Берлин филармониясы: тарих және дамуы

Кіріспе

Неміс оркестрі

Берлин филармониясы (Berliner Philharmoniker) – Берлин қаласында орналасқан неміс оркестрі. Ол әлемдегі ең танымал, жоғары бағаланған және құрметті оркестрлердің бірі.

Тарих

Берлин филармониясы 1882 жылы Берлинде 54 музыканттың қатысуымен «Frühere Bilsesche Kapelle» (сөзбе-сөз – «Бұрынғы Билзе тобы») деген атпен құрылды; топ бұрынғы дирижері Бенджамин Билзеден бөлініп шықты, себебі ол концертке Варшаваға төртінші класс вагонда оркестрді алып кету ниетін білдірген еді. 1882 жылы оркестр Герман Вольфтың қаржылық басқаруымен қайта аталды және қайта ұйымдастырылды. Жаңа дирижері Людвиг фон Бреннер болды; 1887 жылы Мейнинген ордалық оркестрінің дирижері және сол кездегі ең танымал фортепиано виртуозы Ханс фон Бюлов бұл лауазымға ие болды. Бұл оркестрдің халықаралық беделін нығайтуға көмектесті, ал Ханс Рихтер, Феликс фон Вайнгартнер, Рихард Штраус, Густав Малер, Йоханнес Брамс және Эдвард Григ сияқты қонақ дирижерлер келесі бірнеше жылда оркестрді басқарды. 1887 жылы пианист және композитор Мэри Вурм оркестрді басқарған алғашқы әйел болды. Сол кездегі бағдарламалар оркестрде бар болғаны 46 скрипка болғанын көрсетеді, бұл Вагнердің 64 скрипкадан тұратын идеалдық құрамынан әлдеқайда аз. 1895 жылы Артур Никиш бас дирижер болды, ал 1923 жылы оның орнын Вильгельм Фуртвенглер басты. Басшылықтың бірнеше рет ауысуына қарамастан, оркестр Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде концерттік қызметін жалғастырды. 1942 жылдың 20 сәуірінде Фуртвенглер Гитлердің туған күніне орай Бетховеннің Тоғызыншы симфониясын Берлин филармониясымен орындады. Концерт аяқталғаннан кейін Йозеф Геббельс Фуртвенглермен қолымен сәлемдесу үшін сахнаға көтерілді. Бұл концерт соғыстан кейін Фуртвенглерге қарсы қатты сынға ұшырауға себеп болды. 1945 жылдың қаңтарында Гестаподан қашу үшін (Фуртвенглер жеке өзі нацистік режимге қарсы болған) Швейцарияға қашқаннан кейін Лео Борхард бас дирижер болды. Соңғы соғыс концерті 1945 жылдың 12 сәуірінде, Берлин шайқасы басталғанға дейін өтті. Бағдарламаға Вагнердің «Готтердаммерунг» (Құдайлардың құлауы) операсынан Брунгильданың өлім көрінісі кірді. Хитлер жастарының мүшелері Қызыл Армияның жақын арада келуінен қашуды тілегендерге цианид таблеткаларын таратып бергені хабарланды. Шайқас оркестрді екі айға жабылуға мәжбүр етті, бірақ 1945 жылдың 26 мамырында кеңес оккупациялық билігі, Шығыс Берлиннің коменданты генерал Николай Берзариннің басшылығымен оны қайта ашты. Борхард 1945 жылы Батыс Берлиндегі АҚШ әскерлерінің қолынан қаза тапты. Серджио Челибидаке 1945 жылдан 1952 жылға дейін жеті жыл бойы бас дирижер болып қызмет етті. Фуртвенглер 1952 жылы бас дирижер болып оралды және 1954 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымда болды. Оркестр келесі бас дирижер ретінде Герберт фон Караянды сайлады. Караян 1955 жылдан 1989 жылдың сәуірінде, өлімінен бірнеше ай бұрын, қызметінен кеткенге дейін осы лауазымда болды. Оның басшылығымен оркестр көптеген жазбаларды жасады және кеңінен гастрольдік сапарлар жасады, өсіп, атаққа ие болды. 1982 жылы оркестр өзінің алғашқы әйел музыкантын, скрипкашы Мадлен Карруццоны жұмысқа алды. Алайда, 1982 жылдың қыркүйегінде оркестрге алғашқы әйел үрлемелі аспаптар шебері Сабина Мейерді жұмысқа алғаннан кейін, оркестр 73 дауысқа 4 қарсы дауыспен оны оркестрге қабылдамау туралы шешім қабылдады. Мейер кейіннен оркестрден кетіп қалды. 