Кіріспе

Парагвай экспедициясы (1858–1859) – американдық дипломатиялық миссия және он тоғыз кемеден тұратын эскадрилья, президент Джеймс Бьюкененнің Оңтүстік Америкаға Парагвай жасаған деген айыптамалар бойынша өтемақы талап ету және бас тартқан жағдайда оның астанасы Асунсьонды басып алу үшін жіберілген. Экспедиция фактілерді тиісті түрде зертпестен жіберілді; қазіргі заманғы ғалымдардың көпшілігі Бьюкененнің шағымдарының негізсіз болғанын санайды. Сараңдықтардың нағыз себебі – екі елдің де тиімді дипломатиялық қызметтері болмады. Бьюкененнің ішкі мәселелерден жұртшылық назарын аудару сияқты сырттай мақсаты болуы мүмкін, сонымен қатар одан да зұлымдыққа толы түсіндірмелер айтылды; бірақ Бьюкенен бұрынғы Перри экспедициясының сәттілігін қайталауға тырысқан болуы мүмкін, ол оқшауланған Жапонияны «ашты». Ол кезде бұл АҚШ-тан жіберілген ең ірі теңіз эскадрильясы болды және Платина бассейнінде үлкен әсер қалдырды. Дегенмен, соғыс болғанда, Парагвайдың Оңтүстік Американың ортасындағы стратегиялық орны мықты болды. Сонымен қатар, жағалаудағы әкімшілік нашарлықтарға байланысты эскадрильяда елеулі кемшіліктер болды. Сондықтан экспедиция «өте нашар дайындықпен» және «мақтауға лайық шеберлікпен жасалған әскери алдау» деп сипатталды. Алайда, АҚШ-тың дипломатиялық өкілі, судья Джеймс Б. Боулиннің келісімшіл көзқарасы – ол теңдікті қамтамасыз ету үшін нұсқауларынан ауытқыды, және Парагвайдың халықаралық достарға мұқтаж болғандығына байланысты екі ел арасындағы қалыпты қарым-қатынас қайта орнатылды. Осыған дейін тек бір кеме ғана өзара келісім бойынша Парагвай суларына кірді. Қаржылық тұрғыдан алғанда, экспедиция шамамен 3 миллион долларға бағаланды, ал Парагвай бейбітшілік пен тыныштық үшін 9 412 доллар төледі. Дегенмен, Бьюкенен сыртқы саясатта жетістікке жеткенін мәлімдеді. Дезинформация болды, оның кейбір салдары бүгінге дейін сақталып қалды.

Эдвард А. Хопкинстің оқиғалары

Эдвард Огастус Хопкинс Парагвай үкіметімен келіспеушілік тудырған авантюрист еді. Парагвайдағы құлдырауға бір адам ғана кінәлі болса, ол Хопкинс еді. Бұрын АҚШ Әскери-теңіз күштерінде мичман болған ол үш рет сотқа тартылып, бөлімшесінен босатылды. Оны "дисциплинасыз, абайсыз, мақтаншыл, агрессивті", "басбұзар, ұрысқақ, жауырыққан және мақтаншыл" және "қасаң, зорлық көрсетуші, тәлкекке салушы" деп сипаттаған. Тағы бір ғалымның пікірінше,

Парагвайдағы алғашқы қызметі

1845 жылы Джеймс Бьюкенен, сол кездегі Мемлекеттік хатшы, Парагвайға құпия агент жіберу қажеттігіне тап болды, осылайша елдің дипломатиялық мойындауға лайық екенін анықтауға болатын еді. Бьюкенен осы жұмысқа 22 жасар Эдвард А. Хопкинсті таңдады. Оның жетістіксіз өміріне қарамастан, Хопкинс отбасылық байланыстар арқылы осы лауазымға тағайындалды. Хопкинстің дипломатиялық статусы болған жоқ. Оның жалғыз міндеттері – Американың ізгі ниетін жеткізу және АҚШ үкіметіне жердегі жағдай туралы фактілерді баяндау болды. Бірақ ол көп ұзамай өкілеттігінен асып кетті, Парагвай мен Буэнос-Айрес диктаторы Хуан Мануэль де Росас арасындағы ұзақ жылдар бойы шешілмей келген дауды таратуға тырысып, АҚШ-тан осыған рұқсат алғанын жалған мәлімдеді, сондай-ақ, асыра сілтеп, ұстамсыз ұсыныстар жасады. Росас оған жауап бермеген соң, Хопкинс оған АҚШ-ты қорлайтын хат жазды, нәтижесінде АҚШ ресми түрде кешірім сұрауға мәжбүр болды. Хопкинс елге қайтарылып алынды.

