Кіріспе

Тора оқудың еврейлік жылдық циклының бөлігі Ахарей мот (сондай-ақ Ахарей мот, Ахарей моты немесе Ахарей мос, "өлімнен кейін") – еврейлік Тора оқудың жылдық циклындағы 29-шы апталық Тора бөлігі. Бұл Леуіліктер кітабындағы алтыншы параша немесе апталық бөлік (פָּרָשָׁה), Леуіліктер 16:1–18:30-ды қамтиды. Парашаның аты, парашаның алғашқы ерекше сөздері болып табылатын, оның бесінші және алтыншы еврей сөздерімен байланысты. Парашада Йом Кипур рәсімінің, орталықтандырылған құрбандықтардың, қанның және жыныстық қатынас ережелері баяндалады. Параша 4294 еврей әрпінен, 1170 еврей сөзінен, 80 тармақтан және Тора (סֵפֶר תּוֹרָה, Sefer Torah) ішіндегі 154 жолдан тұрады. Яһудилер оны әдетте сәуір немесе мамыр айының басында оқиды. Еврей күнтізбесінде 50-ден 55-ке дейін апталар болуы мүмкін, нақты саны жалпы жылдары 50, ал қос жылдары 54 немесе 55-ке жетеді. Қос жылдары (мысалы, 2024 және 2027 жылдары) Ахарей мот парашасы Симхат Торадан кейінгі 29-шы Шаббат күні жеке оқылады. Жылдары (мысалы, 2023, 2025, 2026 және 2028 жылдары) Ахарей мот парашасы келесі параша, Кедошиммен біріктіріледі, бұл қажетті апталық оқулар санын қамтамасыз етеді. Дәстүрлі яһудилер парашаның бөліктерін Йом Кипур күні Тора оқулары ретінде оқиды. Йом Кипур рәсімін сипаттайтын Леуіліктер 16-сы, Йом Кипур таңғы қызметіне (Шахарит) арналған дәстүрлі Тора оқуы, ал Леуіліктер 18-і – Йом Кипур кешкі қызметіне (Минха) арналған дәстүрлі Тора оқуы. Кейбір консервативті қауымдар Йом Кипурдың түстен кейінгі Минха қызметінде дәстүрлі Леуіліктер 18-дің орнына Леуіліктер 19-дан оқуды қолданады. Ал реформалық иудаизмдегі стандартты мачзор немесе дұға кітабында Құрбандық күндеріне арналған Тора оқулары ретінде Ескі өсиет 29:9–14 және 30:11–20 қарастырылады, дәстүрлі Леуіліктер 16-ның орнына Йом Кипур таңғы қызметі үшін.

Оқулар

Дәстүрлі сенбі күнгі Тора оқуында параша жеті бөлікке немесе עליות, алиотқа бөлінеді.

Бірінші оқу Леуіліктер 16:1 17

Бірінші оқу Йом Кипур рәсімін бастайды. Һаронның ұлдары өлгеннен кейін, Құдай Мұсаға Һаронға: «Ол өз еркімен ең қасиетті орынға (קֹדֶשׁ הַקֳּדָשִׁים, Kodesh Ha Kodashim) кірмесін, әйтпесе өледі, себебі Құдай сол жерде бұлтта пайда болды», – деді. Һарон тек сумен шайынып, киелі зығыр матадан тігілген көйлек, шалбар, белбеу және бас киімін кигеннен кейін, сондай-ақ күнә құрбандығы үшін бір бұқа, толық өртеу құрбандығы үшін екі қошқар және күнә құрбандығы үшін екі ешкі алып келгеннен кейін ғана кіре алатын еді. Һарон екі ешкіні киелі шатырдың кіреберісіне алып келіп, олардың біреуін Құдайға, екіншісін Азазелге арнап, жеребе тастасын. Һарон Құдайға арналған ешкіні күнә құрбандығы ретінде шалып, ал Азазелге арналған ешкіні шөлге жіберсін. Содан кейін Һарон күнә құрбандығы үшін бұқаны шалуға тиіс еді. Одан кейін Һарон құрбандық тастағынан жанып тұрған көмірдің бір табасын және екі уыс құмырысты алып, құмырды ең қасиетті орынның алдындағы отқа салып, құмырдың түтіні Келісім сандығын жапсын. Ол бұқаның және ешкінің қанын алып, Келісім сандығының үстіне және алдына шашып, киелі орынды израильдіктердің таза емес нәрселерінен және күнәларынан тазарту керек еді.

Екінші оқылым Леуіліктер 16:1824

Екінші оқылымда (עליה, алия) Һарон бұқа мен ешкінің қанын құрбандық тақтасына жағып, оны тазартып, қасиеттендіруі керек еді. Содан соң Һарон тірі ешкінің басына қолын қойып, оның үстінен Израиль халқының күнәларын мойындап, оларды ешкінің басына жүктеді де, белгіленген адам арқылы оны шөлге жіберіп, күнәларын қол жетпес жерге алып кетуіне мүмкіндік берді. Сосын Һарон киелі шатырға кіріп, зығыр киімдерін шешіп, сумен дәрет алып, киімдерін қайта киіп, содан кейін толық құрбандық шалу рәсімін орындады.

Үшінші оқылым Леуіліктер 16:25 34

Үшінші оқылымда (элия, алия) Һарон күнә құрбанының майын шалуға тиіс еді. Азазел ешкісін босатқан адам киімін жуып, суға шомылуға тиіс еді (кейде ағылшын тілінде «күнәсін тартқан ешкі» деп аталады). Күнә құрбанына шалынған бұқа мен ешкі лагерь сыртына шығарылып, өртелуге тиіс еді, ал оларды өртеген адам киімін жуып, суға шомылуға тиіс еді. Содан кейін, мәңгілік заң ретінде былай деп бұйырылады: Жетінші айдың оныншы күні яһудилер мен олармен бірге тұратын шет елдіктер өздерін-өздері шектеуге алып, ешқандай жұмыс істемеуі керек. Сол күні бас діни қызметкер зығырдан жасалған киімдерін киіп, ғибадат орнын тазартып, израильдіктер үшін жылына бір рет күнәларын кешіру рәсімін жасауы керек еді.

Төртінші оқу Леуіліктер 17:1 7

Төртінші оқу (עליה, aliyah) ғалымдар «қасиеттілік кодексі» деп атаған бөлімді бастайды. Құдай израильдіктерге құрбандыққа арналған өгіз, қой не ешкіні табыну орынына (шатырға) әкеп құрбандық ретінде ұсынбастан союға тыйым салған.

Бесінші оқу Леуіліктер 17:8 18:5

Бесінші оқылымда (עליה, алия) Құдай исраилдіктерге құрбандыққа арналған өгіз, қой немесе ешкіні сойып, оларды шатырға құрбандық ретінде әкелмеген жағдайда, оларды жою (כרת, карет) жазасымен қорқытты. Құдай қан ішуге тыйым салды. Егер біреу аң аулап жесе, оның қанын төгіп, топырақпен жабу керек еді. Өліп қалған немесе жыртқыш аңдардың шапқан жануарын жеген адам киімдерін жуып, сумен тазаланып, кешке дейін таза емес саналады. Құдай исраилдіктерге мысырлықтар мен канаандықтардың салтын ұстанбауды, бірақ Құдайдың заңдарын орындауды бұйырды.

Алтыншы оқу Леуіліктер 18:6 21

Алтыншы оқылымда (עליה, алия) Құдай израильдіктерге әкесінің, анасының, әкесінің әйелінің, әпкесінің, немересінің, жарты әпкесінің, тәтесінің, келінінің немесе жеңгесінің ұятты жерін ашуға тыйым салған. Еркек адам әйел және оның қызы, әйел және оның немересі, немесе әйел және оның әпкесі екеуіне бірдей үйлене алмайтын. Еркек адам әйелдің менструация кезінде немесе көршісінің әйелімен қарым-қатынас жасай алмайтын. Израильдіктер өз балаларын Молохқа құрбандыққа беруге рұқсат етпеуі керек еді.

