Кіріспе

Француз-иран қарым-қатынастары – Франция мен Иран арасындағы халықаралық қатынастар. Иран орта ғасырлардан бері Франциямен достық қарым-қатынаста болып келген. Жан Батист Таверньенің Сафавидтер Персиясына жасаған саяхаттары ерекше танымал. Францияның Тегеранда, ал Иранның Париж қаласында елшіліктері бар. Дегенмен, соңғы кезде Иранның уранды байытуды тоқтатудан бас тартуы және Францияның Иранды Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесіне жолдауын қолдауы қарым-қатынастарды ушықтырды.

Сафавид дәуірі

XVI-XVII ғасырларда Парсы португалдар мен көршілес Осман империясының экспансиясына қарсы Еуропа елдерінің қолдауына ие болуға тырысты. Франция Осман империясымен одақтас болғандықтан, 1599–1602 жылдардағы Еуропадағы парсы елшілігі мен 1609–1615 жылдардағы Еуропадағы парсы елшілігі Франциядан жаңылды. Дегенмен, 1627 жылы Исфаханда Пасифик де Провинс басқаратын Капуцин миссиясы құрылды. Сауда байланыстары болғанмен, француз саудагері Жан Батист Тавернье (1605–1689) шамамен 1632 жылы Исфаханға келгені мәлім. Қарым-қатынастар Людовик XIV және Колбер кезінде ресми сипат алды. Колбер 1664 жылы Француз Шығыс Үндістан компаниясын құрды, содан кейін Лалайн мен Лабулайға Персиядағы француз мүдделерін ілгерілету үшін Исфаханға баруды тапсырды. Шах өзінің елінде ағылшын және голланд ықпалын теңгерту мүмкіндігіне қуанды және оларды құрметпен қарсы алды. Ол үш жылға кеден салығынан босатылсын деп бұйырды және Францияға басқа елдерге берілгендей артықшылықтар берді. Тағы бір француз саудагері Жан Шардин (1643–1715) Парсыға сапар шегіп, Сафави монархы Шах Аббас II және оның ұлы Шах Сулейман I-нің қамқорлығын алды. Шардин 1670 жылы Францияға оралды. Келесі жылы ол «Le Couronnement de Soleïmaan» (ағылшын тілінде: Шах Сулейманның тәж киюі) туралы еңбек жариялады. Ол 1673–1680 жылдары тағы да Парсыға барды. Персия (қазіргі Иран) мен Франция арасындағы сауда байланыстары одан әрі жалғасты. 1705 жылы Людовик XIV Жан-Батист Фабрды ерекше елші ретінде жіберді, оған Жан-Жак Руссоның еңбекші ағасы Жак Руссо да ілесіп келді. Бұрын ол Мари Петиді қызметтен шеттетуге мәжбүр болды, ол «Франция ханшайымдарының атынан» шаһты оны Францияның жалғыз заңды өкілі деп мойындауға көндіруге тырысқан. Шах байланыстарды нығайтуды қалағандықтан, 1715 жылы Мохаммад Реза Бег басқаратын елшілік миссиясын жіберді. Елшілік Людовик XIV патшасын қабылдады және 1715 жылғы 13 тамызда Версальде жаңа одақ шартына қол қойылды. 1722 жылы Сафави империясының құлауымен және одан кейінгі ала-көкпеңге дейін байланыс үзіліп, ғасыр соңына дейін жаңартпалды. Парсылықтардың сапары француз жазушысы Монтескьеге үлкен әсер еткендіктен, ол 1721 жылы Парсы туралы «Lettres persanes» атты ойдан шығарылған туындысын жазды.

