Гбадамоси Адегоке Аделабу: Нигерия саяхаты және өмірі

Кіріспе

Нигериялық саясаткер (1915–1958)

Гбадамоси Адегоке Аделабу (3 қыркүйек 1915 – 25 наурыз 1958) – Нигерияның тәуелсіздік алғанға дейін, 1960 жылы Ибадан қаласы және одан кейін Нигерияның Батыс аймағы саясатындағы көрнекті тұлға. Ол 1955 жылдың қаңтарынан 1956 жылдың қаңтарына дейін Нигерияның табиғи ресурстар мен әлеуметтік қызметтер министрі болды, ал кейін 1958 жылы қайтыс болғанға дейін Батыс аймақтық ассамблеядағы оппозиция жетекшісі қызметін атқарды. Ол қарапайым отбасында дүниеге келген, бірақ Нигерия саясатында ықпалды тұлғаға айналды. Ол Ибадан қаласындағы Үкіметтік колледжді бітіріп, кейіннен кәсіпкер болды. Нигерия Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғанға дейін көп ұзамай, ол автокөлік апатында қаза тапты. Аделабу өзін-өзі мақтаншыл, радикалды ұлтшылдықтың, ұлттық біртүтастықтың және радикалды социалистік идеологияның пайдалы екеніне сенетін адам деп сипаттады.

Ерте өмір

Аделабу 1915 жылғы 3 қыркүйекте Сануси Ашиньянби мен Авужола Аделабудың ұлы ретінде дүниеге келді. Оның анасы Санусидің екінші әйелі болған, бірақ Аделабу өте кішкентай кезінде қайтыс болды, содан кейін жас Аделабуды әкесінің әпкесі тәрбиеледі. 1925 жылдан 1929 жылға дейін ол Ибадан қаласындағы Кудетидегі Сент-Дэвид C.M.S. мектебінде оқыды және C.M.S. Орталық мектебінде IV және V сыныптарды бітірді. Мұсылман болғанымен, Аделабудың әпкесі Батыс білімін бағалаған, ол Ибадандағы христиан миссионерлерінің ықпалында болды. Ол Аделабуға крещение туралы куәлік алып, оған CMS мектептеріне қатысу мүмкіндігін берді. 1931 жылдан 1936 жылға дейін ол Ибадан қаласындағы Үкіметтік колледжде оқыды, онда мектептің жетекшісі ретінде орта білімін аяқтады. 1936 жылы ол Яба жоғары колледжіне емтихан тапсырып, UAC стипендиясын жеңіп алып, коммерцияны оқуға мүмкіндік алды. Алайда, 6 айдан кейін ол стипендиясын пайдаланбастан колледжден кетіп қалды. Ол UAC-тен, бір жыл бұрын танысқан Ибадан аудандық басқарушысының (шетелдік) көмекшісі болып жұмысқа орналасты. Оның алғашқы тапсырмасы Ибадан провинциясының какао өсіретін аймақтарына сапар жасау болды. Сапар соңында ол какао тарату және сауда құрылымын қайта ұйымдастыру туралы ұсыныс жасады. Бұл есеп оған UAC-те өнім менеджерінің көмекшісі лауазымын иеленуге көмектесті. Алайда, Аделабу 1937 жылы UAC-тен кетіп, өнім саудасымен айналысты. Ол бұл істе сәттілікке жете алмады және көп ұзамай мемлекеттік қызметте жұмыс іздеуге кірісті. 1939 жылы ол ауыл шаруашылығы инспекторы болды, кейіннен президенті Акинпелу Обисесан болатын кооперативтік қоғамның басшысы болды. Ол 1945 жылға дейін кооперативте жұмыс істеді, содан кейін UAC-ке қайта оралды. Ұйымдағы екінші тәжірибесінде ол сәттілікке жетті, бірақ оның кеңесшісі, Ибадан аудандық менеджері Ричардсон отставкаға шыққаннан кейін Аделабу фирмадан кетіп қалды. Содан кейін ол UAC-тен түскен табысын Ибадандағы Левант клиенттерімен тоқыма сауда бизнесіне жұмсады. Ол кезде Ибаданның жергілікті билік жүйесі кіші басшылар, отбасы басшылары (могаджи) және Олубаданнан тұратын, олардың көпшілігі сауатсыз болды. Аделабу жергілікті кеңестің әкімшілік хатшысы болып жұмыс істеуге қызығушылық танытты.