Жетінші оқу Леуіліктер 18:22 30

Жетінші оқылымда (עליה, алия) Құдай еркектің еркекпен әйелмен жатқандай қатынасқа түсуіне тыйым салды. Құдай жануарлармен жыныстық қатынас жасауға тыйым салды. Құдай оларға канаандықтардың осы амалдарды істеу арқылы өздерін тазаламағанын, және мұндай іс жасағандар өз халқынан қуылғандығын түсіндірді.

Леуіліктер 16 - тарау

Ебланың екі тақташасында шамамен б.з.д. 2500 және 2250 жылдар аралығында қазіргі Сирияда жазылған, олар әйелді Ебла патшасына үйленуге дайындау рәсімдерін сипаттайды, олардың бірі Леуіліктер 16:7–22-дегі құрбандық ешкі рәсімдерімен сабақтас. Тақташаларда патшамен үйленуге дайындалу үшін әйел өзінің бұрынғы өмірінің әшекейін ешкінің мойнына іліп, оны Алин төбелеріне сүйреп жібергені айтылады, "Ол онда мәңгі қалады".

Леуіліктер 17-тарау

5Мұса 12:1–28, Леуіліктер 17:1–10 сияқты, құрбандықтарды орталықтандыру және ет жеуге рұқсат беру мәселелерін қарастырады. Леуіліктер 17:3–4 бойынша, бұқа, қошқар немесе ешкіні (әрқайсысы құрбандыққа арналған мал) Құдайға шатыр есігіне құрбандық ретінде әкелмей союға тыйым салынған, ал 5Мұса 12:15 кез келген жерде мал союға және ет жеуге рұқсат береді. Леуіліктер 17:10-да қан жегендерге Құдайдың ашуланып қарайтыны айтылса, б.з.д. 8 ғасырдағы пайғамбар Амос 9:4-де кедейлерді пайдаланғандарға Құдайдың оларға қарсы көзін бұратынын жариялады.

Леуіліктер 16 - тарау

Жеті жылдықтың кітабында ізраилдіктердің жетінші айдың он күнінде өзіне-өзі қайғыруға белгіленгендігі айтылған. Себебі сол күні Яғұп ұлы Жүсіптің жоғалуы туралы хабарды естіп, қатты қайғырды. Жүсіптің бауырлары бір қозыны сойып, оның қанына Жүсіптің көйлегін малып, сол күні Яғұпқа жіберді. Филонның айтуынша, Мұса пайғамбар көптеген себептермен Йом Кипур оразасын мереке деп жариялап, оны "демалыстың демалысы", яғни мерекелердің ең ұлысы деп атады. Біріншіден, мінезділік, себебі адамдар тамақ пен сусынға бейжай қарауды үйренгенде, артық заттарды оңай жеңілдете алады. Екіншіден, ораза барлық уақытты тек қана дұға мен тілектерге арнауға мүмкіндік береді. Үшіншіден, ораза жиын-терімнің соңында болады, адамдарға тек жинаған азықтарына ғана емес, әлемді басқаратын және ата-бабаларымызды 40 жыл шөлде баққан Құдайға сенуді үйрету үшін.

Леуіліктер 17-тарау

Исаия Гафни Тобит кітабындағы басты кейіпкер Тобит тамақтану ережелерін сақтағанын айтты.

Леуіліктер 18 - тарау

Дамаск құжаты Құмрандықтардың арасында ер адамның қарындасының қызына үйленуіне тыйым салды, бұл тыйымды Леуіліктер кітабының 18:13-тарауындағы ер адамның әйелінің інісінің қызына үйленуіне қойылған тыйымнан шығарды. Лоуренс Шиффман бұл мәселе Екінші ғибадатхана дәуірінде парызшылдар мен басқа да еврей топтары арасындағы пікір таласына себеп болғанын атап өтті.

Леуіліктер 16 - тарау

Рабби Леви айтуынша, Құдай Леуіліктер кітабының 16:1–34 тарауларын израильдіктер киелі шатырды орнатқан күні берген. Рабби Йоханан, Рабби Банааның атынан, Таураттың жеке-жеке шиыршықтарда берілгенін айтты, себебі Забур 40:8 былай дейді: «Содан кейін мен: «Міне, мен келдім, кітапта мен туралы жазылған», – дедім». Алайда, Рабби Симеон бен Лакиш (Реш Лакиш) Таураттың толыққанды берілгенін айтты. Гемарада Рабби Йохананның Ескі өсиет 31:26-ны: «Бұл заң кітабын ал», – деп түсіндіргені айтылады. Ал Гемара Реш Лакиштің Забур 40:8-ді: «Мен туралы жазылған кітапта», – деп түсіндіргенін айтады, бұл бүкіл Тауратты «кітап» деп атауды көрсетеді, өйткені Зәкәрия 5:2 былай дейді: «Ол маған: «Не көріп тұрсың?» – деді. Мен: «Ұшып бара жатқан кітапты көріп тұрмын», – деп жауап бердім». Гемара пікірінше, «кітап» деп аталуының себебі Рабби Леви айтқандай, Құдайдың Мұсаға Таураттың сегіз бөлімін бергені, одан кейін оларды жеке-жеке шиыршықтарға жазып, киелі шатыр орнатылған күні бергені болуы мүмкін. Олар: Леуіліктер 21-дегі дін қызметкерлерінің бөлімі, Сандар 8:5–26-дағы леуіліктердің бөлімі (леуіліктер сол күні ән айту қызметіне қажет болғандықтан), Сандар 9:1–14-тегі таза емес адамдардың бөлімі (олар екінші айда Пасха мерекесін тойлауға тиіс болғандықтан), Сандар 5:1–4-тегі таза емес адамдарды лагерьден шығару бөлімі (ол да шатыр орнатылғанға дейін орын алуы керек еді), Леуіліктер 16:1–34 бөлімі (Леуіліктер 16:1-де айтылғандай, Һаронның екі ұлының өлімінен кейін бірден берілген, Йом Кипур туралы), Леуіліктер 10:8–11-дегі дін қызметкерлерінің шарап ішуі туралы бөлім, Сандар 8:1–4-тегі шамдар бөлімі және Сандар 19-дағы қызыл сиыр бөлімі (шатыр орнатылғаннан кейін күшіне енді). Рабби Яннай әлем жаратылғаннан бері Құдай ізгілер мен жамандық жасағандардың іс-әрекеттерін алдын ала көріп, оған жауап ретінде Йом Кипурды дайындады деп үйретті. Рабби Яннай Жаратылыс 1:2-де: «Жер бос қалды», – деп үйретті, ол жамандық жасағандардың іс-әрекеттеріне сілтеме жасайды; Жаратылыс 1:3, – «Құдай: «Жарық болсын!» – деді», ізгілерге жарыққа; Жаратылыс 1:4, – «Құдай жарықтың жақсы екенін көрді», ізгілердің іс-әрекеттеріне; Жаратылыс 1:4, – «Құдай жарық пен қараңғылықты бөліп берді», ізгілердің және жамандық жасағандардың іс-әрекеттеріне; Жаратылыс 1:5, – «Құдай жарықты күн деп атады», ізгілердің іс-әрекеттеріне сілтеме жасайды; Жаратылыс 1:5, – «ал қараңғылықты түн деп атады», жамандық жасағандардың іс-әрекеттеріне; Жаратылыс 1:5, – «кеш болды», жамандық жасағандардың іс-әрекеттеріне; Жаратылыс 1:5, – «таң болды», ізгілерге. Жаратылыс 1:5-те: «бір күн», – деп жазылған. Құдай ізгілерге бір күнді – Йом Кипурды берді. Рабби Яһуда бар Симон Жаратылыс 1:5-ті: «Құдай жарықты күн деп атады», – деп түсіндірді, ол Яқып/Исраилді бейнелейді; «ал қараңғылықты түн деп атады», – Есауды бейнелейді; «кеш болды», – Есауды бейнелейді; «таң болды», – Яқыпты бейнелейді. Ал «бір күн» деп аталуының себебі Құдай Исраилге қараңғылықтың әсер етпейтін ерекше күнді берді – Күнәтарту күні. Рабби Хия бар Абба Һаронның ұлдары бірінші нисанда қайтыс болды деп үйреткен, бірақ Леуіліктер 16:1-де олардың өлімі Күнәтарту күнімен байланысты деп айтылған. Рабби Хия түсіндіргендей, бұл Күнәтарту күні күнәларды өтеуге мүмкіндік берсе, ізгілердің өлімі де күнәларды өтеуге мүмкіндік береді. Күнәтарту күнінің күнәларды өтеуі Леуіліктер 16:30-да айтылғандай: «Осы күні сіздің барлық күнәлеріңізден тазартатын күн болады». Ал ізгілердің өлімінің күнәларды өтеуі 2 Самуил 21:14-тен білеміз, онда: «Олар Саул мен оның ұлы Жонатанның сүйектерін жерледі», – делінген. Содан кейін: «Содан кейін Құдай ел үшін жалына бастады». Бір Мидраш Киелі жазбаларда Надаб пен Абиһудің өлімі туралы көптеген жерде жазылған (Леуіліктер 10:2 және 16:1; Сандар 3:4 және 26:61; 1 Тарихи 24:2). Бұл Құдайдың Надаб пен Абиһуді қатты қайғыртқанын көрсетеді, өйткені олар Құдайға жақын болған. Сондықтан Леуіліктер 10:3-те Құдайдың: «Маған жақын болғандар арқылы Мен Өзімді қасиетті етемін», – деген сөздері келтірілген. Леуіліктер 16:1-дегі: «Аронның екі ұлы Жаратқан Иенің алдына жақындап, өлді» деген сөздерді оқып, раввин Жозе Һаронның ұлдары ең қасиетті орынға жақындағандары үшін өлді деген тұжырымға келді. Раввилер Бараитада Леуіліктер 16:2-ге қатысты бір оқиғаны айтып берді. Бірде садукейлер қауымының бас діни қызметкері хош иісті заттарды сыртқа қойып, киелі үйдің ішіне алып кірді. Ол киелі үйден шығып бара жатқанда қатты қуанып қалды. Әкесі онымен кездесіп, олар саддукейлер болса да, парызш...