1989 жылы Караян оркестрден кеткеннен кейін, оркестр бас дирижерлікті Карлос Клейберге ұсынды, бірақ ол бас тартты. 1989 жылы оркестр келесі бас дирижері ретінде Клаудио Аббадоны сайлады. Филармония 1989 жылы Берлин қабырғасы құлағаннан кейін алғаш рет демократиялық дауыс беруді қолданды. Аббадо оркестрдің репертуарын негізгі классикалық және романтикалық шығармалардан тыс, 20 ғасырдың заманауи шығармаларына дейін кеңейтті. 2002 жылы оркестрдің бас дирижері қызметінен кетті. Бірлескеннен кейінгі кезеңде оркестр Берлин қаласының бюджеттік қиындықтарынан туындаған қаржылық мәселелерге тап болды. 2006 жылы Берлин филармониясының оркестр академиясы Аббадоның құрметіне Клаудио Аббадо атындағы композиция сыйлығын құрды. 1999 жылдың маусым айында музыканттар Сэр Саймон Ратлді келесі бас дирижері ретінде сайлады. Ратл Берлин филармониясымен келісімшарт жасасу шарты ретінде оны өзін-өзі басқаратын қоғамдық қорға айналдыруды талап етті, ол өзінің көркемдік және қаржылық шешімдерін қабылдауға құқылы болды. Бұл 2001 жылы бекітілген мемлекеттік заңға өзгеріс енгізуді қажет етті, бұл оған 2002 жылы ұйымға қосылуға мүмкіндік берді. Бірінші маусымда ол қоғамдық жобаларды бастады, мысалы, 250 мемлекеттік мектеп оқушыларының билеген Стравинскийдің «Көктем құрбаны» қойылымы, бұл туралы «Ритм – осы!» атты деректі фильмде көрсетілді. Ратлдың оркестрмен келісімшарты бастапқыда 2012 жылға дейін болды. 2008 жылдың сәуірінде BPO музыканттары Ратлдың 2018 жылға дейін бас дирижер ретінде қалуына дауыс берді. 2006 жылдан 2010 жылға дейін оркестрдің бас менеджері Памела Розенберг болды. 2010 жылдың қыркүйегінде Мартин Хофманн оркестрдің жаңа Intendant-ы болды. Хофманн 2016/2017 маусымы аяқталғаннан кейін Intendant лауазымынан кетті. Андреа Цицшманн 2017–2018 маусымынан бастап оркестрдің Intendant-ы болды. 2020 жылдың желтоқсанында оркестр Цицшманнның Intendant ретіндегі келісімшартының 2025 жылдың 31 тамызына дейін ұзартылғанын жариялады. 2024 жылдың ақпанында оркестр Цицшманнның Intendant ретіндегі келісімшартының 2028 жылдың жазына дейін тағы ұзартылғанын хабарлады. 2006 жылы оркестр нацистік режим кезіндегі рөлін зерттеуді жоспарлады. 2007 жылы Миша Астер «Рейхтің оркестрі» атты кітабын жариялады, онда Берлин филармониясының Үшінші Рейхтің билеушілерімен қарым-қатынасы зерттелген. Сондай-ақ 2007 жылы Энрике Санчес Ланштің «Рейхсоркестр» атты деректі фильмі шықты. ЮНИСЕФ 2007 жылдың қарашасында Берлин филармониясы оркестрі мен Ратлді ізгі ниет елшілері етіп тағайындады. 2013 жылдың 10 қаңтарында оркестр Ратлдың 2018 жылы көркемдік директор және бас дирижер ретіндегі қызметінің аяқталуы туралы хабарлады. 2014 жылы оркестр өзінің «Berliner Philharmoniker Recordings» атты жазбалар компаниясын құрды. 2015 жылдың 11 мамырындағы алғашқы әрекеттен кейін, оркестр 2015 жылдың 21 маусымында Кирилл Петренконы келесі көркемдік директор және бас дирижер етіп сайлады. 2015 жылдың қазанында оркестр Петренконың 2019/20 маусымымен басталатын бас дирижер ретіндегі келісімшартының ресми түрде басталатынын хабарлады. Бұл жаңалықтан бір жыл өткен соң, 2016 жылдың қазанында оркестр Петренконың 2019 жылдың 19 тамызында басталатынын нақтылады.