Қажар дәуірі

Француз төңкерісінен кейін байланыс орнатуға талпыныстар жасалды, себебі Франция Ресеймен қақтығыста болды және сол елге қарсы одақтас іздеді. 1796 жылы екі ғалым, Жан Гийом Брюгиер мен Гийом Антуан Оливье Директорияның тапсырмасымен Парсыға жіберілді, бірақ келісімге қол жеткізе алмады. 1807 және 1809 жылдар аралығында Наполеон I-нің Француз империясы мен Фатх Али Шахтың Парсы империясы арасында Ресей мен Ұлыбританияға қарсы қысқа мерзімге франко-парсы одағы құрылды. Бұл одақ Наполеонның Ресейдің оңтүстік шекарасында қосымша майдан құру жоспарының бір бөлігі болды, өйткені Иран мен Ресей Кавказ аймағында тікелей шектес болды. Сонымен қатар, Иран патшасы 16 ғасырдың ортасынан бері Иранның бір бөлігі болған Грузияны Ресей аннексиялағаннан кейін Ресей патшасымен аумақтық дауға тартысты. Франция Ресеймен одақтасып, еуропалық науқандарға көшкеннен кейін одақ күшін жоғалтты және Ресей-Парсы соғысы (1804-1813) кезінде қолдауын тоқтатты, нәтижесінде Иран жеңіліске ұшырады және қазіргі Грузия, Дагестан және Әзірбайжан Республикасының көп бөлігін қамтитын аумақтық шығындарға тап болды. Франциямен дипломатиялық қарым-қатынастар 1839 жылы Ұлыбритания мен Парсы арасындағы Иранның Герат қаласы үшін болған даудан кейін қайта жанданды. Ұлыбритания әскери және дипломатиялық миссияларын Парсыдан шығарып, Харг аралын басып алып, Бушерге шабуыл жасады. Мұхаммед Шах Қажар өз кезегінде Франциямен дипломатиялық қарым-қатынасты қайта жаңартып, Мирза Хосейн Хан басқаруымен Луи Филиппке әскери көмек алу мақсатында дипломатиялық миссия жіберді. Жауап ретінде француз офицерлерінің тобы елшімен бірге Парсыға жіберілді. Халықаралық атом энергиясы агенттігі (МАГАТЭ) 2023 жылдың ақпан айында Иранның Фордоу ядролық нысанындағы жарияланбаған өзгерістерге қатысты алаңдаушылық білдірді, онда уран 60 пайызға дейін байытылады, бұл қару сапасынан төмен деңгей. Бұл Иранның Сақтандыру шартнамасы бойынша міндеттемелеріне қайшы келеді және МАГАТЭ-нің тиімді сақтандыру шараларын іске асыру мүмкіндігін төмендетеді.

Иран-Ирак соғысы (1980-1988 жж.)

Сонымен қатар, Франция АҚШ және басқа елдермен бірге Саддам Хусейнді Иранға қарсы соғыста (1980–1988 жылдар) қолдады. Саддамның әуе күштерінде ондаған Dassault Mirage F1, Dassault Breguet Super Étendards және Aérospatiale Gazelles, сондай-ақ басқа да қару-жарақтар болды. 1985 жылы Ирак Франциядан 5,5 миллиард долларлық әскери жабдық сатып алды, бұл Аляска штатының сенаторы Тед Стивенс, сонымен қатар АҚШ Сенатының Ассигнованиелер комитетінің төрағасы Францияның Иракқа әскери жабдық сатуын «халықаралық сатқындық» деп атады. Жак Ширак Саддамға Бағдадты ядролық қару жасау жолына түсірген екі ядролық реакторды сатуға көмектесті. 2000 жылға қарай Франция Иракқа әскери және екі мақсатта қолданылатын жабдықтардың ең ірі жеткізушісіне айналды, деп Конгресс мүшесінің атын атаудан бас тартқан бір өкілі мәлімдеді. Француздар Иракты қолдау Иранмен қарым-қатынастарын нашарлатады деп уайымдады, бірақ олардың Ирактағы экономикалық және коммерциялық мүдделері маңыздырақ болды. Иранның қарым-қатынастарды нашарлау қаупіне жауап ретінде француз әскері Перс шығанағындағы теңіз күштерін күшейтті. Францияның Бағдадпен тарихы ондаған жылдарға соққан. Франция алты күндік соғыста бейтараптық саясатын жариялағаннан кейін Таяу Шығыста өте танымал болды. Генерал де Голль Шарль Ұлы мен Аббасид халифасы Харун әл-Рашид арасындағы ынтымақтастықтың символдық маңызын еске салып, Ирактың саяси оқшаулану кезеңінде, Суық соғыстың салдарынан, Франциямен ынтымақтастыққа келісетінін уәделеді. Француз компаниялары Berliet, Saviem және Panhard ирак армиясына әскери көліктерді сата бастады. Саддам Хусейн 1972 жылы Францияға барып, екі ел арасындағы мұнай саласындағы ынтымақтастық туралы келісімдерді ресми түрде бекітті. Хусейн француздарға ирак әскеріне қажетті қару-жарақтардың тізімін берді, оның ішінде радарлар, тікұшақтар және ұшақтар бар. Париж бен Бағдад жақындасып, 1970 жылдардың соңына қарай Иракта 65-тен астам француз компаниясы жұмыс істеді. Bouygues тобы ирак армиясы үшін жер астына салынатын бекіністер салды. Олар Иракқа зымырандар мен басқа да соғыс жабдықтарын сатты. Ал Иранмен қарым-қатынас көбінесе мәдени алмасумен шектелді. Франция шахты жалпы алғанда достық деп есептеді, бірақ оның авторитарлық саясатын айыптады. Тегеран американдық және британдық ықпал аймағында деп саналды, сондықтан Париж Бағдадқа қарағанда Тегеранға аз қызығушылық танытты, себебі француз қаруын Иранға сата алмады. Олар ядролық жабдықтарды қоса алғанда, басқа да коммерциялық байланыстарды дамытты және 1974 жылы француз үкіметі Иранға ядролық электр станцияларын сату туралы келісімге келді. Шах Францияға Eurodif компаниясының 10% үлесі үшін 1 миллиард доллар көлемінде несие берді, бұл Иранға Трикастин зауытында өндірілген байытылған уранның 10% -ын сатып алуға мүмкіндік берді. АҚШ сенаторы Сэм Браунбек, Канзас штатының республикашысы, француздарды «Иран үкіметінің қара жұмысын» атқарды деп айыптады. Ол басқа конгрессмендермен бірге президент Жак Ширакқа наразылық хат жазды, ал PMOI-ді ұзақ жылдар бойы қолдаған Шейла Джексон Ли, Техас штатының демократы, Марьям Раджавидің тұтқындалуын сынады. Кейін барлық айыптар алынып тасталды.