Леуіліктер 17-тарау

Раввин Берекия рабби Исаак атынан былай деді: «Келешекте Құдай Өзінің адал құлдастарына той береді. Бұл дүниеде діни қағидалар бойынша сойылмаған (נְבֵלָה, neveilah, Леуіліктер 17:1–4) жануардың етін жемеген адам, Келешекте оны жеу мүмкіндігіне ие болады. Бұл Леуіліктер 7:24-те көрсетілген: «Өзінен-өзі өлген (נְבֵלָה, neveilah) және аңдардың жыртылған (טְרֵפָה, tereifah) малдың майын кез келген басқа мақсатқа пайдалануға болады, бірақ оны жемеңдер», – делінген, осылайша оны Келешекте жеуге болады. (Өзінің қанағаттанбауы арқасында адам ақыреттегі тойға лайық болуы мүмкін.) Сондықтан Мұса (ғ.с.) Исраил халқына Леуіліктер 11:2-де: «Осы жануарларды жеуге болады» деп ескерткен. Бір мидраш Забур 146:7-ні, «Жаратқан Ие тұтқындарды босатады», – деп оқып, «Жаратқан Ие тыйым салынғандарға рұқсат береді», – деп түсіндірді, осылайша Құдай бір жағдайда тыйым салса, екінші жағдайда рұқсат ететінін үйретті. Құдай малдың іш майын жеуге тыйым салған (Леуіліктер 3:3), бірақ малдың басқа майларын жеуге рұқсат берген. Құдай жануарлардың тізе буынының майын жеуге тыйым салған (Төрелік кітабы 32:33), бірақ құстарға рұқсат берген. Құдай діни союдан өтпеген етті жеуге тыйым салған (Леуіліктер 17:1–4), бірақ балыққа рұқсат берген. Сондай-ақ, рабби Абба мен рабби Йонатан рабби Леви атынан Құдай тыйым салғаннан гөрі көп нәрсеге рұқсат бергенін айтты. Мысалы, Құдай шошқа етін тыйымдаған (Леуіліктер 11:7 және Екінші Мойша 14:7–8), бірақ скумбрияны жеуге рұқсат берген (кейбіреулер оның дәмі шошқа етіне ұқсайды дейді). Бір тана Леуіліктер 17:3–4-те айтылған биік жерлерге сыйынғандыққа тыйым салу нисан айының бірінші күні болғанын айтқан. Тана нисан айының бірінші күні сол күні болған он маңызды оқиғаның арқасында он құрметті тәжге ие болғанын айтқан. Нисан айының бірінші күні: (1) жаратылыстың бірінші күні (Төрелік кітабы 1:1–5-те айтылғандай), (2) князьдердің құрбандықтарының бірінші күні (Сандар 7:10–17-де айтылғандай), (3) дін қызметкерлерінің құрбандық шалудың бірінші күні (Леуіліктер 9:1–21-де айтылғандай), (4) жалпы құрбандық шалудың бірінші күні, (5) көктен оттың түсуінің бірінші күні (Леуіліктер 9:24-те айтылғандай), (6) дін қызметкерлерінің қасиетті жерде киелі тамақ жеуінің бірінші күні, (7) Шехинаның Израильде тұруының бірінші күні (Шығу кітабы 25:8-де айтылғандай), (8) дін қызметкерлерінің Израильге бата беруінің бірінші күні (Леуіліктер 9:22-де айтылғандай, Сандар 6:22–27-де айтылған бата қолданылды), (9) биік жерлерге сыйынғандыққа тыйым салудың бірінші күні (Леуіліктер 17:3–4-те айтылғандай) және (10) жылдың бірінші айы (Шығу кітабы 12:2-де айтылғандай). Хозна’алық Рав Асси Шығу кітабы 40:17-дегі «Екінші жылдың бірінші айының бірінші күні» деген сөздерден киелі шатырдың нисан айының бірінші күні орнатылғанын түсіндірді. Гемара Леуіліктер 17:10-дағы қан ішуге тыйым салуды кез келген жануардың немесе құстың қанына қатысты деп түсіндірді, бірақ жұмыртқа, шегіртке және балықтың қанына қатысты емес.