Екінші тағайындалуы және Парагвайдың қабылдамауы

Хопкинс сенімді оптимист еді. Ол Род-Айлендтің көрнекті инвесторларын, соның ішінде губернатор Сэмюэл Г. Арнольдты, Парагвайдың перспективті бизнес мүмкіндігі екеніне көндірді. Олар Америка Құрама Штаттары мен Парагвайдың кеме жүргізу компаниясын құрды. 100 000 долларлық капиталымен компания Оңтүстік Америка өзендерінде кемелер салуға, жүргізуге және басқа да бизнес айналысуға мүмкіндік алды. Хопкинс өзінің бұрынғы кемшіліктеріне қарамастан, Парагвайдағы АҚШ консулы болып тағайындалды – ол жалғыз үміткер болды. Ол 1853 жылдың маусымында қызметке кірісті. Сонымен қатар, ол Парагвайдағы Род-Айленд компаниясының бас өкілі де болды. Америка Құрама Штаттары мен Парагвайдың кеме жүргізу компаниясының кәсіпкерлік әрекеті сәтсіз аяқталды. Компанияның негізгі активі – машиналар мен тауарлармен жүктелген бу кемесі, Парагвайға жетпес бұрын кемеге ұшырады. (Парагвай тарапынан алынған, сенімді емес деректерге сәйкес, кемеге ұшырау қасақана жасалған, мақсаты сақтандыру төлемін кәсіпорынды қаржыландыруға жұмсау болған.) Жүкті сақтап алып, Хопкинс Парагвайға келді және президент Карлос Антонио Лопестен 11 500 песо қарыз алды. Хопкинс ағаш кесетін завод пен темекі фабрикасын ашты, оларға Лопестің көмегімен қолайлы шарттармен жұмыс істеуге рұқсат берілді, мысалы, олар арзан жұмыспен қамтылған адамдармен жұмыс істеді. Кәсіпорынның коммерциялық сәттілігі Лопестің ықыласына тікелей байланысты болды. Президент Лопес – ашулы, семіз диктатор, сонымен қатар, бәрін қадағалауға бейім. Дегенмен, қазір ол Парагвайдың жақсы басшыларының бірі ретінде мойындалады – жаңартушы. Лопес Парагвайды ұзақ жылдар бойы оқшаулаудан біртіндеп шығарып жатты. Өз елдерінің тұрақсыз тарихы болғандықтан, парагвайлықтардың ксенофобияға және сезімталдыққа бейім екендігі айтылды. Колониялық дәуірде Парагвай жергілікті үндістер мен португалдықтардың шабуылдарына қарсы күресуге мәжбүр болды; тәуелсіздік алғаннан кейін Бразилия мен Буэнос-Айрес тарапынан қысым көрді. Лопеспен сөйлесу үшін дипломатиялық тәсіл мен шыдамдылық қажет болды; бірақ бұл міндет Эдвард А. Хопкинске сеніп тапсырылды, оның мақтанышқылығы президентті ашуландыра бастады. Хопкинс Парагвайды «мәдениеттендіру» миссиясын жасырмады. Джон Хойт Уильямстың сөзіне сәйкес, ол Парагвай теңіз флотының адмиралы болуды сұрады. Ол өзінің жобасына сәйкес кеме салады. Ол және америкалық экипаж Буэнос-Айреске келіп, диктатор Розасты ұрлап әкетеді. «Оған 100 000 песо ғана керек болды». Лопес бұл сөзге әсер етпеді. Бір инцидент болғанға дейін ұзақ уақыт бойы жаман сезім қайнап тұрды. Бір күні Хопкинстің бауыры мен француз консулының әйелі елдік жерлерде атпен келе жатқанда үш парагвайлық сарбазды кездестірді. Бастық сарбаз оларға малдарды қорқытпау үшін жолдан шығуды бұйырды, бірақ олар бұйрыққа бағынбады және малдар шашырап кетті. Ашуланған сарбаз Хопкинстің бауырына семсерімен соқты. Профессор Йнсфран басқа дереккөздерде Хопкинстің «президент Лопестің қабылдау бөлмесіне ат үстінде, қамшымен қолында күшпен кіргені, күзетшілердің ескертулеріне қарамастан» деп мақтанғанын жазды. Хопкинс жағдайды нашарлатты. Бір дереккөз бойынша, Лопес сарбазға өкілеттігін асырғаны үшін 300 қамшы соғуды бұйырғанмен, Хопкинс Парагвайдың ресми газетінде кешірім сұрауын талап етті. Тағы бір дереккөз – испандық журналист – Хопкинс сарбаздың атылуын талап еткенін, бірақ ол тек түрмеге қамауға алынғанын жазды. Хопкинс елден кету алдында тапсыруға тиіс белгілі бір құжаттарды ұстап тұрды. Ол бас тартты және Лопеске қарсылық білдіріп, Американың USS Water Witch кемесімен Парагвайдан шығарылды. Ашуланған Лопес барлық шетелдік әскери кемелерге Парагвай суларына кіруге тыйым салды. Бұл оқиға және Water Witch кемесінің америкалық-парагвайлық қарым-қатынасты одан әрі нашарлатудағы рөлі кейінірек сипатталатын болады.

