Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Чернобыль апатының салдарын жоюға жіберілген азаматтық және әскери күштер
Civil and military force sent to deal with the aftermath of the Chernobyl disaster
Чернобыль апатының салдарын жоюшылар – 1986 жылы КСРО-да болған Чернобыль ядролық апатының салдарымен күресу үшін шақырылған азаматтық және әскери персонал. Апаттың дереу және ұзақ мерзімді зиянын шектеуде олардың үлкен еңбегі болды деп есептеледі. Апаттан аман қалғандар ардагер мәртебесіне ие болғандықтан, маңызды әлеуметтік жеңілдіктерге құқылы. Көптеген салдарын жоюшылар Кеңес үкіметі мен баспасөз тарапынан батырлар ретінде мақталып, ал кейбіреулері қатысқандығын ресми мойындату үшін жылдар бойы күресті.
Chernobyl liquidators were the civil and military personnel who were called upon to deal with the consequences of the 1986 Chernobyl nuclear disaster in the Soviet Union on the site of the event. The liquidators are widely credited with limiting both the immediate and long term damage from the disaster. Surviving liquidators are qualified for significant social benefits due to their veteran status. Many liquidators were praised as heroes by the Soviet government and the press, while some struggled for years to have their participation officially recognized.
Атауы
"Ликвидатор" (ліквідатор, ликвида́тор, likvidator) эвфемизмі кеңестік ресми анықтама "Чернобыль АЭС-індегі апаттың салдарына жойылған қатысушы" (uchastnik likvidatsii posledstviy avarii na Chernobylʹskoy AES, сөзбе-сөз "Чернобыль АЭС-індегі апаттың салдарына жоюға қатысушы") дегеннен шыққан, ол ликвидаторлардың жұмыспен қамту, денсаулық сақтау және зейнеткерлікке қатысты қызметтерін сипаттау үшін кеңінен қолданылды. Осы нақты фраза ликвидаторларға берілген советтік медальдар мен тағайындамаларға қашалған.
The euphemism "liquidator" (ліквідатор, , ликвида́тор, likvidator) originates from the Soviet official definition "участник ликвидации последствий аварии на Чернобыльской АЭС" (uchastnik likvidatsii posledstviy avarii na Chernobylʹskoy AES, literally "participant in liquidation of the Chernobyl NPP accident consequences") which was widely used to describe the liquidators' activities regarding their employment, healthcare, and retirement. This exact phrase is engraved on the Soviet medals and badges awarded to the liquidators.
Мұра
2006 жылы Чернобыль апатының 20 жылдығы бірқатар оқиғалар мен дамулармен белгіленді. Ликвидаторлар Киевте өтемақы және медициналық көмектің нашарлауына наразылық білдіру үшін митинг өткізді. Осындай митингтер бұрынғы Кеңес Одағының көптеген басқа қалаларында да өтті. Жою жұмысына көмекке 4500-ден астам эстондық тұрғын жіберілді. Эстонияда тұратын ликвидаторлар (2006 жылы шамамен 4200 адам) оларға көмек көрсету үшін эстондық заңның қабылдануына үміттене отырып, үгіт жүргізді. Эстония заңнамасына сәйкес, мемлекет тек 1918–1940 жылдардағы Эстония Республикасының азаматтарының «заңды мұрагерлері» болатын азаматтарға ғана көмек көрсетуге міндетті болды. Сонымен қатар, Ресей, Беларусь және Украина шетелде тұратын ликвидаторларға ешқандай жеңілдік бермейді. Мәселе Чернобыль ардагерлерінің Эстонияның оккупациялық билік тарапынан қуғын-сүргінге ұшыраған адамдар туралы заң бойынша жіктелуімен байланысты. 2017 жылы Эстония парламенті Эстонияда тұратын барлық ликвидаторларға, оның ішінде 1400-ден астам азамат еместерге жылына 230 евро төлеу туралы келісімге келгені хабарланды. Хабаровск қаласында (Ресей) тұратын бірқатар әскери ликвидаторларға денсаулықтарына келген зиян үшін белгілі бір өтемақы төленбеді, себебі олар жалақы алатын жұмыскерлер емес, әскери тапсырыс бойынша жұмыс істеген. Олар Еуропалық адам құқықтары сотына жүгінуге мәжбүр болды. 2004 жылғы 29 желтоқсанда және 2006 жылғы 21 наурызда Ресей үкіметі ЕҚАҚ шешімдерін қабылдады, оған сәйкес Чернобыль құрбандары мен әскери қызметшілерге, оның ішінде бұрынғы әскери қызметшілерге, қаржылық көмек немесе мемлекеттік тұрғын үй қарастырылуы тиіс. Алайда, 2009 жылғы ЕҚАҚ-тың уақытша қаулысы CM/ResDH(2009)43 Ресей үкіметі саясатты іске асырмай отырғанын көрсетті.
The 20th anniversary of the Chernobyl catastrophe in 2006 was marked by a series of events and developments. The liquidators held a rally in Kyiv to complain about deteriorated compensation and medical support. Similar rallies were held in many other cities of the former Soviet Union. More than 4,500 Estonian residents were sent to help in the liquidation. The liquidators who reside in Estonia (some 4,200 as reported in 2006,) campaigned in hope for the introduction of an Estonian law for their relief. Under Estonian law, the state was only obliged to provide help and relief only to citizens, who are "legal descendants" of the citizens of 1918–1940 Republic of Estonia. At the same time, Russia, Belarus and Ukraine do not provide any relief to the liquidators residing abroad. The problem is tied to the fact that Chernobyl veterans are classified under the Estonian Persons Repressed by Occupying Powers Act. It was reported in 2017 that an agreement had been reached by the Estonian parliament to provide all liquidators residing in Estonia, including over 1,400 non citizens, with a payment of €230 per year. A number of military liquidators residing in Khabarovsk (Russia) were denied a certain compensation for loss of health on grounds that they were not salaried workers, but rather under military order. They had to appeal to the European Court of Human Rights. On 29 December 2004 and 21 March 2006 the Russian government adopted ECHR Rulings, according to which accommodation for Chernobyl victims and servicemen, including former servicemen, shall be granted either financial aid or state housing. However an interim ECHR Resolution in 2009 CM/ResDH(2009)43 indicated that the Russian government was failing to implement the policies
Қоғамдық дерек
Украинаның Киев қаласындағы Ұлттық Чернобыль мұражайында "Естелік кітабы" (Книга пам'яті, Knyha Pamyati) бар – таратушылар туралы жеке беттері мен олардың еңбегі туралы қысқаша, құрылымдалған ақпаратты қамтитын, ашық онлайн деректер базасы. Деректерге "Алынған радиациялық зиян", "Тарату жұмысының саласы" және "Кейінгі тағдыры" сияқты өрістер кіреді. Жоба 1997 жылы басталған, 2013 жылдың ақпанына қарай 5000-нан астам жазба тіркелген. Деректер базасы қазіргі таңда тек украин тілінде қолжетімді.
The National Chernobyl Museum in Kyiv, Ukraine keeps a "Remembrance Book" (Книга пам'яті, Knyha Pamyati) an open to the public online database of liquidators featuring personal pages with photo and brief structured information on their input. Data fields include "Radiation damage suffered", "Field of liquidation activity" and "Subsequent fate". The project started in 1997, containing over 5,000 entries as of February, 2013. The database is currently available in the Ukrainian language only.