Леуіліктер 18 - тарау

Раввин Хия айтуынша, «Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін» деген сөздер Леуіліктер кітабының 18:2 және 4-тарауларында екі рет келеді. Бұл, Құдай – Топан суынан зардап шеккен ұрпақты, Содом қаласын және Мысырды жазалаған Құдай екенін, сондай-ақ олар сияқты әрекет еткендерге де жаза тартуға лайық екенін білдіреді. Леуіліктер кітабының 18:3-тарауында Ханаандықтардың жолынан кетуге тыйым салынғандықтан, Мишнаның даналары шегіртке жұмыртқасы, түлкі тісі немесе дарға асылған кісінің шегесі сияқты талисманмен сыртқа шығуға тыйым салды. Бірақ Рабби Мейр рұқсат берді, ал Гемара Абай мен Раваның Леуіліктер кітабының 18:3-тарауындағы тыйымнан басқа, емдік құндылығы бар кез келген амалға келіскенін хабарлады. Леуіліктер кітабының 18:4-тарауы израильдіктерді Құдайдың «заңдарымен» (шуким) және «ережелерімен» (мишпатим) басшылыққа алуға шақырады. Бараитадағы раввиндер «ережелер» (мишпатим) – бұл, Киелі кітап бұйырмаған жағдайда да, логикалық ойға сай орындалуға тиіс бұйрықтар екенін айтты, мысалы, жалған құдайларға табыну, неке адалдығын сақтамау, қан төгу, ұрлық және Құдайға қарсы сөйлеу туралы заңдар. Ал «заңдар» (шуким) – бұл, ақылға сыймайтын нәрсе ретінде бұзуға шақыратын бұйрықтар, мысалы, шаатнез (Леуіліктер 19:19 және 5Мұса 22:11), хализа (Леуіліктер 25:5–10), тзаратпен тазару (Леуіліктер 14) және күнәлік қой (Леуіліктер 16:7–10) туралы заңдар. Адамдар бұл «ережелерді» (мишпатим) бекергі амалдар деп ойламасын үшін, Леуіліктер кітабының 18:4-тарауында Құдай «Мен Жаратқан Иемін» дейді, яғни Иеміз осы заңдарды жасаған және біз оларды сұраққа салуға құқығымыз жоқ. Раввин Елазар бен Азария адамдардың жүн-зүт араласын (שַׁעַטְנֵז, shatnez, Леуіліктер 19:19 және 5Мұса 22:11 тыйым салған), шошқа етін (Леуіліктер 11:7 және 5Мұса 14:7–8) жеуді немесе тыйым салынған адамдармен жақындыққа түсуді (Леуіліктер 18 және 20 тыйым салған) қаламауын айтпауы керектігін, керісінше, оларды жасай тұғынға құштар екендерін, бірақ Құдай оларды істемеуге бұйырғанын айтуы керектігін үйретті. Себебі Леуіліктер кітабының 20:26-тарауында Құдай: «Мен сендерді басқа ұлттардан бөліп, Мен үшін өздеріңді бөліп алдым» дейді. Сондықтан да күнәдан аулақ болып, көктегі Әміршінің билігін қабылдау керек. Гемара Леуіліктер кітабының 18:5-тарауына сілтеме жасап, өте сирек жағдайларды қоспағанда, егер орындау өлімге әкелсе, адам Құдайдың бұйрықтарына бағынуға міндетті емес екенін айтады. Леуіліктер кітабының 22:32-тарауындағы Құдай есімін қорлау дегенді түсіндіріп, раввин Йоханан раввин Симеон бен Иозадақ атынан Лиддадағы Ницза үйінің шатырында көпшілік дауыспен шешім қабылданғанын айтты: егер біреуді өлтіруден сақтау үшін бұйрықты бұзуға мәжбүр болса, ол өмір үшін кез келген бұйрықты бұзуға құқылы, бірақ жалған құдайларға табыну, тыйым салынған жыныстық қатынас және кісі өлтіруден басқа. Жалған құдайларға табыну туралы Гемара сұрақ қойды: егер өмірін сақтау үшін оны жасауға бола ма, өйткені Бараитада Рабби Исмаилдің: «Егер біреуді өлтіру үшін жалған құдайларға табынуға бұйырса, ол солай істеуі керек және тірі қалуы керек» дегені айтылған. Рабби Исмаил үйреткендей, біз Леуіліктер кітабының 18:5-тарауынан мынаны білеміз: «Егер біреу Менің заңдарым мен ережелерімді орындаса, онда ол солармен өмір сүреді», яғни ол оларға бағыну арқылы өлімге ұшырамайды. Осыдан, біреу өлімнен құтылу үшін ашық түрде жалған құдайларға табынуға құқылы деген ой тууы мүмкін, бірақ бұл дұрыс емес, өйткені Леуіліктер кітабының 22:32-тарауында: «Менің киелі есімімді қорламаңдар, Мен киелі боламын» деп үйретілген. Рав Дими Исраил елінен Бабылға келгенде, ол яһуди дінін ұстануға тыйым салатын патшалық жарлық болмаған жағдайда ғана, адамның жалған құдайларға табынудан, тыйым салынған жыныстық қатынастан және кісі өлтіруден басқа кез келген бұйрықты бұзуға болатынын үйретті. Бірақ Рав Дими егер мұндай жарлық болса, кішігірім ережелерді бұзғаннан гөрі шейіт болу керек деп үйретті. Равин келгенде, ол рабби Йохананның атынан былай деді: тіпті мұндай жарлық болмаған жағдайда да, адамның тірі қалу үшін бұйрықты бұзуына рұқсат етілді, бірақ бұл тек жеке өмірде ғана болуы керек, ал көпшілік алдында кішігірім ережелерді бұзудан гөрі шейіт болу керек. Рава бар Рав Исак Рав атынан былай деді: «Бұл жағдайда, тіпті аяқ киімнің қайысын ауыстыру үшін де бұйрықты бұзғаннан гөрі, шейіт болуды таңдаған дұрыс». Раввин Яков рабби Йохананның атынан бір іс-әрекеттің көпшілікке мәлім болуы үшін ең аз адам саны он адамнан болуы керектігін айтты. Және Гемарада бұл оқиғаның көпшілік алдында өтуі үшін он яһуди қажет деп үйретілген, өйткені Леуіліктер кітабының 22:32-тарауында: «Мен Исраилдің балалары арасында қасиетті боламын» делінген. Раввин Леви үйреткендей, жалған таразы мен өлшемдер үшін (Заңды қайталау 25:13–16 тармақтарда қарастырылған) тыйым салынған туыстармен жыныстық қатынасқа түсу үшін (Леуіліктер 18:6–20 тармақтарда қарастырылған) қолданылатын жаза...

Леуіліктер 16 - тарау

Маймонидтер Леуіліктер 16:20–22-де айтылғандай, қауымның басқа құрбандықтарына қарағанда, айдалаға жіберілген ешкі барлық ауыр күнәларды өтеуге арналған еді. Маймонидтің түсіндіруінше, ол барлық күнәні алып кеткендей болғандықтан, ешкіні қалыпты құрбандық ретінде шабуға, өртеуге немесе киелі орынға жақындатуға болмады. Оның орнына, ол қоғамнан мүмкіндігінше алысқа жіберілді. Маймонидтің айтуынша, күнәлерді жүктей алмайсың, бір адамның иығынан алып, екіншісіне сала алмайсың. Бірақ айдала ешкісінің рәсімі символдық болды және адамдарға өкіну қажеттігін еске түсіруге арналған, олар бұрынғы істерінен арылғандарын, оларды артта қалдырғандарын және мүмкіндігінше алыстатқандарын білдіреді. Маймонидтер оразаның мақсаты – өкініш сезімін тудыру екенін үйреткен. Маймонидтің айтуынша, осы күні Мұса Синай тауынан екінші тақташалармен түсіп, алтын бұзауға сыйынғандары үшін ізраилдіктерге Құдайдың кешірімін жариялады. Сондықтан Құдай Йом Кипурды мәңгілікке күнәдан қайту және Құдайға адал құлшылық ету күні ретінде белгіледі. Осы себепті Таурат заңы денелік ләззаттардан, уайым-қайғыдан, денсаулыққа күтім жасаудан және жұмыстан тыйым салады, осылайша адамдар күнәларын мойындап, олардан бас тарта алады.

Леуіліктер 17-тарау

Леуіліктер 17:12-де қан жеуге тыйым салынғанын оқыған Маймонид, сабиандардың қан жегенін, себебі олар оны рухтардың тағамы деп есептегенін хабарлады. Маймонидтің мәліметінше, сабиандар және басқа да яһуди емес адамдар қан жеу арқылы рухтардың қанатына кіріп, олардың жақсы ниетін күткен, соның арқасында болашақ туралы білуге үміттенеді. Маймонид Леуіліктер 17:12-нің мақсаты – адамзатты мұндай сенімдерден құтқару екенін түсіндірді. Сондай-ақ, Маймонид Леуіліктер 17:13-те ізраилдіктер жеуге жарамды мал немесе құс сойғанда, оның қанын топырақпен жабу қажеттігін айтты, осылайша адамдар рухтардың алдында қанды жеу үшін жиналмайды.

