Кіріспе
Бастапқы жұмыртқа бездерінің жетіспеушілігі (БЖЖ), сондай-ақ ерте жұмыртқа бездерінің жетіспеушілігі, ерте климакс және жұмыртқа бездерінің ерте тоқырауы деп те аталады, бұл 40 жасқа дейін жұмыртқа бездерінің репродуктивтік және гормоналдық функциясының жартылай немесе толық жоғалуы, себебі фолликулярлық (жұмыртқа өндіретін аймақ) дисфункциясы немесе жұмыртқалардың ерте жоғалуы. БЖЖ шамамен 20 жасқа дейінгі 10 000 әйелдің 1-інде, 30 жасқа дейінгі 1000 әйелдің 1-інде және 40 жасқа дейінгі 100 әйелдің 1-інде кездеседі. Диагноз қою үшін медициналық үштік – аменорея, гипергонадотропизм және гипоэстрогенез. БЖЖ-сы бар әйелдердің 5-10% кездейсоқ овуляция жасап, емдеусіз жүкті болуы мүмкін, ал қалғандары көмекші репродуктивтік технологияларды пайдалана алады, оның ішінде экстракорпоральды ұрықтандыру және жұмыртқа донорлығы, немесе бала асырап алуға немесе баласыз қалуға шешім қабылдай алады. БЖЖ-ның себептері әртүрлі және 90% жағдайда белгісіз. FMR1 генетикалық аномалиясының алдын ала өзгеруі бар БЖЖ-сы бар әйелдердің 2-5% нәзік Х синдромымен, мұрагерлік зиякерлік кемістіктің ең көп таралған себебімен бала туу қаупіне тап болады.
ДНҚ-ның жөндеу жетіспеушілігі
BRCA1 ақуызы гомологиялық рекомбинация арқылы ДНК-ның екі жіпті үзілісін жаңаруда маңызды рөл атқарады. BRCA1 генінің тұқым қуалайтын мутациясы бар әйелдерде ерте климаксқа түсуге бейімділік байқалады, бұл соңғы айқұрлы аменореяның жас кезінде пайда болуымен куәландырылады. BRCA1 мутациялары жасырын POI-мен байланысты. BRCA1-дің кемістігіне байланысты ДНК-ның екі жіпті үзілісін жаңарудың бұзылуы тышқандар мен адамдарда жұмыртқалық бездің ерте қартаюына әкеледі. BRCA1-ден басқа, MCM8/MCM9 ақуыз кешені де ДНК-ның екі жіпті үзілісін рекомбинациялық жолмен жаңаруда маңызды рөл атқарады. Адамдарда MCM8 мутациясы ерте жұмыртқалық жеткіліксіздігіне, сондай-ақ хромосомалық тұрақсыздыққа себеп болуы мүмкін. MCM9 және MCM8 мутациялары да жұмыртқалық жеткіліксіздігімен және хромосомалық тұрақсыздықпен байланысты. MCM8/MCM9 кешені мейоз I-нің пахитен кезеңінде кездесетін ДНК-ның екі жіпті үзілісін гомологиялық рекомбинациялық жолмен жаңару үшін қажет болуы мүмкін. MCM8 немесе MCM9 мутацияларына гомозиготалық әйелдерде үзілістерді жаңарудың сәтсіздігі жұмыртқа жасушаларының өліміне және кішкентай немесе жоқ жұмыртқалық бездеріне әкелуі мүмкін. 2010 жылы DHEA бойынша жүргізілген зерттеулер DHEA-ның спонтанды жүктіліктің болуын арттыруға, спонтанды түсік деңгейін төмендетуге және POI бар әйелдерде ЭКО сәттілігін жақсартуға көмектесетінін көрсетті. Бұл 2009 жылы донорлық жұмыртқалар немесе суррогаттық ана іздеген әйелдерді де қамтиды. 2018 жылы POI бар әйелдерде 12 айлық DHEA толықтыруынан кейін жұмыртқалық функцияда айтарлықтай жақсару байқалған жоқ. Жұмыртқалық тінін криоконсервациялау ерте жұмыртқалық жеткіліксіздігіне бейім әйелдерде жүзеге асырылуы мүмкін, бұл процедура балалардағы салыстырмалы хирургиялық араласулармен салыстырғанда тиімді және қауіпсіз. 2013 жылы Жапониядағы Кавамура және Стэнфорд университетіндегі оның әріптестері POI пациенттеріндегі сүйексіздікті емдеу үшін жұмыртқалық безді фрагментациялауды және одан кейін фосфатидил инозитол 3 киназа активаторларымен ин витрода жұмыртқалық без фрагменттерін өңдеуді, AKT жолын күшейтуді және одан кейін аутотрансплантациялауды жариялады. Олар сәтті фолликуланың өсуін қамтамасыз етті, жетілген жұмыртқа жасушаларын алды және ин витро ұрықтандыру жүргізді. Эмбриондарды ауыстырғаннан кейін сау бала дүниеге келді. 