The Berlin Philharmonic was founded in Berlin in 1882 by 54 musicians under the name Frühere Bilsesche Kapelle (literally, "Former Bilse's Band"); the group broke away from their previous conductor Benjamin Bilse after he announced his intention of taking the band on a fourth class train to Warsaw for a concert. The orchestra was renamed and reorganized under the financial management of Hermann Wolff in 1882. Their new conductor was Ludwig von Brenner; in 1887 Hans von Bülow, the conductor of the Meiningen Court Orchestra and one of the most famous piano virtuosos of the time, took over the post. This helped to establish the orchestra's international reputation, and guests Hans Richter, Felix von Weingartner, Richard Strauss, Gustav Mahler, Johannes Brahms and Edvard Grieg conducted the orchestra over the next few years. In 1887, the pianist and composer Mary Wurm became the first woman to conduct the orchestra. Programmes of this period show that the orchestra possessed only 46 strings, much less than the Wagnerian ideal of 64. In 1895, Arthur Nikisch became chief conductor, and was succeeded in 1923 by Wilhelm Furtwängler. Despite several changes in leadership, the orchestra continued to perform throughout World War II. On 20 April 1942, Furtwängler conducted a performance of Beethoven's Ninth Symphony with the Berlin Philharmonic for Hitler's birthday. Following the end of the performance, Joseph Goebbels approached the podium to shake Furtwängler's hand. This concert led to intense criticism of Furtwängler after the war. After Furtwängler (who was personally opposed to the Nazi regime ) fled to Switzerland to escape arrest by the Gestapo in January 1945, Leo Borchard became chief conductor. The final wartime concert was on 12 April 1945, just before the commencement of the Battle of Berlin. The program included Brünnhilde's Immolation Scene, the finale from Wagner's Götterdämmerung (Twilight of the Gods). Hitler Youth members are reported to have distributed cyanide pills to the audience for those who wished, by death, to escape the imminent arrival of the Red Army. The battle forced the orchestra to close for two months, but it was quickly reopened by the Soviet occupation authorities under the East Berlin commandant General Nikolai Berzarin on 26 May 1945. Borchard was accidentally shot and killed later in 1945 by the U. S. Army forces occupying West Berlin. Sergiu Celibidache then took over as chief conductor for seven years, from 1945 to 1952. Furtwängler returned as chief conductor in 1952 and held the post until his death in 1954. The orchestra elected Herbert von Karajan as its next chief conductor. Karajan served in the post from 1955 until his resignation in April 1989, only months before his death. Under him, the orchestra made a vast number of recordings and toured widely, growing and gaining fame. The orchestra hired its first female musician, violinist Madeleine Carruzzo, in 1982. However, Karajan's hiring in September 1982 of Sabine Meyer, the first female wind player to the orchestra, led to controversy when the orchestra voted 73 to 4 not to admit her to the orchestra. Meyer subsequently left the orchestra. After Karajan stood down from the orchestra in 1989, the orchestra offered the chief conductorship to Carlos Kleiber, who declined. In 1989, the orchestra elected Claudio Abbado as its next principal conductor. It was the first time the Philharmonic resorted to democratic voting after the fall of the Berlin Wall in 1989. Abbado expanded the orchestra's repertoire beyond the core classical and romantic works into more modern 20th century works. Abbado stepped down from the chief conductorship of the orchestra in 2002. During the post unification period, the orchestra encountered financial problems resulting from budgetary stress in the city of Berlin. In 2006, the Orchestra Academy of the Berlin Philharmonic established the Claudio Abbado Composition Prize in Abbado's honour. In June 1999, the musicians elected Sir Simon Rattle as their next chief conductor. Rattle made it a condition of his signing with the Berlin Philharmonic that it be turned into a self governing public foundation, with the power to make its own artistic and financial decisions. This required a change to state law, which was approved in 2001, allowing him to join the organization in 2002. In his first season, he initiated community projects, such as a performance of Stravinsky's Le Sacre du printemps danced by 250 public school children, documented in Rhythm Is It!. Rattle's contract with the orchestra was initially until 2012. In April 2008, the BPO musicians voted in favour of retaining Rattle as their chief conductor until 2018. From 2006 to 2010, the general manager of the orchestra was Pamela Rosenberg. In September 2010, Martin Hoffmann became the orchestra's new Intendant. Hoffmann stood down as its Intendant after the close of the 2016/2017 season. Andrea Zietzschmann became Intendantin of the orchestra as of the 2017–2018 season. In December 2020, the orchestra announced the extension of Zietzschmann's contract as Intendantin until 31 August 2025. In February 2024, the orchestra announced a further extension of Zietzschmann's contract as Intendantin through the summer of 2028. In 2006, the orchestra announced it would investigate its role during the Nazi regime. In 2007, Misha Aster published The Reich's Orchestra, his study of the relationship of the Berlin Philharmonic to the rulers of the Third Reich. Also in 2007, the documentary film The Reichsorchester by Enrique Sánchez Lansch was released. UNICEF appointed the Berlin Philharmonic Orchestra and Rattle as Goodwill Ambassadors in November 2007. On 10 January 2013, the orchestra announced the scheduled end of Rattle's tenure as artistic director and chief conductor in 2018. In 2014, the orchestra founded its own label, Berliner Philharmoniker Recordings. After an abortive first attempt on 11 May 2015, the orchestra on 21 June 2015 elected Kirill Petrenko as its next artistic director and chief conductor. In October 2015, the orchestra announced that Petrenko was to formally commence his contract as chief conductor with the 2019/20 season. A year after this news, in October 2016, the orchestra specified more precisely the start of Petrenko's tenure as 19 August 2019.