Леуіліктер 16 - тарау

Якоб Милгром құрбандықтар жүйесіндегі этикалық ықпалдың дәлелі Йом Киппурдағы ең жоғары деңгейге жеткенін айтты. Милгромның жазуынша, бастапқыда ғибадатхананы тазарту рәсімі ғана болған, бірақ ол халықты тазарту рәсімін де қамту үшін кеңейтілді. Біріншіден, Милгром діни қызметкерлердің ғибадатхананы ластауының себебі адамның күнәсі екенін көрсету арқылы, жазыққыштарға табынушылық идеясын жойды. Содан кейін, Милгром «радикалды өзгеріс» күнәлік қойдың енгізілгенін айтты, ол бастапқыда ғибадатхананың арамдарын жойды, бірақ содан кейін олардың себебін – адамның жүрегін тазарту құралына айналды, егер халық өкініш рәсімдері арқылы тазаланса. Осылайша Милгром ғибадатхананың тазару рәсімі Израильдің жылдық тазартылу күніне айналды, себебі Құдайдың ғибадатханасы мен халқы тағы да тазартылды, сондықтан Құдай Израильмен бірге бола берді. Джеймс Кугель бір теория бойынша, діни дереккөз (әдетте P деп қысқартылады) Надаб пен Абиһуды ойлап тапты, оларға беделсіз патша Еробоамның ұлдарының есімдерін берді, осылайша олар жаңадан ашылған ғибадатханада өліп, мәйіт арқылы оны ластай алады (Леуіліктер 16:1-де көрсетілгендей), содан кейін Құдай Леуіліктер 16:3-те Ааронға ғибадатхананы Йом Киппур арқылы қалай тазалау керектігін түсіндірді. Бұл теорияға сәйкес, израильдіктер бастапқыда Йом Киппурдың тазару рәсімін жыл бойы қажет болған кезде қолданған, сондықтан ғибадатхананың ластануы (Леуіліктер 10) және дереу тазалануы (Леуіліктер 16) оқиғасы түсінікті болды, бірақ ақырында, израильдіктер ғибадатхананы тазалауды жылдық рәсімге айналдырғанда, діни дереккөз ғибадатхананы ластауы мүмкін басқа да себептерді тізімдеу үшін Леуіліктер 11–15-тарауларын қосты. Милгром Леуіліктер 16:2–28-дегі бірнеше заңдардың (Леуіліктер 6:1–7:21 және 10:8–15-пен бірге) діни қызметкерлерге ғана арналғанын, ал Леуіліктер кітабының көп бөлігі барлық израильдіктерге арналғанын атап өтті.

Леуіліктер 17-тарау

1877 жылы Август Клостерманн Леуіліктер кітабының 17–26 тарауларының заңдар жинағы екенін байқап, оны «Қасиеттілік кодексі» деп атады. Заңның 12:15, 21 аяттары құрбандықсыз мал союға рұқсат беретінін айтқан Милгром, осылайша Леуіліктер кітабының 17:3–7 аяттарындағы барлық етті құрбандыққа шалу керек деген діни заңды күштен шығарғанын дәлелдеді. Милгром бұл деректі Леуіліктер кітабы Заңды қайталау кітабынан бұрын жазылғанының дәлелі ретінде келтірді. Кугель Израиль археологы Израиль Финкельштейннің темір I кезеңінен (шамамен б.з.д. 1200–1000 жылдар) бастап, тау басындағы қоныстарда шошқа сүйектері табылмайтынын, ал одан бұрынғы қола дәуірінде шошқа сүйектері көптеп кездесетінін хабарлады. Кугель Финкельштейннің деректеріне сүйене отырып, жаңа төбедегі тұрғындар бұрынғы таулы аймақтардың және қалалық қанаандықтардың өкілдерінен түбегейлі өзгеше болғанын, себебі олар басқа этностық топқа жататын немесе идеологиялық немесе басқа да себептермен өмір салтын өзгертіп алған болжады. Кугель Финкельштейннің зерттеулерінен осы таулы аймақтың тұрғындары кейбір идеологияны (егер ол тек тағамға қатысты тыйым болса) қазіргі еврейлер мен мұсылмандар сияқты бөліскенін түйіндеді.

Леуіліктер 18 - тарау

Шей Коэннің айтуынша, Леуіліктер 11–15-тегі «дәстүрлі» немесе денелік тазалықтың бұзылуы мен Леуіліктер 18-дегі «қауіпті» немесе күнәлі тазалықтың бұзылуы арасындағы жалғыз ортақ элемент – менструация кезіндегі әйелмен жыныстық қатынас. Қазіргі таңда түрлі еврей діни ағымдарының жетекші білушілері Леуіліктер 18:22 және 20:13-тегі гомосексуализмге қатысты заңды әртүрліше түсіндіреді. 2010 жылы Йешива университетінің Рабби Исаак Эльчанан теологиялық семинариясының төрт жетекшісі Православтық иудаизм атынан гомосексуалды мінез-құлықты Тора мүлдем тыйымдайды деген мәлімдеме жасады. Олар, Тораны зерттеу ұстанымын сақтайтын еврейлерді саяси дұрыстық пен заманның көңіліне қарсы қоюы мүмкін, бірақ олар салдарына қарамастан, өздеріне және Құдайға адал болуы керек деді. 2006 жылы Консервативті иудаизмнің еврей заңдары және стандарттары жөніндегі комитеті 13-12 дауыспен жауап берді, онда ерлер арасындағы анальдық жыныстық қатынасқа қатысты Киелі кітаптағы тыйым күшінде қала береді, бірақ гетеросексуалдық қатынасты сақтай алмаған гомосексуалдар үшін, гейлер мен лесбияндық жақындық әрекеттерімен байланысты раввиндік тыйымдар Талмуд қағидасына сәйкес, барлық адамның қадір-қасиетін сақтау міндетіне байланысты жойылды. Бұл, еврей қауымдастығында гейлер мен лесбияндық еврейлердің мәртебесін қалыпқа келтірді, бірақ гейлер некесі мәселесі бойынша нақты шешім қабылдамады. 1977 жылы Реформалық иудаизмнің американдық раввиндерінің орталық конференциясы, ересектер арасындағы өзара келісіммен жасалған гомосексуалды әрекеттерді қылмыстан босату және оларға қарсы дискриминацияны тыйым салуға шақыратын заңға қолдау көрсету туралы қаулы қабылдады. 2013 жылы Америка раввиндерінің жауапты комитетінің орталық конференциясы, реформа раввиндерінің бір жынысты еврейлердің неке рәсімдерін CCAR-дің толық қолдауымен өткізуіне және реформа раввиндерінің осы бір жынысты некелерді кидушин деп санауы мүмкін екенін білдіретін жауап берді, бұл ретте неке рәсімінде әртүрлі серіктерге ең қолайлы еврей формаларын және рәсімдерін пайдалануға рұхсат етілді.

Шаббат махар ходесі күні

Параша Шаббат Махар Ходешпен сәйкес келгенде (Шаббат Рош Ходештен бір күн бұрын түсетін кезде – мысалы, 2022 жылы), хафтара 1 Самуил кітабының 20:18–42 аяттары оқылады.

Ежелгі

"Бабылдағы Жаңа жыл мерекесіне арналған ғибадатхана бағдарламасы". Бабыл. Ескі өсиетке қатысты Ежелгі Таяу Шығыс мәтіндері. Джеймс Б. Притчардтың редакциялауымен, 331–34 беттер. Принстон, Нью-Джерси: Принстон университеті баспасы, 1969 жыл.

Киелі кітап

Леуіліктер 14:4–7, 49–53 (тазару рәсімі); 20:2 (Молек); 23:26–32 (Йом Кипур). Есімдер кітабы 18:10 (балаларды отпен сынау); 1 Патшалар 11:4–8, 33 (Молек). 2 Патшалар 16:3 (ұл оттан өту); 17:17 (балалар оттан өту); 21:6 (ұл оттан өту); 23:10–14 (Молек). Ишая 57:9 (Молек немесе патша). Еремия 7:31 (бала құрбандығы); 32:35 (Молек); 49:1–3 (Молек немесе Малкам). Езекиел 16:20–21 (балаларды құрбандыққа шалу); 18:5–6 (әділ адам етеккір келе жатқан әйелмен байланыстан сақтану); 23:37 (ұлдарды құрбандыққа шалу). Амос 5:25–27 (Молек немесе патша). Софония 1:4–6 (Молек). Забур 32:2 (Құдайдың күнәні жазалауы); 51:3–4 (күнәдан тазару); 93:5 (Құдай үйінің қасиеттілігі); 103:1–18 (Құдайдың кешіруі); 106:37 (шайтандарға құрбан шалу). 2 Тарихтар 33:6 (балалар оттан өту).