Adelabu was born on 3 September 1915, the son of Sanusi Ashinyanbi and Awujola Adelabu. His mother was the second wife of Sanusi, but she died when Adelabu was quite young and the young Adelabu was then raised by a paternal aunt. From 1925 to 1929, he attended St David's C. M. S. School, Kudeti, Ibadan and finished Standard IV and V at C. M. S. Central school, Mapo. Though a Muslim, Adelabu's aunt valued Western education which was dominated by the Christian missionaries in Ibadan. She obtained a baptismal certificate for Adelabu, providing him the opportunity to attend the CMS schools. From 1931 to 1936, he attended Government College, Ibadan where he completed his secondary education as the head boy of the school. In 1936, he passed the entrance examination into Yaba Higher College and he won a scholarship from UAC to study commerce at the college. However, after 6 months, he left the college with his scholarship unused. He was offered employment by UAC as an assistant to the Ibadan district manager, an expatriate Adelabu had met a year earlier. His first assignment was a tour of the cocoa producing areas of Ibadan province. At the end of the tour, he presented a proposal about the reorganization of the cocoa distribution and trade structure. The report earned him promotion as an assistant produce manager with UAC. However, Adelabu left UAC in 1937 and joined the produce trade business. He was unsuccessful in the trade and was soon looking for a civil service job. In 1939, he became an agricultural inspector and later supervisor of a cooperative society which had Akinpelu Obisesan as its president. He was with the cooperative until 1945, when he went back to UAC. He was successful in his second stint with the organization but after the resignation of his mentor, the Ibadan District Manager Richardson, Adelabu left the firm. He then ploughed income from UAC into a textile trading business with Levantine clients in Ibadan. At the time, the Ibadan Native Authority system was dominated by junior chiefs, family heads (mogaji) and the Olubadan, majority of whom were not literate. Adelabu became interested in acting as an Administrative Secretary for the native council.

1949-1953 жылдар

Аделабудың саясаттағы мансабы Салами Агбаджеге қарсы кіші басшылар мен моғаджилер бастаған наразылықты қолдауымен байланысты. Аделабу ақылды адам ретінде танымал болды, ал оның сауаттылығы Агбаджеге қарсы басшылардың назарына түсірді. Наразылар өз пікірлерін ілгерілету үшін петициялар мен түсініктемелерді жазуға көмектесетін біреуді іздеді, сондықтан олар Аделабудан қолдау сұрады. Аделабу әкімшілік хатшы лауазымын алу үмітімен келісті. Басшылардың басты нысаны – Салами Агбадже, Ибаданның Отун Балогун дәстүрлі атағын иеленген кәсіпкер. Ол сауатты, бай және тәуелсіз ойлы болғандықтан, Ибаданның көптеген басшылары үшін жағымсыз болды, олардың көпшілігі оған қарызды болды. Кіші басшылар мен әулет басшылары (моғаджи) оның Олубадан болуына кедерлес болу үшін оны қызметтен шеттету үшін науқан бастады. Аделабу Агбаджеді қызметтен шеттету қозғалысында белсенді болды, баспаға түсініктемелер жазып, басшылардың отаршылдық билікке жіберген петициясын дайындауға көмектесті. Осы кезеңде Аделабу Агбаджеге қарсы болған және бұрынғы Олубаданның ұлы Алешинлойе басқарған жетекші қауымдастық – Эгбе Омо Ибиле хатшысы болды. Бұл мәселе отаршылдық билікке жеткенде, Агбаджеге ескерту жасалып, жергілікті кеңеске қатысуын тоқтату туралы айтылды. Бірақ билік бұл мүмкіндікті пайдаланып, кең ауқымды реформалар жасады, соның ішінде Ошун бөлігін Ибадан провинциясынан бөліп алды. Бұл көптеген Ибадандық топтар үшін қолайсыз болды, сондықтан бірнеше топ Ибаданның мүддесін қорғау үшін саяси біріккендікке келді. 1951 жылғы жергілікті сайлауда Аделабудың Эгбе Омо Ибиле, Август Акинлое және Ибадан прогрессивті одағының жастар тобы Ибадан халық партиясын құрды, бұл Ибадан прогрессивті одағының ескі саяхатшыларына қарсы күрес болды. Аделабу Ибаданның жергілікті тұрғындары арасында Иджебуға қарсы сезімдерді пайдаланды, әсіресе Ошун бөлігінің жоғалғаннан кейін, оған Аволово (Иджебу адамы) және Акинтола сияқты Action Group басшылары қолдау көрсетті. Жаңа партия Батыс аймақтық жиналысына барлық алты орынды жеңіп алды. Алайда, Аделабу ұсынған NCNC-ді қолдау үшін жасалған бейресми одақ күйреп, сайланған төрт мүше AG-ге қосылды. Содан кейін Аделабу Ибадандағы NCNC ұйымын ұйымдастыруда белсендірек болды және партияның Батыс провинциялық жұмыс комитетінің хатшысы болды. Ол партия ішінде NCNC-де қалған жалғыз IPP заң шығарушысы ретінде танылды. Көп ұзамай оның беделі ұлттық деңгейде көтерілді, сондықтан 1952 жылы ол өзінің саяси ойлары туралы «Африка қызып тұр» атты кітап жариялады. 1954 жылғы сайлауда AG-ға қарсы күресу үшін Аделабу жаңа ұйым құрды – Ибадан салық төлеушілер қауымдастығы, ол салық реформасына негізделген жаппай қолдау алуға бағытталған. Содан кейін бұл топ Майегун деп аталатын шаруалар тобымен одақ құрып, Маболаже Ұлы одағын құрды.