Концерт залдары

Оркестрдің алғашқы концерт залы, Берлин Кройцбергтегі Бернбургер көшесінде орналасқан Филармония, 1882 жылы бұрынғы шана тебу алаңы ретінде пайдаланылған және архитектор Франц Швехтен жаңартып келген ғимаратта ашылды. 1899 жылы камералық музыка мен камералық ансамбльдер үшін Кётенер көшесіндегі Бетховен залы да ашылды. Бірінші Филармония 1944 жылдың 30 қаңтарында, Гитлердің канцлер болған күні, британдық бомбалаушылардың шабуылынан қирағанға дейін пайдаланылды. Оркестр соғыс аяқталғанға дейін Штаатсоперде, Унтер-ден-Линденде ойнады. Штаатсопер де 1945 жылдың 3 ақпанында қирады. Жаңа орынға мұқтаж болған Берлин филармониясы соғыстан кейінгі жылдары концерт залына айналған Титания Паластың ескі кинотеатрында өнер көрсетті, ал кішкентай концерттер үшін Бетховен залын пайдалана берді. 1950 жылдары оркестр концерттерін Музихохшуледе (қазіргі Берлин өнер университетінің бөлігі), Йозеф Йоахим концерт залында өткізді. Дегенмен, көптеген жазбалар акустикасымен әйгілі Берлин Дахлемдегі Иса Мәсіх шіркеуінде жасалды. Жаңа Филармонияның қажеттілігі 1949 жылдан бері айтылып келді, сол кезде Берлин филармониясының достары қоғамы (Gesellschaft der Freunde der Berliner Philharmonie e. V.) қаржы жинау үшін құрылды. Жаңа Филармонияның құрылысы 1961 жылы архитектор Ханс Шарунның жобасы бойынша басталды және 1963 жылдың 15 қазанында Герберт фон Караянның жетекшілігімен Бетховеннің Тоғызыншы симфониясының орындалуымен ашылды. Оның орналасқан жері оны Kulturforum-ның бөлігіне айналдырды, ал үлкен зал (2440 орын) 1987 жылы Ханс Шарунның жобасы бойынша архитектор Эдгар Висневскийдің жобасымен салынған камералық музыка залы, Каммермузиксаал (1180 орын) толықтырды. Содан бері Берлин филармониясы Берлин филармониясының үйі және оның символы болып табылады. Оркестр логотипі концерт залының бесбұрышты пішініне негізделген. 2008 жылдың 20 мамырында Филармонияда өрт шықты. Өрт сөндірушілер шатырдың астындағы отқа жету үшін ойықтар жасағандықтан, шатырдың төрттен бір бөлігіне елеулі зақым келді. Залдың ішкі бөлігі де судан зақымдалды, бірақ басқа жағынан "жалпы алғанда зақымдалмады". Өрт сөндірушілер көбік қолдану арқылы зақымды шектеді. Оркестрге 2008 жылдың маусымына дейін залды концерттерге пайдалануға тыйым салынды. 2008 жылдың 18 желтоқсанында оркестр Digital Concert Hall-дың ресми құрылуын жариялады. BPO-ның бұл бірегей интернет-платформасы компьютерге қол жеткізе алатын әлемнің кез келген жеріндегі адамдарға Филармонияның концерттерін тікелей немесе сұраныс бойынша көруге және тыңдауға мүмкіндік береді, соның ішінде жақындағы дирижерлердің еңбектерінен бөлек, Клаудио Аббадо сияқты бұрынғы дирижерлердің концерттерін де ұсынады. 2014 жылдың шілдесінен бастап Digital Concert Hall Герберт фон Караянның 1960 және 1970 жылдардың басындағы концерттерінің HD фильмдерінен жасалған тікелей эфирлерді де ұсынады. 2010 жылдан бері Берлин филармониясының таңдалған концерттері Германия мен Еуропаның кинотеатрларына тікелей эфирде трансляцияланады.