Раби емес ерте кезеңдері

Фило. Аллегориялық түсіндірме 2:14:52, 15:56; Жаманның жақсыға шабуы 22:80; Қаиннің ұрпағы және оның жер аударылуы 20:70; Гиганттар туралы 8:32; Құдайлық нәрселердің мұрагері кім? 16:84; Алдын ала зерттеулермен байланыс туралы 16:85–87; Қашу және табу туралы 28:159; 34:193; Түстер туралы, олар Құдайдан келген 2:28:189, 34:231; Арнайы заңдар 4:23:122. Александрия, Египет, біздің заманымыздың 1-ғасырының басында. Мысалы, Филонның еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Чарльз Дьюк Йонг аударған, 43, 121, 138, 154, 283, 311, 335, 338, 401, 404, 628-беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1993 жыл. Еврейлерге 9:7. Шамамен 63–100 жылдар. (Йом Кипур). Иосиф Флавий, Яһудилердің ескілігі 3:10:3, 11:2, 12:1. Шамамен 93–94 жылдар. Мысалы, Иосифтің еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Уильям Уистон аударған, 95-бет. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1987 жыл. Елшілердің істері 7:42–43 (Молох).

Классикалық раввиндік

Мишна: Бикурим 2:9; Шаббат 6:10; Шекалим 4:2; Йома 1:1–8:9; Бейтза 1:1–5:7; Рош Хашана 1:2; Таанит 4:8; Мегилла 3:5; 4:9; Чагига 2:1; Евамот 2:3; Сота 7:7; Санхедрин 7:4, 7; 9:1; Маккот 3:15; Шевуот 1:4–7; Зевахим 12:5; 14:1–2, 9; Менахот 9:7; Керитот 1:1; 2:4; 5:1; Парах 1:4; 8:3. Израиль жері, шамамен 200 ж.б. "Мишна: Жаңа аударма" кітабында келтірілген. Жақып Нойснер аударған, 171, 256, 265–79, 291–300, 321, 323, 330, 339, 459, 597, 602, 619, 621–22, 726, 729, 731, 752, 836, 839, 845–46, 1014, 1025 беттер. Нью-Хейвен, Коннектикут: Йель университетінің баспасы, 1988. Сифра 174:1–194:3. Израиль жері, 4 ғасыр. "Сифра: Аналитикалық аударма" кітабында келтірілген. Жақып Нойснер аударған, 3-том, 1–84 беттер. Атланта: Scholars Press, 1988 жыл. Иерусалим Талмуды: Килаим 76а; Маасер Шени 12а; Шаббат 5б, 10б, 55б–56а, 69б, 94а; Песахим 32а, 58а; Шекәлім 24б; Йома 1а–57а; Сукка 3б, 27а; Бейтза 1а–49б; Таанит 27а, 28б; Мегилла 17б, 39б; Евамот 1б–2а, 10б–11а, 20а, 50а, 61а–62а; Кетобот 19б, 38б; Недарим 9б; Назир 27а; Сота 23б; Киддушин 1б, 11а; Санхедрин 20б, 22б, 39а, 40аб, 42аб, 43б–44б, 46а, 47а, 48а, 49а, 55б–57а, 61б; Маккот 11а; Шевуот 5а–б, 6б, 8а, 9а, 10а, 16б, 17б, 21а, 23б; Авода Зара 10а, 21а; Хорайот 6а, 7б, 8б, 15а, 16б. Тиберия, Израиль жері, шамамен 400 ж.б. "Талмуд Йерушальми" кітабында келтірілген. Редакторлары: Хаим Малиновиц, Исраэль Симха Шорр және Мордехай Маркус, 5, 10, 13–15, 18–23, 25–26, 29–31, 33, 35–36, 40, 44–49 томдары. Бруклин: Mesorah Publications, 2008–2020. Сондай-ақ, "The Jerusalem Talmud: A Translation and Commentary" кітабында келтірілген. Редакторлары: Жақып Нойснер, аударғандар: Жақып Нойснер, Цвее Захави, Б. Барри Леви және Эдвард Голдман. Пибоди, Массачусетс: Hendrickson Publishers, 2009. Жаратылыс Рабба 2:3; 3:8; 17:2; 31:6; 65:14–15; 98:1. Израиль жері, 5 ғасыр. "Мидраш Рабба: Жаратылыс" кітабында келтірілген. Аударғандар: Гарри Фридман және Морис Саймон, 1-том, 16–17, 24, 132–33, 241 беттер; 2-том, 590–91, 945 беттер. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл. Раввин Симеонның Мехильта 9:5; 37:2; 47:1; 48:2; 54:1; 60:4; 69:3; 74:5. Израиль елі, 5 ғасыр. "Мехильта де Рабби Шимон бар Йохай" кітабында келтірілген. Аударған: W. David Nelson, 29, 163, 205, 215, 243, 275, 317, 348 беттер. Филадельфия: Jewish Publication Society, 2006. Леуіліктер Рабба 3:3; 5:6; 13:3; 17:3; 20:1–23:13; 24:6; 27:9; 30:7. Израиль елі, 5 ғасыр. "Мидраш Рабба: Леуіліктер" кітабында келтірілген. Аударғандар: Гарри Фридман және Морис Саймон, 4-том, 37, 71, 166–68, 216, 250–303, 308, 354, 389–90 беттер. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл. Вавилон Талмуды: Берахот 6б; Шаббат 13а–б, 22а, 67а, 86а; Эрувин 63а; Песахим 22а, 26а, 47б, 65а, 75б, 77а, 79а, 85б; Йома 2а–88а; Сукка 5а, 24а, 28а, 33а; Бейтза 2а–40б; Рош Хашана 26а; Мегилла 7б, 20б, 24а, 25а, 30б–31а; Моед Катан 9а, 15б, 28а; Чагига 9а, 10а, 11б, 16а, 23б; Евамот 2а, 3а–б, 5б–8б, 11а, 13а, 17б, 19а, 21а–23а, 28б, 33б, 49а, 50а, 54б–55б, 56б, 83б, 97а, 102б, 114а; Кетобот 29а, 30а, 32б–33а, 36а, 47б, 56а, 67б, 72а, 82б; Недарим 51а, 78а; Сота 4б, 16а, 17а, 26б, 40б–41а; Гиттин 54б, 60а; Киддушин 13б–14а, 22б, 43а, 44б, 50б–51а, 57б, 67б–68а; Бава Камма 32а, 38а, 40б–41а, 76а, 91б, 96б; Бава Батра 25а, 88б, 109б, 120а–21а; Санхедрин 12б, 18а, 19б, 28б, 33б, 34б, 42б, 43б, 49б, 51а, 52б, 53б–55а, 57б, 58б–59а, 60б–61а, 74а, 75б–76а, 81а, 82а; Маккот 5б, 13а–14б, 18а, 23а–24а; Шевуот 2а–б, 7б–8б, 12а–14а, 17б–18б; Авода Зара 3а, 11а, 17а–б, 27б, 47а, 51а–б, 54а, 74а; Хорайот 6а, 8б, 13а; Зевахим 6а, 19б, 26а–б, 35а, 40а, 46а, 52а, 57а, 69а–70а, 78а, 81а, 83а, 84б, 98а, 104а, 105а–109б, 112а–б, 113б, 116б, 118а, 119б; Менахот 8б, 12б, 16а, 22а, 26а, 27а–б, 83а, 91б–92а, 93б; Хуллин 10б–11а, 16б–17а, 20б, 22а, 24а, 27б, 29б, 31а, 41б, 72а, 78а, 79б, 83б–84а, 85а, 86б–87а, 88а, 98б, 117а, 120а, 131б, 138а–39а; Бехорот 39б, 56б; Темура 2б, 5б, 6б, 12а, 13а, 14а, 29б; Керитот 2а–3б, 4б, 5а, 6а–б, 9а, 10б, 14а–15а, 20б–21а, 22а, 25б, 28а; Мейла 11а–б, 13б; Нидда 35а, 55а–б. Сасанидтер империясы, 6 ғасыр. "Талмуд Бавли" кітабында келтірілген. Редакторлары: Исраил Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус, 72 том. Бруклин: Mesorah Publications, 2006 жыл.

