилия императоры Педро I полковник Уильям Коттерді туған елі Ирландияға ирланд жалдамалы әскерлерін тартуға жіберді. Коттер 1827 жылдың қаңтар айының басында келді; ирландтарға жалдамалылар ретінде тарту туралы ештеңе айтылмады. Оның орнына, олар Бразилиядағы милицияға қосылуы керек екені айтылды, бірақ бұл олардың шаруашылықтарына кедергі келтірмейді. Жергілікті газеттерде жарнамалар жарияланды және көптеген шіркеулердің есіктеріне, негізінен Корк және Уотерфорд округтерінде хабарламалар ілінді. Коттер тегін жол жүру, әр отбасы үшін 50 акр жер, күніне алты шиллинг және әскери оқыту (жергілікті милиция ғана) уәделеді. Аргентиналықтарға қарсы соғыс туралы ешқандай сөз айтылмады. Шамамен 3000, көбінесе кедей және сауатсыз адамдар ұзақ және қауіпті теңіз саяхатын жасауға тез еріктілер тізіміне жазылды. Кейбіреулері Бразилиядағы жаңа өмірі үшін аз мал-мүлкін сатып, шаруашылық құралдарын сатып алды. Көбісі, көрінеу, жалдамалы әскер ретінде соғысуға тартуылғанын түсінбеді. 2700 адам кеме шығар күні келді де, Корк портында тұрған тоғыз кемеге мінді.

Бразилияға сапары

1827 жылдың тамызында алғашқы кеме Рио-де-Жанейроға аттанды, ал қалған флот та көп ұзамай оны қуып жетті. "Элиза" және "Шарлотта мен Мария" атты екі кеме жол жүрісінде кеме қағып қалды.

Көтеріліс

Рио-де-Жанейроға жеткеннен кейін ирландтар бірнеше казарма ғимараттарына орналастырылды. Олар нашар тамаққа шағымданып, теңіз саяхатындағы киімдерін ауыстырмаудан арыз етті, олардың көп бөлігі шіріп кеткен еді. Кейбір ирландтар Бразилия императорлық армиясына қосылудан бас тартты, өйткені олардың алданып рекрут болғанын мәлімдеді. 1828 жылғы наурыз айында бірнеше жүз адам отбасыларымен бірге Баиядағы Тапероа қаласына шаруашылық жұмысына жіберілді. Армияға қосылғандар ұнатпайтын офицерлердің басшылығымен ұзақ уақыттан бері еш жұмыс істемейтін еді. Ал, жалдамалы әскерлер үшін жергілікті арақ дүкендерінде арзан, бірақ күшті кашаса ромы түрінде көмек пен қиындықтар бар еді. Рио-де-Жанейродағы қара нәсілді құлдар мен ирландтар арасында жақсы қарым-қатынас болған жоқ. Ирландтар алғаш келгендегі «ақ құлдар» деген мазақтар жеке төбелес-жанжалдарға, содан кейін ірі төбелес-жанжалдарға, ал түңгі көшелерде екі тараптан да жүріп жүрген топтардың кісі өлтіруіне ұласты. Ирланд және неміс жалдамалы әскерлері арасында қатал қарау, жалақы төленбеуі, жалпы азап, жақын арада шайқасқа бару туралы қауесеттердің таралуы салдарынан наразылық күшейді. Сол сияқты рекрутталған неміс жалдамалы сарбаздары 1828 жылдың 9 маусымында Ұлы жалдамалы көтерілісті бастады. Олардың бірі ұсақ бұзушылық жасағаны үшін елу соққыға кесілгенде, жаза 250 соққыға дейін бес есе артты, 210 соққыдан кейін немістер әріптесін босатып, офицерге шабуыл жасады, ол өмірін сақтап қашып кетті. Немістердің көтерілісі туралы хабар ирландтарға жылдам жетті, және шамамен 200 ирланд оларға қосылды. Қару-жарақ пен арақ тартылып алынды. Ирланд деректерінде бірнеше жек көретін офицерлердің үйлері тоналып, тонаушылардың өртеп жібергені айтылады. Бразилия деректерінде Рио-де-Жанейроның орталық бөлігінің толық блогы қиратылғаны жазылған. Екінші күні Рио-де-Жанейродағы Бразилия әскерлерінің қарулы және мас топтарды басуға жеткіліксіз екені анықталды. Қара нәсілді құлдарға және басқа да азаматтарға қару-жарақ беріліп, жалдамалы әскерге қарсы күреске жіберілді. Ирландтар мен немістер көшелерден баяу ығысып, ең жақсы қорғаныс позициялары болған казармаларына қайта тартылды. Император портта тұрған британдық және француздық кемелерден морпештердің көмегін сұрап, алды. Олар қарсы соғысуды қаламағандықтан, көтерілісшілердің көпшілігі үшінші күні бас берді. Соңғы казарма ғимараты төртінші күні таңертең ғана шабуылмен алынды, екі тараптан да ауыр шығындар болды.

Салдары

Тірі қалғандар жиналып алынды. Неміс тілділер Бразилияның оңтүстігіндегі шеткі аймақтарға жіберілді. 1828 жылдың қаңтарында келген 2400 ирландтың 1400-і 1828 жылдың шілдесінде Бразилия есебінен Ирландияға қайтарылды. Олар үйлеріне бұрынғыдан да кедейрек қайтып келді. Көтеріліс император Педроның ең жақсы саналатын екі бөлімін дерлік толық жойды және Аргентинаны сәтті теңіз блокадасымен толықтыруға арналған құрлықтағы жеңіске деген үмітін жойды. Бразилия мен Аргентина екеуі де нәтижесіз соғыстан бас тартуға келісті. Педро 1828 жылдың 28 тамызында бейбіт келісімді бекітті, ал Цисплатина провинциясы Бразилия мен Аргентина арасындағы буферлік мемлекет – Уругвай ретінде тәуелсіздік алды. Осылайша, жалдамалы әскерлер Уругвайдың тәуелсіздігіне маңызды үлес қосты деуге болады, бірақ олардың мұндай ниеті болған жоқ.