Басқа

2019 жылы француз-ирандық ғалым Фариба Адельха мен француз ғалымы Роланд Маршал қауіпсіздік бойынша айыптаулармен тұтқындалды. Маршал кейін тұтқын алмасу арқылы босатылды. Адельха 2020 жылы қауіпсіздік бойынша бес жылға және үгіт-насихат бойынша бір жылға сотталды. France24 хабарлағандай, бұл мәселе Франция мен Иран арасындағы қарым-қатынаста "қиындық тудырды". Ғалымдарды қолдау комитеті ғылыми мекемелерге "Иранмен барлық ғылыми ынтымақтастықты тоқтатуды" өтінді. 2022 жылдың мамыр айында Иранның барлау министрлігі Иранда "науқандық тудырды" деген айыппен екі еуропалық азаматты, кейіннен француз азаматтары екені анықталды, ұстағанын мәлімдеді. 2022 жылдың қазан айында Иран билігі "француз тыңшыларының ісі" бойынша тағы тұтқындаулар жасағанын жариялады, тұтқындалғандарды Иранның ұлттық қауіпсіздігіне нұқсан келтіру үшін "құлық жасау және келісімге келу" айыбымен айыптады. 2023 жылдың қаңтарында француз арнайы күштері Оман шығанағында Йемендегі содырларға жіберілген, Ираннан жеткізілген қару-жарақ және оқ-дәрілермен толтырылған қайықты тәркіледі.