Род-Айленд компаниясының талаптары

АҚШ-та Хопкинстің өкілдік еткен компаниясы Парагвайға қарсы талап қойды. Бұл талап кейіннен америкалық және парагвайлық төрешілерден құралған екі адамдық халықаралық комиссиямен қарастырылды. Төрешілер Род-Айленд компаниясының талабының құндылығы жоқ екенін келісті. Бірақ бұл мәселе 1860 жылдың тамызында ғана шешілді. Осы уақытта Род-Айленд компаниясы үгіт науқанына кірісті. Олар Парагвай Республикасының өзіне миллион доллардан астам шығын келтіргенін мәлімдеді. Президент Бьюкенен осы талапқа байланысты Парагвайдың "Парагвайда тұратын американдық азаматтардың мүлкін зорлықпен және еркіндіксіз тартып алғанын" айтты. Компания Парагвай экспедициясын өткізу үшін көп ақша жұмсады, Конгресс арқылы бірлескен қаулыны қабылдауға тырысты, бірақ ол жерде күшті қарсылық болды.

Қорытынды

Род-Айленд компаниясының Парагвай үкіметі тарапынан негізсіз қиратылғаны туралы мәлімдеме, кейіннен құнды емес деп танылған, Парагвай экспедициясын жіберудің үш ресми себебінің бірі болды.

Достық шартын ратификациялаудан бас тарту

Парагвай өзінің үлкен көршілері Бразилия мен Аргентина тарапынан құрметсіздік көргенін сезініп, үшінші елдердің мойындауын қуана қарсы алды. Жақында, 1853 жылы Парагвай Ұлыбритания, Франция, Сардиния және АҚШ-пен достық, сауда және теңіз қатынасы туралы келісімдер жасасты және АҚШ Сенатының соңғысын ратификациялауын күтті. Бұл төрт келісімнің мәтіні дерлік бірдей болды және ең жақсы ұлттық режим туралы баптарды қамтыды. АҚШ-тың бір дипломатының салғысыздануы салдарынан, АҚШ-Парагвай келісімінің мәтініне көптеген ресми қателер еніп кетті, мысалы, АҚШ "Солтүстік Американың Біріккен Штаттары" деп аталды; сондықтан АҚШ Сенаты оларды түзетуді талап етті. Парагвай ратификациялауы үшін түзетілген нұсқа дайындалды. Құжат Оңтүстік Америкаға жеткен кезде консул Хопкинс кетіп қалған еді, ал Парагвай үкіметіне ресми түрде ұсынуға америкалық дипломат болмады. Сондықтан жауапкершілік лейтенант Томас Джефферсон Пейджке жүктелді, USS Water Witch кемесінің командирі.