Орта ғасырлар

Раши. Комментарий. Левитик 16–18. Труа, Франция, конец XI века. Например, в Раши. Тора: с комментарием Раши, переведенным, аннотированным и разъясненным. Перевод и аннотации Исроэля Иссера Зви Герцгега, том 3, страницы 191–223. Бруклин: Издательство «Мезорах», 1994. Рашбам. Комментарий к Торе. Труа, начало XII века. Например, в Рашбама. Комментарий к Левитику и Числам: аннотированный перевод. Под редакцией и переводом Мартина И. Локшина, страницы 87–96. Провиденс, Род-Айленд: Еврейские исследования Брауна, 2001. Иуда Халеви. Кузари. 3:53. Толедо, Испания, 1130–1140. Например, в Йехуда Халеви. Кузари: аргумент в пользу веры Израиля. Введение Генри Слонимского, страница 181. Нью-Йорк: Издательство «Шокен», 1964. Числа Рабба 2:23; 5:4, 7; 7:8; 9:10, 15; 10:8; 13:15–16; 14:1, 12; 15:24; 16:23; 17:5; 18:21; 19:5. XII век. Например, в Мидраш Рабба: Числа. Перевод Иуды И. Слотке, том 5, страницы 59, 147, 151, 196, 256, 269, 375–76; том 6, страницы 536, 564, 622, 671, 691, 705, 739, 755–56. Лондон: Издательство «Сончино», 1939. Авраам ибн Эзра. Комментарий к Торе. Середина XII века. Например, в Ибн Эзры. Комментарий к Пятикнижию: Левит (Ваикра). Перевод и аннотации Х. Нормана Стрикмана и Артура М. Сильвера, том 3, страницы 121–52. Нью-Йорк: Издательство «Menorah Publishing Company», 2004. Маймонид. Мишне Тора, Введение 25; Структура; Хилхот Тшува (Законы покаяния), глава 1, халахот 2–3. Каир, Египет, 1170–1180. Например, в Мишне Тора: Хилхот Тшува: Законы покаяния. Перевод Элияху Тоугера, том 4, страницы 8–15. Нью-Йорк: Издательство «Мознаим», 1990. Маймонид. Наставление для смущенных, часть 3, главы 37, 41, 46, 47, 48, 49. Каир, Египет, 1190. Например, в Моисей Маймонид. Наставление для смущенных. Перевод Майкла Фридлендера, страницы 334, 346, 362–64, 366, 369, 371, 376–77. Нью-Йорк: Издательство «Dover Publications», 1956. Хизия бен Маноах. Хизкуни. Франция, около 1240 года. Например, в Хизкияху бен Маноах. Хизкуни: Комментарий к Торе. Перевод и аннотации Элияху Мунка, том 3, страницы 745–61. Иерусалим: Издательство «Ктав», 2013. Нахманид. Комментарий к Торе. Иерусалим, около 1270 года. Например, в Рамбан (Нахманид): Комментарий к Торе. Перевод Чарльза Б. Чавеля, том 3, страницы 210–80. Нью-Йорк: Издательство «Shilo Publishing House», 1974. Зохар. Часть 3, страницы 56a–80a. Испания, конец XIII века. Бахья бен Ашер. Комментарий к Торе. Испания, начало XIV века. Например, в Мидраш Раббину Бахья: Комментарий к Торе раввина Бахья бен Ашера. Перевод и аннотации Элияху Мунка, том 5, страницы 1674–728. Иерусалим: Издательство «Ламбда», 2003. Яаков бен Ашер (Баал Ха Турим). Римзе Бааль ха Турим. Начало XIV века. Например, в Бааль Хатурим Хумаш: Ваикра/Левит. Перевод Элияху Тоугера, отредактировано, разъяснено и аннотировано Ави Гольдом, том 3, страницы 1163–89. Бруклин: Издательство «Мезорах», 2000. Яаков бен Ашер. Перуш Аль ха Тора. Начало XIV века. Например, в Яаков бен Ашер. Тур на Торе. Перевод и аннотации Элияху Мунка, том 3, страницы 877–9. Иерусалим: Издательство «Ламбда», 2005. Ицхак бен Моше Арама. Акедат Ицхак (Исааково жертвоприношение). Конец XV века. Например, в Ицхак Арама. Акейдат Ицхак: Комментарий раввина Ицхака Арамы к Торе. Перевод и сокращение Элияху Мунка, том 2, страницы 591–611. Нью-Йорк, Издательство «Ламбда», 2001. Ицхак Абраванель. Комментарий к Торе. Италия, между 1492–1509. Например, в Абарбанель: Избранные комментарии к Торе: том 3: Ваикра/Левит. Перевод и аннотации Израиля Лазара, страницы 136–63. Бруклин: CreateSpace, 2015. И извлечено в, например, Абарбанель о службе Йом Кипур в Бейс Хамикдаш. Перевод Элимелеха Лепона. Саутфилд, Мичиган: Издательство «Targum Press», 1990.