Adelabu's career in politics can be traced to his support of the agitation led by junior chiefs and mogajis against Salami Agbaje. Adelabu was known as a smart individual, and the fact that he was literate brought him to the attention of the chiefs in their opposition to Agbaje. The agitators needed someone to help with writing petitions and commentaries to advance their viewpoint, and so they sought out Adelabu for support. Adelabu obliged, hoping to earn the job of Administrative Secretary. The target of the chiefs was Salami Agbaje, a businessman who held the traditional title of Otun Balogun of Ibadan. As third in line to the throne, literate, rich and independent minded, he was found to be obnoxious by some of the chiefs in Ibadan many of whom were indebted to him. The junior chiefs and heads of lineages (mogaji) began a campaign for his deposition to prevent him from becoming Olubadan. Adelabu was active in the movement to depose Agbaje, providing print commentaries and assisting in writing the petition that the chiefs forwarded to the colonial authorities. During this period, Adelabu became secretary of the Egbe Omo Ibile, the leading association opposed to Agbaje and headed by Bello Abasi, the son of Aleshinloye, the previous Olubadan. When the case reached the colonial authorities, though Agbaje was admonished and told to suspend his involvement in the native council, the authorities used the opportunity to make sweeping reforms including removing Oshun division from Ibadan province. The outcome was not favorable to many Ibadan groups and a few groups came together to unite politically to protect the interest of Ibadan. During the local elections in 1951, Adelabu's Egbe Omo Ibile, Augustus Akinloye, and a youth group from Ibadan Progressive Union formed the Ibadan People's Party as a challenge to the old guard of the Ibadan Progressive Union. Adelabu capitalized on some anti Ijebu sentiments among native Ibadan residents, especially after the loss of Oshun division, which was supported by Action Group leaders such as Awolowo (an Ijebu man) and Akintola. The new party won all six seats to the Western Regional Assembly. However, an informal alliance proposed by Adelabu to support NCNC fell apart and four of the elected members joined AG. Adelabu then became more active in the organization of NCNC in Ibadan and became the secretary of the party's Western Province Working Committee. He earned recognition within the party as the only IPP legislator who stayed with NCNC. Soon his profile began to rise nationally that in 1952, he published a book, Africa in Ebullition, about his political thoughts. To provide a formidable organization to challenge AG in the 1954 elections, Adelabu formed a new organization, the Ibadan Taxpayers Association which was an attempt to attract mass following based on tax reform. The group then formed an alliance with a farmers group called Maiyegun to become Mabolaje Grand Alliance.

