Кіріспе

Құс түрі Саксония патшасы жұмақ құсы (Pteridophora alberti) – жұмақ құсылар тұқымдасының (Paradisaeidae) құсы. Бұл Pteridophora туысының жалғыз өкілі. Ол Жаңа Гвинеядағы таулы орманға эндемик.

Номенклатура

Дрезден мұражайының Адольф Бернард Майер бұл түрді 1894 жылғы желтоқсан айындағы Британдық орнитологтар клубының бюллетенінде сипаттады. "Саксония королі" деген жалпы атауы да, "альберти" деген ғылыми атауы да сол кездегі Саксония королі Альбертке құрмет көрсету үшін берілді, ал оның әйелі королева Кароланың паротиясына есім қойылды.

Сипаттама

Сакс королі – бұл жұмақ құсының ересек атасының ұзындығы шамамен 22 см. Аталықы қара және сары түсті, қоңыр қара ирисі, қоңыр сұр аяқтары, ақсу жасыл түсті жарқыраған қақпағы бар қара мүсігі және екі өте ұзын (50 см-ге дейін) тісті, эмальді көк маңдай қауырсындары бар, оларды құс өз қалауынша тәуелсіз түрде тік көтере алады. Әйел құсы безендірілмеген, сұрғылт қоңыр түсті және жолақты астыңғы жағы бар. Аталықтың әшекейлік бас қауырсындары соншалықты ерекше, оның алғашқы нұсқасы Еуропаға келгенде, оны жасалма деп ойлаған.

Тарату

Саксония королі жұмақ құсы Жаңа Гвинеяның таулы ормандарында қоныстанады, және Батыс Жаңа Гвинеядағы Вейланд тауларынан бастап Папуа-Жаңа Гвинеядағы Кратке жотасы мен Гилуве тауына дейін 1300–2850 метр биіктікте, бірақ көбінесе 1800–2500 метр биіктікте таралған. Еркек Архболдтың бовербирдтері жақсы сақталған шағылған бас қауырсындарын әшекейлеу үшін іздейді, ал адамдар оларды осы құстардың ұсыну алаптарынан жинап алады. Еркектерді де жергілікті халықтар салтанатты безендіру үшін қолданатын құнды ұзын қауырсындары үшін аңдайды, бірақ осыған қарамастан, түр өзінің таралған аймағының бір бөлігінде кең таралған болып қалады. IUCN-ның қауіп төндіретін түрлердің қызыл тізімінде «алаңдаушылық тудырмайтын» деп саналады. CITES-тің II қосымшасына енгізілген.

Мінез-құлық

Ересек еркектер аумақтық болады. Еркек биік ағаштардың басына орналасқан қонбалардан өз аумағын қорғайды және көршілес аумақтардағы еркектермен бәсекелесу үшін сол қонбалардан ән салады. Ән салғанда еркек басының қауырсындарын қимылдатады. 1996 жылы Дэвид Аттенборо бұл құстың жұптасу ритуалын алғаш рет бейнеге түсірді. Құстың тағамы негізінен жемістерден, жидектерден және бунақденелілерден тұрады.

Сүйісу

Саксонияның патшалық құсының жұптасу мінез-құлқы, оның тамаша және бірегей қауырсындарымен күшейтілген, дауыстар мен дене қимылдарының үйлесімінен тұрады. Саксония патшасының жеңіл қауырсындары немесе "бас сымдары" ерекше, себебі олар енді қалыпты қауырсын құрылымын сақтап қалмаған, олардың орнына көзге түсетін, бірақ қандай да бір қызмет атқара алмайтын әшекейлерге айналған. Бұл процесс еркектердің ұрпақ тәрбиелеуге қатыспауынан туындайды, сондықтан да аналықтар еркектердің жарамдылығын жұптасу ритуалдары арқылы бағалауға мәжбүр болады, олардың егжей-тегжейі төменде келтірілген. Бұл кеңейтілген жұптасу орындарында еркектер дәстүрлі жұптасу орнына қарағанда бір-бірінен әлдеқайда алыс орналасқан, бірақ салыстырмалы түрде бір жерде болады, бұл аналықтарға еркектер арасында оңайлықпен таңдау жасауға мүмкіндік береді. Еркектердің салған әндері "радионың шулы дыбысына" ұқсайды, төрт-бес секундқа созылуы мүмкін және уақыт өте келе аналықтарды тарту қабілетіне қарай таңдалған. Әндер аналық келгенше бір минут сайын қайталанады. Бұл үлкен қауырсындар еркектердің визуалды бейнесінің маңызды бөлігі болып табылады. Егер аналыққа еркектің сыртқы келбеті ұнаса, ол оны орманның төменгі қабаттарына шақырады, онда жұптасу жалғасады. Мұнда еркек өсімдікке ілінген, бірақ аналықтан төмен орналасқан тармаққа қонды және ритмдік түрде жоғары-төмен секіріп, аналықтың тармағын дірілдетеді. Егер аналық еркекке қызығушылық таныта берсе, ол оның қасына секіріп, мантиялық қанатын және кеуде қалқанын жаяды, сосын басын бір жақтан екінші жаққа қозғап, бас сымдарын аналықтың айналасында айналдырады. Бұл мінез-құлық шілде мен ақпан айлары аралығында жиі кездеседі, бірақ жылдың басқа уақыттарында да болуы мүмкін.