1854 жылдың қыркүйегінде USS Water Witch кемесімен Парагвайдан шығарылған Хопкинс оқиғасынан кейін ашуланған президент Лопес ратификациялауға мүдделі емес еді, және Water Witch кемесіне Парагвай суларына кіруге тыйым салынды. Лейтенант Пейдж келісімнің түзетілген нұсқасын тікелей жеткізу үшін коммерциялық кемемен Асунсьонға офицерді жіберді. Алайда, ашуланған Парагвай үкіметі оның испан тілінде жазылмағаны үшін қабылдаудан бас тартты.

Қорытынды

Бьюкенен Парагвайдың келісімді "ақылға сыймас, тіпті ұятты себептермен" ратификациялаудан бас тартқанына наразылық білдірді. Бірақ, әдетте айтқанда, Парагвай өз ұлттық тілінде жазылмаған құжатты ратификациялауға міндетті емес еді; тіпті достық туралы келісімді ратификациялауға да міндетті емес еді; оның үстіне, егер достық қарым-қатынас жеткіліксіз болса, одан да бетер. Дегенмен, Франция, Ұлыбритания және Сардиния сауда және теңіз жүзу артықшылықтарына қол жеткізгенімен, АҚШ әлі де сондай мүмкіндікке ие болмады. Осы себепті Бьюкенен Парагвай экспедициясын жіберудің үшінші себебі деп атады.

USS Су сиқыршысы

Water Witch – Америка Құрама Штаттарының теңіз күштерінің Плата өзені бассейніндегі өзендерді зерттеуге арналған кемесі. Бұл өзендер Оңтүстік Американың бетінің төрттен бір бөлігін сумен қамтамасыз етеді. Олардың ішіндегі ең маңыздылары – Парана және Парагвай өзендері. Оларға Аргентина арқылы кіруге болады. 1852 жылы оларға кіруге кедерес келтірген диктатор Росас құлатылды, ал оның орнын басып алған Юсто Хосе де Уркиза Аргентина өзендерін барлық елдердің кемелері үшін еркін жүзуге ашты. Сондықтан Америка Құрама Штаттары сауданы дамыту және американдық беделін арттыру мақсатында Water Witch-ты ғылыми зерттеу экспедициясына жіберуге шешім қабылдады. USS Water Witch осы рөлге ең лайықты кеме болды. 1852 жылы суға түсірілген, оның 150 фут ұзындықтағы ағаш корпусы, 22 фут ені және тереңдігі бар болған 7 фут 10 дюйм, бұл өзендерде жүзу үшін маңызды еді. Ол эксперименталдық қозғалтқыш жүйесін (Морган эксцентрикалық қауырсынды дөңгелектері) тасымалдады. Жоғары желкенді шхуна ретінде жабдықталған, үш кішкентай қола гаубицасымен қаруланған. Оған лейтенант Томас Джефферсон Пейдж басшылық етті, ол кейіннен оның саяхаттары туралы оңай түсінілетін есеп жазды. Вирджинияның алғашқы отбасыларының біріне туған ол, оның әкесі Тәуелсіздік декларациясына қол қойған. Алайда Пейджте төзімділік жетіспеді, ол дипломат емес еді. Парагвайдағы сезімтал жағдайда түсініспеушіліктер тууы мүмкін, бірақ оңтүстік джентльмендерінің ар-ұяты бойынша, қорлауға төзе алмайтын еді.

Президент Лопес " Сулы сиқыршы " кемесін қабылдады

Су сиқыршысы 1853 жылдың қазан айында Асунсьонға келді. Осы кезде консул Хопкинс Парагвайда бірнеше ай ғана болған еді және президент Лопеспен қарым-қатынасы әлі де жақсы болды. Лейтенант Пейдж Лопестің оларды өте жақсы қабылдағанын, экспедицияны өзінің суларында қабылдағанын және [консул Эдвард Хопкинспен] араздыққа дейін оның бізге қатыстығының барлық бағыты жомарт қонақжайлықпен сипатталғанын жазды. Парагвай американдықтармен достық қарым-қатынас орнатуға тырысқандықтан, мұның себебін түсінуге болады.

