Кіріспе
Бэла Бартоктың "Ғажайып мандарин" пантомима балеті (A csodálatos mandarin, ; Der wunderbare Mandarin) Op. 19, Sz. 73 (BB 82) – Бела Бартоктың 1918-1924 жылдар аралығында жазған, 1916 жылы Мельхиор Ленгельдің әңгімесіне негізделген бір актілі пантомима балеті. 1926 жылғы 27 қарашада Германияның Кёльн опера театрында Юджин Шенкардың дирижерлігімен алғаш рет қойылған бұл балет, үлкен дау тудырып, моральдық себептермен тыйым салынды. Прагадағы премьерасы табысты болғанымен, Бартоктың өмірінің қалған бөлігінде көбінесе концерттік сюита түрінде орындалды, онда пантомиманың бастапқы музыкасының үштен екі бөлігі сақталған.
The Miraculous Mandarin (A csodálatos mandarin, ; Der wunderbare Mandarin) Op. 19, Sz. 73 (BB 82), is a one act pantomime ballet composed by Béla Bartók between 1918 and 1924, and based on the 1916 story by Melchior Lengyel. Premiered on 27 November 1926 conducted by Eugen Szenkar at the Cologne Opera, Germany, it caused a scandal and was subsequently banned on moral grounds. Although more successful at its Prague premiere, it was generally performed during the rest of Bartók's life in the form of a concert suite, which preserves about two thirds of the original pantomime's music.
Музыка
Музыка "бетондық ормандарды" оркестрлік бейнелеумен басталады. Скрипкалар жылдам жоғары көтеріліп, төмен түседі, бұл өте ерекше сегіздік аралығында толқын тәрізді гаммалар. Туындының орталық мотивтерінің бірі 3-ші тактта, кіші секундтық ырғақта ұсынылады. Бұл мотив босқындардың зорлық-зомбылық әрекеттерінде қайта пайда болады. Автомобиль гулдары кернейлер мен тромбондардағы фанфарлармен имитацияланады. Перде көтерілгенде, виолалар кеңінен секіріп, қыз бен босқындардың екеуіне де байланысты болатын ән орындайды. 3 локшпиль кларнетке арналған, әрқайсысы алдыңғысынан ұзынырақ және әшекейлі. Ескі саңлақтың бейнесі – кіші үшіншілік аралығын қамтитын тромбонның глиссандосы, бұл тағы бір маңызды аралық. Оны босқындар шығарып тастағанда, кіші секунд қайтадан пайда болады. Ұялшаң жас жігіттің музыкасы – баяу би, сонымен қатар босқындар оны шығарып тастағанда кіші секундпен үзіледі. Мандарин көшеде естілгенде, тромбон қарапайым пентатоникалық тақырыпты орындайды, ал басқа тромбондар мен туба параллель тритондармен үйлестіреді. Мандарин бөлмеге кіргенде, тромбон мен туба төмен қарай глиссандо орындайды, бұл да кіші үшіншілікті қамтиды. Үш такттан кейін бұл аралық толық қола аспаптар тобымен фортиссимо орындалады. Қыздың мандаринге арналған биінде вальс пен виола тақырыбы бар, ол оған және босқындарға байланысты. Мандарин қызды ұстағанда, кіші секунд қайта естіледі. Қуу-қушалау фугамен бейнеленеді, оның тақырыбы да пентатоникалық бояуға ие. Концерттік сюита осы жерде аяқталады. Балеттің толық нұсқасында кіші секунд мандаринді тонаған босқындармен бірге қайтадан пайда болады. Оркестрде тұншықтыруға тырысу және пышақтау күшті бейнеленген. Босқындар мандаринді шамға ілгенде, текстура тромбондардың, тимпандардың, фортепианоның және виолончельдердің глиссандосымен бұлыңдап өтеді. Мандариннің жарқыраған денесі сөзсіз ән салатын хордың кіруімен бейнеленеді, тағы да кіші үшіншілік аралығында. Қыз мандаринді құшақтағаннан кейін биік қола аспаптар тобының төменгі регистрінде фортиссимо орындалатын тақырып. Мандарин қанға батқанда, оның кіреберісінде естілген төменгі кіші үшіншілік глиссандо тромбон, контрафагот және төменгі струналы аспаптарда қайталанады. Содан кейін туынды аритмиялық түрде аяқталады. Партитура әдетте ауыр, және Барток мұнда көптеген түрлі-түсті техникаларды қолданады, соның ішінде ағаштан жасалған үрмелі аспаптардағы хроматикалық гаммалар, триллерлер мен тремололар; мүйіздерде, тромбондарда және тубадағы глиссандолар; фортепианодағы кластерлік аккордтар мен тремололар; фортепианода, арфада және челестадағы гаммалар мен арпеджиолар; және струналы аспаптардағы гаммалар, қос тоқтаулар, триллерлер, тремололар және глиссандолар. Басқа ерекше әсерлерге флейталардағы тілді дірілдету; қола және сыбызғы аспаптарын өшіру, цимбалдың ролл-дуэ (цимбалдың соққысынан кейін пластиналарды сыпыру); бас барабанды тимпан балғасының ағаш бөлігімен ойнау; гонгке айналу; ораулы тимпан глиссандосы; струналы аспаптардағы гармоникалар; струналы аспаптардағы кол легно және суль понтичелло ойнау; виолончельдерде скордатура; және бір сәтте скрипкаларда төрт ширек тон. 2000 жылы композитордың ұлы Питер Барток редакциялаған жаңа басылым жарық көрді. Композитордың қолжазбалары, түзетулері және төрт қолмен фортепианоға арналған бір мезгілде жазылған нотасы негізінде ол бұрын жоғалған музыканың едәуір бөлігін қалпына келтірді.
Аспаптар
"Ғажайып мандарин" үш флейтаға (екіншісі және үшіншісі пикколоны қосқан), үш гобойға (үшіншісі ағылшын мүйізін қосқан), үш кларнетке (екіншісі Е-бемоль кларнетін, үшіншісі бас кларнетті қосқан), үш фаготқа (үшіншісі контрафаготты қосқан), төрт мүйізге (екіншісі және төртіншісі Вагнер тубасын қосқан), үш С кернейіне, үш тромбонға, бас тубаға, тимпанға, кішкентай барабанға, тенор барабанына, бас барабанына, сыңғырлауға, үшбұрышқа, там-тамға, ксилофонға, челестаға, арфаға, фортепианоға, органға, хорға және скрипкалар тобына арналған.