The orchestra's first concert hall, the Philharmonie situated on the Bernburger Straße in Berlin Kreuzberg, was inaugurated in 1882 in a building previously used as a skating rink and converted by the architect Franz Schwechten. In 1899, a smaller concert hall, the Beethovensaal on Köthener Straße, was also inaugurated for chamber music and chamber ensembles. The first Philharmonie was used until British bombers destroyed it on 30 January 1944, the anniversary of Hitler becoming chancellor. The orchestra played until the end of the war in the Staatsoper, Unter den Linden. The Staatsoper was also destroyed on 3 February 1945. In need of a venue, the Berlin Philharmonic played during the years following the war in the Titania Palast, an old movie theater converted in a concert hall, and still used the Beethovensaal for smaller concerts. During the 1950s the orchestra moved its concerts at the Musikhochschule (today part of the Berlin University of the Arts), in the Joseph Joachim Konzertsaal. However, most of the recordings were done at the Jesus Christus Kirche in Berlin Dahlem, celebrated for its acoustics. The need for a new Philharmonie was expressed since 1949, when the Gesellschaft der Freunde der Berliner Philharmonie e. V. (Friends of the Berliner Philharmonie Society) was created to gather funds. The building of the new Philharmonie started in 1961, following the design of architect Hans Scharoun, and it was inaugurated on 15 October 1963, with a performance of Beethoven's Ninth Symphony, conducted by Herbert von Karajan. Its location made it part of the Kulturforum, and the great hall (2,440 seats) was then complemented by a chamber music hall, the Kammermusiksaal (1,180 seats), built in 1987, following the design of architect Edgar Wisniewski, after a project by Hans Scharoun. The Berliner Philharmonie has since been the home of the Berlin Philharmonic, and its symbol. The orchestra's logo is based on the pentagon shape of the concert hall. On 20 May 2008, a fire broke out at the Philharmonie. One quarter of the roof underwent considerable damage as firefighters cut openings to reach the flames beneath the roof. The hall interior also sustained water damage, but was otherwise "generally unharmed". The firefighters limited damage by the use of foam. The orchestra was restricted from use of the hall for concerts until June 2008. On 18 December 2008, the orchestra announced the official creation of a Digital Concert Hall. This hitherto unique internet platform of the BPO enables persons with computer access all over the world to see and hear the Philharmonic's concerts, live or on demand, not only under recent conductors, but even previous concerts conducted, e. g., by Claudio Abbado. Since July 2014, the Digital Concert Hall additionally offers livestreams produced from HD movies of concerts by Herbert von Karajan in the 1960s and early 1970s. Since 2010, selected concerts of the Berlin Philharmonic have been transmitted live to cinemas in Germany and Europe.

Құрметті мүшелері

Оркестр дирижерлер Даниэль Баренбоймға (ол сонымен қатар бірінші және жалғыз құрметті дирижер), Бернард Хайтинкке, Николаус Харнонкортқа, Сейджи Озаваға, Марисс Янсонсқа және Зубин Мехтаға құрметті мүшелік мәртебесін берді.