Кіріспе

Белгілі бір түріндегі соққы кратерлері – бұл ерекше соққы кратерлері, олар негізінен Марста кездесетін ерекше сұйықтанған шығарылым белгілерімен бірге жүреді. Жер бетінде бір ғана мысалы белгілі, ол Германиядағы Нердлингер Ристің соққы құрылымы. Рампа кратерінде шетінде төменгі қыраттары бар шығарылым көрінеді. Әдетте, рампа кратерлерінің шығарылымы баллистикалық траекториямен жоғары және төмен ұшып түсудің орнына, бетте жылжығандай сыртқы жиегін көрсетеді. Ағын кейде кішкентай кедергілерге түсіп қалудың орнына оларды айналып өтеді. Шығарылым материалдары лай ағыны сияқты қозғалғандай көрінеді. Рампа кратерлерінің кейбір пішіндерін лайға оқ ату арқылы қайта жасай беруге болады. Рампа кратерлерін бүкіл Марста кездестіруге болады, ал кішілері тек мұздың жер бетіне жақын деп болжанатын жоғары ендіктерде ғана табылады. Соққының жер асты мұзының деңгейіне жеткілікті күшпен әсер етуі қажет. Мұз экватордан алыс ендіктерде жер бетіне жақын деп есептелетін болғандықтан, мұз деңгейіне жету үшін үлкен соққы қажет емес. 1970 жылдардағы «Викинг» бағдарламасынан алынған суреттерге сүйене отырып, рампа кратерлері Марс бетінің астында мұз немесе сұйық су бар екенінің дәлелі деп қабылданды. Соққы жер астындағы суды ерітеді немесе қайнатады, нәтижесінде кратерді қоршап тұрған материалдың ерекше үлгісі пайда болады. Райан Швегман екі қабатты шығарылым кратерлерін (DLE) екі анық қабаттан тұратын шығарылым ретінде сипаттады, олар жылжымалы, жерге жабысқан ағын сияқты орналасқандай көрінеді. Оның өлшеулері шығарылымның жылдамдығы (шығарылымның кратер жиегінен қашықтығы) ендік артуымен бірге өседі және мұздың концентрациясын көрсете алады. Яғни, ендік жоғарылаған сайын мұздың мөлшері де артады. Шығарылымның дөңгелек пішіні (шығарылым периметрінің қисық пішіні) әдетте ендік артуымен төмендейді. Сонымен қатар, шөгінді жерлердегі DLE-лер вулкандық беттердегілерге қарағанда жоғары жылдамдыққа ие болады. Марстағы кратерлердің әртүрлі түрлері, соның ішінде екі қабатты шығарылым кратерлері (рампа кратерлері) туралы толық талқылауды 2014 жылы Дэвид Вайс пен Джеймс Хедтің мақаласында табуға болады.

Бір қабатты экзекта кратерлері

Бір қабатты шығарылым кратерлері – қамал кратерлерінің бір түрі. Олардың бір шығарылым тілі кратер шетінен 1–1,5 кратер радиусына дейін созылады. Олардың орташа диаметрі 10 км. Барлық ендіктерде кездеседі, бірақ экваторға жақын жерлерде жиірек табылады. Экватордан алшақтаған сайын олардың орташа мөлшері артады. Осы типтегі кратерлер мұзды топыраққа соққан нәтижесінде пайда болады деп есептеледі. Атап айтқанда, бұл мұз қабатынан толық өтпейтін соққы. Экватордан алшақтағанда мөлшерінің ұлғаюы мұз қабатының экватордан алшақтаған сайын қалыңдауымен түсіндіріледі.

Қамырша кратерлері

"Маринер" және "Викинг" миссияларында "панкейк кратері" деп аталатын кратер түрі табылды. Ол қамал кратеріне ұқсас, бірақ қамалы жоқ. Шығарылған материалдар бүкіл аумағында тегіс жатыр, панкейктей. Жоғары ажыратымдылықта ол тозығы жеткен екі қабатты кратерге ұқсайды. Бұл кратерлер екі қабатты кратерлермен бірдей ендіктерде (40–65 градус) кездеседі. Олар екі қабатты кратердің ішкі қабаты болуы мүмкін, ал сыртқы, жұқа қабаты эрозияға ұшыраған деген болжам бар. "Викинг" суреттерінде панкейк деп жіктелінген кратерлер, кейінгі ғарыш кемелері жоғары ажыратымдылықта қарағанда екі қабатты кратерлер екені анықталды.