Экономикалық қатынастар

2005 жылы Иранға экспортта 6,25% үлеске ие болған Франция, Иранның алтыншы ірі жеткізушісі болды. Иран Франция үшін 27-ші клиент (Орта Шығыстағы үшінші ірі клиент). Француз экспортінің 55 пайызы автомобиль секторында шоғырланған. Француз компаниялары мұнай өнеркәсібінде, теміржол және кеме тасымалында, сондай-ақ қаржы секторында да өте белсенді. Ираннан импортталатын тауарлардың көп бөлігі шикі мұнай. Францияның көмірсутек импортының 3%-ы Ираннан келеді. 2003 жылғы 12 мамырда Тегеранда Францияның Сыртқы сауда жөніндегі делегаты қол қойған, инвестицияларды қорғау және ынталандыру туралы өзара келісім 2004 жылғы 13 қарашада күшіне енді. Иранның Сауда министрі Мохаммад Шариат Мадари 2004 жылғы 20-23 қаңтар аралығында Францияға ресми сапар жасады. Францияның Көлік және теңіз істері жөніндегі мемлекеттік хатшысы Франсуа Гулард 2004 жылғы 20 маусымда Air France компаниясының Париж-Тегеран рейсінің қайта басталуына орай Иранға барды. Ядролық мәселе Ирандағы бизнес ахуалдағы өзгерістерді анықтайды. Франция және оның еуропалық серіктестері Иранға келіссөздер арқылы шешілген жағдайдың перспективалы болатындығын баса көрсетті. Дегенмен, қазіргі ядролық дағдарыстың ушығуы Франция мен Иранның экономикалық ынтымақтастығына ұзақ мерзімді зиян келтіруі мүмкін. IKCO компаниясының Францияның Peugeot компаниясымен ынтымақтастығы екі онжылдықтан астам уақытқа созылады және 2007 жылы IKCO өндірген 542 мың жолаушы көлігі мен пикаптың 64 пайызын 7 түрлі Peugeot моделі құрады. IKCO және Иранның екінші ірі автомобиль компаниясы Saipa, Францияның Renault компаниясымен бірлесіп Logan шығарады.

Мәдениет, ғылыми және техникалық қатынастар

Ынтымақтастық қатынастары 1993 жылғы 14 қыркүйектегі жалпы келісім және 1999 жылғы 31 қаңтардағы мәдени келісім аясында басқарылады. Төрт басымдық белгіленді:
Университеттер арасындағы серіктестікті және француз тіліндегі біліктілікті арттыру. Франция ирандық ғалымдарды қабылдау бойынша алтыншы орында тұр. Тегерандағы елшілік жүзеге асыратын университеттер арасындағы ынтымақтастықты қолдайтын шаралар (студенттерді қарсы алу және бағыттау, тілдік дағдыларды жетілдіру, бұрынғы ғалымдармен байланыс мүмкіндіктерін ұсыну) университеттер аралық ақпарат және алмасу орталығында біріктірілуі керек. Иранның орта және жоғары білім беру жүйесінде француз тілінің оқытылуын ұлғайту. 2003 жылдың күзінде Ирандағы бірнеше мемлекеттік орта мектептерде француз тілі сабақтары ұсынылды. Француз тілінен алынған сөздер және екі тілдің де үнді-еуропалық тілдерге жататындығына байланысты тілдік ұқсастықтар. Ғылыми серіктестікті дамыту (сейсмология, биология, экология, қала құрылысы, гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар, ветеринария) сақтық талаптарын сақтай отырып және ирандық тараптың қаржылық қатысуымен. Екі жылдық біріктірілген іс-қимыл бағдарламасы (“Гундишапур”) 2004 жылдың шілдесінде аяқталды. Мәдени диалогтың екі тарапты дамуы. Елшілік ерікті аударма және баспа қызметтерін ұсынады, сондай-ақ мәдени және ғылыми шараларды ұйымдастырады. Ирандағы француз ғылыми-зерттеу институты – ирандық мәдениет туралы ақпарат таратуға уәкілетті жалғыз шетелдік зерттеу орталығы.

Сауалнамалар

2012 жылы BBC World Service жүргізген сауалнама бойынша, француз халқының барлық 7%-ы ғана Иранның ықпалын жағымды бағаласа, 82%-ы оған теріс пікір білдірген. 2012 жылғы Pew Global Attitudes Survey мәліметтеріне қарағанда, француз азаматтарының 14%-ы Иранға жағымды көзқараспен қараса, 86%-ы жағымсыз деп санайды; 96%-ы Иранның ядролық қаруға ие болуына қарсылық білдірді, 74%-ы Иранға қатысты "қатаң санкцияларды" қолдады, ал 51%-ы Иранның ядролық қару жасауына жол бермеу үшін әскери күш қолдануға жақтас.

2016 жыл

2016 жылдың алғашқы тоғыз айында Францияның Ираннан импорттауы 2015 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 34 есеге артты, деп хабарлады мемлекеттік Tasnim News Agency 10 желтоқсанда.

Тұрақты дипломатиялық миссиялар

Францияның Тегеранда елшілігі бар. Иранның Парижде елшілігі бар.