Қазіргі заманғы

Обадия бен Яков Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Рафаэль Пельковиц аударған және түсіндірме жазбалармен қамтамасыз еткен, 562–77 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1997 жыл. Моше Альшич. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жыл. Мысалы, Моше Альшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Элияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 679–98 беттер. Нью-Йорк, "Ламбда" баспасы, 2000 жыл. Менаше бен Исраил. "Татуластырушы" (El Conciliador). Амстердам, 1632 жыл. Р. Манаса Бен Исраилдің "Татуластырушысы": Киелі жазбалардағы көрінетін қайшылықтарды татуластыру. Оған түсіндірме жазбалар мен сілтеме жасалған авторлардың өмірбаянының ескертулері қосылған. Элиас Хиам Линдо аударған, 226–29 беттер. Лондон, 1842 жыл. "Набу Пресс" баспасы, 2010 жылда қайта басылған. Томас Гоббс. "Левиафан", 3:40, 41. Англия, 1651 жыл. К. Б. Макферсон редакциялаған қайта басылым, 503–04, 513–14 беттер. Хармондсворт, Англия: "Penguin Classics", 1982 жыл. Авраам Йехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Ханукат Хатора" деп жинақталған. Редактор: Ханох Хенох Эрзон. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Йехошуа Хешелдің шығармаларында. "Ханукас Хатора": Рав Авраам Йехошуа Хешелдің Чумашқа қатысты мистикалық түсініктері. Авраам Перец Фридман аударған, 227–29 беттер. Саутфилд, Мичиган: "Targum Press/Feldheim Publishers", 2004 жыл. Шабтай Бас. "Сифсей Хашамим". Амстердам, 1680 жыл. Мысалы, "Сефер Ваикро": Тораның бес кітабынан: Чумаш: "Таргум Окелос": Раши: "Сифсей Хахамим": Ялкут: "Хафтарос", Аврохом Й. Дэвис аударған, 298–350 беттер. Лейквуд Тауншип, Нью-Джерси: "Metsudah Publications", 2012 жыл. Хаим ибн Аттар. "Ор ха Хаим". Венеция, 1742 жыл. Хайим бен Аттар. "Ор Хахаим": Тораға түсініктеме. Элияху Мунк аударған, 3-том, 1127–90 беттер. Бруклин: "Ламбда" баспасы, 1999 жыл. Ицхак Магризо. "Меам Лоиз". Константинополь, 1753 жыл. Ицхак Магризо. "Тора антологиясы: Меам Лоез". Арий Каплан аударған, 11-том, 329–419 беттер. Нью-Йорк: "Moznaim Publishing", 1989 жыл. Бресловтық Нахман. Ұстаздықтар. Братслав, Украина, 1811 жылға дейін. "Ребе Нахманның Торасы": Бреслов апталық Тора оқуына қатысты түсініктер: "Еврей жазбалары". Хаим Крамер жинақтаған, Y. Холл редакциялаған, 346–63 беттер. Иерусалим: Бреслов ғылыми-зерттеу институты, 2011 жыл. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. "Тора түсіндірмесі". Элияху Мунк аударған және түсіндірген, 3-том, 949–62 беттер. Нью-Йорк: "Ламбда" баспасы, 2012 жыл. Ехуда Арий Лейб Альтер. "Сефат Эмет". Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Эметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 179–83, 351–56 беттер. Филадельфия: "Jewish Publication Society", 1998 жыл. 2012 жылы қайта басылған. Герман Коэн. "Ақыл-ой діні: Иудаизмнің көздерінен". Симон Капланның кіріспесімен аударылған; Лео Штраустың кіріспе очерктері, 127, 222, 416 беттер. Нью-Йорк: "Ungar", 1972 жыл. "Scholars Press", Атлантада қайта басылған, 1995 жыл. Бастапқыда "Religion der Vernunft aus den Quellen des Judentums" деп басылған. Лейпциг: Густав Фок, 1919 жыл. Зигмунд Фрейд. "Диуанаттың инцест қорқынышы". "Тотем мен табу": Диуанаттар мен невротиктердің психикалық өмірінің ұқсастықтары. А. А. Брилл аударған. Нью-Йорк: "Moffat, Yard and Company", 1919 жыл. Бастапқыда "Totem und Tabu: Einige Übereinstimmungen im Seelenleben der Wilden und der Neurotiker" деп басылған. Лейпциг, 1913 жыл. Фриц Лэнг. "Метрополис". Бабелсберг: "Universum Film A. G.", 1927 жыл. (Молох сюжеттік элементі бар ертедегі ғылыми фантастика). Александр Алан Штайнбах. "Димаштық әйел: Жастарға арналған Киелі кітаптағы 54 әңгіме" кітабының 90–93 беттерінде қарастырылған. Нью-Йорк: "Behrman's Jewish Book House", 1936 жыл. Томас Манн. "Жүсіп пен оның ағалары". Джон Вудс аударған, 79, 82–83, 147–48, 152–53, 189, 201–02, 226–27, 336, 351, 384–86, 927 беттер. Нью-Йорк: "Alfred A. Knopf", 2005 жыл. Бастапқыда "Joseph und seine Brüder" деп басылған. Стокгольм: "Bermann Fischer Verlag", 1943 жыл. Джеймс А. Миченер. "Құлақ", 106–20 беттер. Нью-Йорк: "Random House", 1965 жыл. "Electric Prunes". "Кол Нидре". "Release of an Oath" кітабында. "Reprise Records", 1968 жыл. (Иом Кипур "Кол Нидре" намазының негізінде жазылған ән). Сеймур Э. Фридман. "Кашрут кітабы: Кошерлік фактілер мен алдамшылықтардың қазынасы". "Bloch Publishing Company", 1970 жыл. Америка раввиндерінің орталық конференциясы. "Гомсексуалдардың құқықтары" (1977 жыл). Гордон Дж. Вэнхам. "Леуіліктер кітабы", 225–61 беттер. Гранд-Рапидс, Мичиган: "William B. Eerdmans Publishing Company", 1979 жыл. Пинхас Х. Пели. "Тора бүгін: Жаңадан қарау". Вашингтон, Вашингтон: "B'nai B'rith Books", 1987 жыл, 133–36 беттер. Дэвид П. Райт. "Тазалықты жою", 15–74 беттер. Атланта: "Scholars Press", 1987 жыл. Йехуда Амихай. "Йом Кипур". "Мұңайған жұдырық та бір кезде ашық алақан болған", 1989 жыл. Мысалы, Йехуда Амихайдың таңдалған өлеңдері. Хана Блох және Стивен Митчелл аударған, 177–78 беттер. Окленд, Калифорния: "University of California Press", 2013 жыл. Харви Дж. Филдс. "Біздің заманымызға арналған Тора түсіндірмесі: 2-том: Шығу және Леуіліктер", 127–37 беттер. Нью-Йорк: "UAHC Press", 1991 жыл. Леа Розенталь. "Инуи Нефеш (Өздігінен қиындықтар) Йом Кипурда: Талмудтағы талқылаудың әдеби және тұжырымдық талдауы". "Аналардың Торасы: Классикалық еврей мәтіндерін оқыған заманауи еврей әйелдері". Ора Вискинд Элпер және Сьюзан Хенделман редакциялаған, 338–54 беттер. Нью-Йорк және Иерусалим: "Urim Publications", 2000 жыл. "Гомсексуалдыққа қатысты келісім мәлімдемесі". Нью-Йорк: "Rabbinical Assembly", 1992 жыл. EH 24.1992a. "Responsa: 1991–2000: The Committee on Jewish Law and Standards of the Conservative Movement". Кассель Абельсон және Дэвид Дж. Файн редакциялаған, 612 бет. Нью-Йорк: "Rabbinical Assembly", 2002 жыл. Джоэл Рот. "Гомсексуалдық". Нью-Йорк: "Rabbinical Assembly", 1992 жыл. EH 24.1992b. "Responsa: 1991–2000: The Committee on Jewish Law and Standards of the Conservative Movement". Кассель Абельсон және Дэвид Дж. Файн редакциялаған, 613–75 беттер. Нью-Йорк: "Rabbinical Assembly", 2002 жыл. Ховард Хэндлер. "Құдайдың бейнесінде: Консервативтік иудаизм қауымдастығына толыққанды теңдікке ие гомосексуалдардың жақтасы". Нью-Йорк: "Rabbinical Assembly", 1992 жыл. EH 24.1992h. "Responsa: 1991–2000: The Committee on Jewish Law and Standards of the Conservative Movement". Кассель Абельсон және Дэвид Дж. Файн редакциялаған, 718–21 беттер. Нью-Йорк: "Rabbinical Assembly", 2002 жыл. Аарон Вильдавски. "Ассимиляцияға қарсы бөліну: Жозеф әкімшісі және Библиялық Израильдегі діннің саясаты", 3–4 беттер. Нью-Брансуик, Нью-Джерси: "Transaction Publishers", 1993 жыл. Яков Милгром. "Библия гомосексуалдықты тыйымдай ма? Библиялық тыйым тек Израильге қатысты. Оны жалпыға тарату дұрыс емес". "Bible Review", 9-том (6-нөмір) (желтоқсан, 1993 жыл). Виктор Авигдор Хуровиц. "Мақала: Тарих, дәстүр және түсіндірудегі ежелгі израильдік культ". "AJS Review", 19-том (2-нөмір) (1994 жыл): 213–36 беттер. Уолтер С. Кайзер кіші. "Леуіліктер кітабы", "The New Interpreter's Bible", 1-том, 1107–28 беттер. Нэшвилл: "Abingdon Press", 1994 жыл. Яков Милгром. "Библиені қалай оқымау керек: Мен гомосексуалдықты жақтамаймын, бірақ гомосексуалдарды жақтаймын. Библия оларды жауымыз деп көрсеткенде, мен шындықты айтуым керек". "Bible Review", 10-том (2-нөмір) (сәуір, 1994 жыл). Джудит С. Антонелли. "Сексуалдық". "Құдайдың бейнесінде: Тораға феминистік түсініктеме", 288–302 беттер. Нортвейл, Нью-Джерси: "Jason Aronson", 1995 жыл. Эллен Франкель. "Мириамның бес кітабы: Тораға әйелдің түсініктемесі", 172–78 беттер. Нью-Йорк: "G. P. Putnam's Sons", 1996 жыл. В. Гюнтер Плаут. "Хафтара түсіндірмесі", 285–91 беттер. Нью-Йорк: "UAHC Press", 1996 жыл. Калум М. Кармихаэль. "Заң, аңыз және инцест Библияда: Леуіліктер 18–20", 1–61, 189–98 беттер. Итака: "Cornell University Press", 1997 жыл. Роберт Гудман. "Йом Кипур".