Экспедицияның құны

Парагвай экспедициясы шамамен 3 миллион долларға бағаланды. Тек пароходтарды жалдауға, қайта жабдықтауға, оларды көмірмен және жабдықтармен қамтамасыз етуге кеткен шығын 486 256,57 долларды құрады.

Дұрыс емес ақпарат

Президент Бьюкенен өзінің мемуарларында өзінің әкімшілігінің сыртқы саясаты "үлкен және ерекше табысқа" жеткенін айтты, Парагвай экспедициясын мысалға келтірді. АҚШ кемелерінің Асунсьонға жақындаған қашықтықты артық көрсетіп, Парагвай мүлдем кешірім сұрамаса да, Парагвай "мол кешірім сұрады" деп мәлімдеді. Ол Парагвайдың қаза болған рульші үшін 10 000 доллар төлегенін айтты, бірақ оның әкімшілігі Род-Айленд компаниясы үшін кем дегенде 500 000 доллар талап еткенін, ал компания ештеңе алмағанын жасырды. Ал экспедицияның шығындарына келетін болсақ,

Тарихымыздағы ерекше факт – оның барлық шығындары Әскери-теңіз күштеріне бөлінген қаражат есебінен төленді. Конгресс осы мақсатқа бір доллар да бөлген жоқ, егер жеті кішкентай, аз суға батып кететін бу кемесін сатып алуға жұмсалған 289 000 долларды есептемесек, олардың құны одан да жоғары болды және кейіннен әдеттегі теңіз қызметінде пайдалы қолданылды. Әскери-теңіз офицерлері оларды қолдануға жарамсыз деп тапқандығы айтылмады. Республикалық Конгресс комитеті былай деп жауап берді: "Бьюкенен мырзаның соңғы екі жылындағы Әскери-теңіз күштерінің шығындары жиырма жеті миллионға жуықтап, бұл Ұлыбританиямен соғыс кезіндегі Мэдисон мырзаның Әскери-теңіз шығындарынан екі есе көп, сол кезде біздің жұлдызды туымыз мұхитты нұрландырған болатын". Сол кездегі дезинформацияның кейбір элементтері бейкүнә түрде негізгі еңбектерге еніп, тіпті бүгінгі күнге дейін сақталған.

Хосе Бергестің тағдыры

Парагвайлық төреші және Сэм Уордты параға тартқан Хосе Бергестің соңғы тағдыры қасіретті болды. Парагвай соғысы Үштік одаққа қарсы (1865–70) кезінде елге Лопестің ұлы Франсиско Солано басшылық етті. Соғыс Парагвай үшін нашар жүргенде Хосе Бергес, көптеген басқа да белгілі парагвайлықтар сияқты, мемлекетке қарсы сатқындық жасады деген айып тақты. Олар тұтқындалып, Сан-Фернандо қаласына жеткізілді, қатысты түрде азапталды (Бергес "ең төменгі деңгейге түсіп, ақымақтыққа ұшырады"), бәлкім болмаған қастандыққа мойын бұруға мәжбүр болды және атып тасталды; осы оқиға Сан-Фернандо қырғыны деп аталды.

Тұрақтылық

Бьюкенен төрешілердің шешімін қабылдаудан бас тартып, олардың мүлдем ешқандай өтемақы тағайындау құқығы болмағанын мәлімдеді. 1861 жылы президент Линкольн Чарльз Эймс Уошбернді Асунсьонға талапты қайта көтеру үшін жіберді, бірақ Парагвай үкіметі оны қайта қараудан бас тартты. Парагвай Үштік Одақ соғысында (1864–1870) қирап, мұрағаттары шашырап кетті. Дегенмен Хопкинс талмай қалды. 1885 жылы АҚШ үкіметі бұл талапты қайта жаңғыртты. 1887 жылы (парагвай саясатындағы жемқорлық "әдеттегі нәрсе саналғанда") министр «Едуард А. Хопкинс мырзаның алдын ала келісімімен және толық бекітуімен» талапты 90 000 долларлық алтынмен реттеу туралы құжатқа қол қойды. Парагвай заң шығарушы органының бір палатасы ратификацияласа да, екінші палатада қабылданбады. Парагвай мен АҚШ арасындағы достық, сауда және теңіз жүрісі туралы шарт 1948 жылдың 1 қаңтарына дейін күшінде болды.