2020 жылғы шолуда АКТ жолын күшейту үшін фосфатидил инозитол 3 киназа активаторларын қолдану, жұмыртқалық қабығының фрагментациясы, осы екеуін ин витрода белсендіруге (IVA) біріктіру және дәрілік емес IVA сияқты нұсқаулар қарастырылды. Конвенциялық IVA үшін екі лапароскопия, ал дәрілік емес IVA үшін бір лапароскопия қажет. Трансдермалды эстрадиол жамасы күнделікті таблеткалар қабылдағанда болз арқылы емес, тұрақты инфузия арқылы алмастыруды қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, қақпақшалы жүрек аурулары және кардиомиопатия қаупі жоғары. Эндометрийлік қатерлі ісіктің дамуын болдырмау үшін эстрадиол алмастыру терапиясын қабылдайтын жас әйелдер прогестинді жүйелі түрде циклдi түрде қабылдауы керек. Көптеген деректер күнтізбелік айдың 1-12 күндері медроксипрогестерон ацетатын қабылдауды қолдайды. Бұл тұрақты және болжамды менструальді циклдарды тудырады. Бұл режимді қабылдайтын әйелдердің менструальді күнтізбесін сақтауы маңызды. Егер келесі күтілетін менструация кешіксе, жүктілік тестін жасау қажет. Егер нәтиже оң болса, әйел гормоналды алмастыру терапиясын тоқтатуы керек. POI диагнозы қойылғаннан кейін әйелдердің шамамен 5-10% медициналық араласусыз жүкті болады.
Сезімталдық
POI диагнозы қойылғаннан кейін екі сағат ішінде әйелдер өз сезімдерін сипаттау үшін ең көп қолданатын сөздер – "қапаланған", "соққан" және "сан-сапқа түскен". Диагноз – бұл тек бедеулік емес, ол әйелдің физикалық және эмоционалдық денсаулығына әсер етеді. Кейбіреулер аурудың себептерін және емдеуін, соның ішінде оның психологиялық салдарларын жақсырақ түсіну үшін пациенттер тізілімін және интегративті көмекпен қауымдық зерттеу консорциумын құруды ұсынды. POI диагнозы қойылған әйелдер бақылау тобындағы әйелдерге қарағанда аз әлеуметтік қолдау алады, сондықтан олар үшін сенімді практикалық қауымдастық құру олардың әл-ауқатын жақсартуы мүмкін. Сонымен қатар, әлеуметтік қолдау стресті азайтуға және жағдайға бейімделуге көмектеседі. Бедеулікпен байланысты болатын өзін-өзі өлтіру жағдайларына байланысты POI диагнозы қойылған әйелдерді тиісті мамандардан тұратын көмекші топқа бағыттау маңызды.
Эпидемиология
Бұл аурудың жиілігі жасқа байланысты артады, шамамен 20 жасқа дейінгі әйелдердің 10 000-нан 1-і, 30 жасқа дейінгі әйелдердің 1000-нан 1-і, ал 40 жасқа келгенде 1 пайызын құрайды. Әлем бойынша әйелдердің 3,7%-ында және АҚШ-тағы әйелдердің 1%-ында осы ауру кездеседі. АҚШ-та аурудың көрінісі ақ нәсілді әйелдердің 1%-ында, қара және испан әйелдердің 1,4%-ында байқалады, ал қытай және жапон әйелдерінде бұл көрсеткіш тиісінше 0,5% және 0,1% құрайды.
Тарих
Фуллер Олбрайт және басқалар 1942 жылы аменорея, эстроген тапшылығы, менопаузалық ФСГ деңгейі және бойдың кішкентай болуымен сипатталатын синдромды хабарлаған. Олар гипофиздік ФСГ және басқа гормоналды секрецияның бастапқы жетіспеушілігіне байланысты туындаған екіншілік жұмыртқа бездерінің жетіспеушілігінен ерекшелендіру үшін "біріншілік жұмыртқа бездерінің жетіспеушілігі" терминін қолданды. POI ерте жүктілік жетіспеушілігіне қарағанда дәлірек және аз қорлайтын термин ретінде сипатталған.