Кіріспе

Хельсинки филармониялық оркестрі (фин. Helsingin kaupunginorkesteri; швед. Helsingfors stadsorkester; ағылшын тіліндегі сөзбе-сөз аудармасы: Helsinki City Orchestra; көбінесе HPO деп қысқартылады) – Финляндияның Хельсинки қаласындағы оркестр. 1882 жылы Роберт Каянус құрған Филармониялық оркестр, Солтүстік елдердегі тұрақты алғашқы оркестр болды. Бүгінде оның негізгі концерт алаңы – Хельсинки музыка орталығы; қазіргі бас дирижері – Юкка Пекка Сарасте, ол 2023/24 маусымының басынан бері осы қызметте.

Ерте тарих

1882 жылы екі бай кәсіпкердің (Вальдемар Клярих пен Николай Синебрихофф) қолдауымен фин композиторы және дирижері Роберт Каянус Хельсинки оркестрлік қауымдастығын (фин тілінде: Helsingin Orkesteriyhdistys; швед тілінде: Helsingfors Orkesterförening) құрды, бұл Скандинавия елдеріндегі алғашқы тұрақты оркестр болды. Каянус, алғашқы жылы жалақы алмаған, оркестрлік қауымдастықтың тұсаукесерлік концертін 1882 жылғы 3 қазанда өткізді; бағдарламаға, басқа шығармалармен қатар, Бетховеннің до минор тонындағы №5 симфониясы, Мендельсонның «Гебридтер» концертінің увертюрасы және Вебердің ми мажор тонындағы «Юбель» увертюрасы енді. Оркестр құрамына Германия және Ресей империясынан музыканттар кірді. Оркестрлік қауымдастықтың отандық тәрбиелі музыканттармен қамтамасыз етілуі қажеттігін сезінген Каянус 1885 жылғы 1 қазанда музыка мектебін құрды. Бастапқыда музыка мектебінде оқытушылар ретінде шетелдік музыканттар жұмыс істеді, бірақ уақыт өте келе оларды фин музыканттарымен алмастыру жоспарланды. 1894 жылдың жазында оркестрлік қауымдастық өзінің атының әуесқойлықты білдіретінінен алаңдап, өзін Хельсинки филармониялық қоғамы (фин тілінде: Helsingin Filharmoninen Seura; швед тілінде: Helsingfors Filharmoniska Sällskap) деп атады; сол жиында оркестрдің музыка мектебіне әйел студенттерді қабылдауға рұқсат беру үшін ережелері өзгертілді, бірақ іс жүзінде кемсітушілік сақталды. 1912 жылы фин дирижері Георг Шневойт, 1895 жылдан 1912 жылға дейін Филармониялық қоғамның бас виолончелисті болған және 1896 жылдан 1902 жылға дейін оркестр мектебінде виолончель сабақтарын берген, Хельсинки симфониялық оркестрін (фин тілінде: Helsingin sinfoniaorkesteri; швед тілінде: Helsingfors symfoniorkester) құрды. Екі бәсекелес ұйым арасында қызыл отты "жанжал" болды: 150 000 тұрғыны бар Хельсинки бәсекелес оркестрлерді ұстап тұра алмады, әсіресе швед тілінде сөйлейтін демеушілер Шневойтті, ал фин тілінде сөйлейтіндер Каянусты қолдады. Қала жағдайдың тұрақсыз екенін мойындады, және әр топ бастапқыда екіншісі таратылуын ұсынды, бірақ 1914 жылы екеуі біріктіріліп, жаңа атаумен – Хельсинки филармониялық оркестрі (сөзбе-сөз, Хельсинки қалалық оркестрі) муниципалдық оркестрге айналды. Бұл шешімге 1914 жылдың шілдесінде Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы да себеп болды: Хельсинки симфониялық оркестрі негізін құраған неміс музыканттары елден қуылғаннан кейін құлдырады; Каянус және Шневойт бастапқыда Филармония оркестрінің бас дирижерлері болып тағайындалды, ол кезде қырық музыканттан тұратын оркестр азып-тозып жатқан жалақыға тіріп келді. Осы кезеңде Филармония оркестрі өмір сүру үшін күресті: Каянус пен Шневойт баспасөз арқылы бір-бірімен дауласып қана қоймай, оркестрлік мектеп ондаған жылдар бойы ашық болғанына қарамастан, оркестрді қамтамасыз ету үшін жеткілікті фин музыканттары болмады; жауап ретінде Каянус Дания және Нидерланды сияқты бейтарап елдерден музыканттарды тартуға тырысты. 1916 жылы Шневойт Филармония оркестрінен кетіп, Стокгольм концерттік қоғамы оркестрінің (швед тілінде: Stockholms Konsertförenings Orkester) бас дирижері болды. 1962 жылға дейін ол Фин Ұлттық операсының оркестрі ретінде де қызмет етті.

Қазіргі заман

Лейф Сегерстам 1995 жылдан 2007 жылға дейін оркестрдің бас дирижері болды және қазір құрметті бас дирижері. Джон Сторгардс 2003 жылы оркестрдің бас қонақ дирижері болды, ал 2008 жылдың күзінде оркестрдің бас дирижері қызметін атқара бастады, алғашқы келісімшарты 4 жылға жасалды. 2014 жылға дейін келісімшарты екі рет жаңарып, 2013 жылдың қазан айында оркестр Сторгардстың келісімшарты 2015 жылдың желтоқсанына дейін ұзартылғанын хабарлады, одан кейін ол бас дирижер қызметінен бас тартты. 2014 жылдың қыркүйегінде оркестр Сюзанна Мелккиді келесі бас дирижер ретінде тағайындағанын жариялады, ол 2016–2017 маусымынан бастап қызмет ете бастады. Ол оркестр тарихында осы лауазымға тағайындалған алғашқы әйел дирижер. 2017 жылдың қазан айында оркестр Мелккидің бас дирижер ретіндегі келісімшарты 2021 жылға дейін ұзартылғанын хабарлады. 2019 жылдың маусым айында оркестр оның бас дирижер ретіндегі келісімшарты 2023 жылға дейін ұзартылғанын, сондай-ақ 2023 жылдан кейін тағы 2 жылға ұзарту мүмкіндігі бар екенін мәлімдеді. 2021 жылдың желтоқсанында оркестр Мелккидің 2022–2023 маусымы аяқталғаннан кейін бас дирижер лауазымынан кететінін және кейіннен оркестрде құрметті бас дирижер атағын алатынын жариялады. 2022 жылдың сәуірінде оркестр Юкка Пекка Сарастеді келесі бас дирижер, Пекка Куусистоны келесі бас қонақ дирижер және Анна Клайнды тұрақты композитор ретінде тағайындағанын хабарлады, барлығы 2023–2024 маусымынан бастап күшіне енеді. Оркестр Ondine және Finlandia сияқты лейблдер үшін, сондай-ақ EMI, Warner және Deutsche Grammophon лейблдері үшін коммерциялық жазбалар жасады. 2011 жылдың қарашасында оркестр Жан Сибелиус симфониясының 8-ші нөмірінің жазылған эскиздерін орындаған алғашқы ансамбль болды.