1954-1958 жылдар

Аделабу және оның тобы IPU-ға және AG басымдығын күзеген аудандық кеңеске қарсы күрестің платформасын ұсынды. Ол аудандық кеңестің салық реформасының талаптарына және басқарудағы әулет басшыларының (моғаджилердің) рөліне қарсы шығып, өзін дәстүрлі билік пен құндылықтарды қолдаушы ретінде көрсетті. 1954 жылғы жергілікті сайлауда одақ Ибадан аудандық кеңесіне көпшілік орындарды жеңіп алды, бұл Аделабуға аудан төрағасы болуға мүмкіндік берді. Ол Қаржы комитетінің және кеңестің барлық тұрақты комитеттерінің төрағасы болды. 1954 жылғы федералды сайлауда Аделабу Өкілдер палатасына да орын алды, ал оның партиясы Өкілдер палатасына көпшілік орындарды жеңіп алды. Кейін ол NCNC-нің бірінші ұлттық вице-президенті болып сайланды және Әлеуметтік қызметтер министрі болып тағайындалды, ол 1955 жылдың қаңтарынан 1956 жылдың қаңтарына дейін Ибадан аудандық кеңесінің төрағасы лауазымын бірге атқарды. 1955 жылы Аделабудың басшылығы аудандық кеңестегі жемқорлыққа қатысты айыптаулар бойынша тергеуге түсті. Тергеуді AG басымдығын күзеген Батыс аймақтық үкімет жүргізді. Аудандық кеңестің ісі бойынша тергеу аяқталғаннан кейін ол екі лауазымынан да қанағаттанды. Оның орнына Әлеуметтік қызметтер министрі болып Дж. М. Джонсон тағайындалды. 1956 жылы Аделабу тағы да аймақтық ассамблеяға сайлауға түсті, бірақ бұл жолы Батыс аймағындағы NCNC-нің жетекшісі ретінде. Партияны жеңіске жеткізуді үміттене отырып, ол үстіне «Аделабу, Батыс аймағының премьер-министрі» деген жазуы бар киімдер тіктірді. Алайда партия Action Group-қа көпшілік орындарды жоғалтты. Аделабу Батыс Ассамблеясындағы оппозиция жетекшісі болды. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Аделабу Батыс аймағынан йорубалардың Орталық мемлекетін құруға тырысты. Жаңа мемлекет Ойо, Ибадан және Ондо провинцияларындағы NCNC бекіністерінен құралатын болды. Алайда, бұл ұсыныс 1958 жылы, ұсынылған бөлініс негізінен партиялық желілер бойынша жасалғандықтан қабылданбады. 1958 жылы Аделабу Азикиве басшылығына қарсы шықты, себебі ол AG, NCNC және NPC-ден тұратын үш тарапты ұлттық үкіметті қолдады. Аделабу AG-нің қатысуын қанағаттандырмады, оны қасиетсіз одақ деп сипаттады.

Adelabu and his group provided an opposition platform to the IPU and AG dominated district council. He opposed the district council terms of tax reform and the role of heads of lineages (mogajis) in governance, positioning himself as a supporter of traditional authority and values. During the local elections in 1954, the alliance won majority seats into the Ibadan District Council, paving the way for Adelabu to become district chairman. He became chairman of the Finance Committee and any other standing committee of the council. In the federal elections in 1954, Adelabu also won a seat to the House of Representatives and his party won majority seats to the House of Representatives. He later became the First National Vice President of NCNC and was appointed Minister of Social Services, a post he held concurrently with his position as chairman of the Ibadan District Council from January 1955 till January 1956. In 1955, Adelabu's administration was a subject of an inquiry into allegations of corruption in the district council. The inquiry was set up by the Western Regional government dominated by AG. He resigned both positions after the report of the inquiry into the affairs of the district council. He was replaced by J. M. Johnson as Minister of Social Services. In 1956, Adelabu again ran for a seat in the regional assembly, but this time as leader of NCNC in the Western region. Hoping to lead the party to victory, he had ordered clothes with the inscription Adelabu, Premier of the Western Region. However, the party lost majority seats to Action Group. Adelabu then became the leader of opposition in the Western House of Assembly. After the loss, Adelabu sought to carve out a Yoruba Central State from the Western Region. The new state was to be composed of NCNC strongholds of Oyo, Ibadan and Ondo provinces. However, the proposal was rejected in 1958 based on the proposed division on largely on party lines. In 1958, Adelabu opposed the leadership of Azikiwe because of its support for a tripartite national government consisting of AG, NCNC and NPC. Adelabu did not like the inclusion of AG, describing it has an unholy alliance.

Өлім

Аделабу Лагос-Ибадан тас жолының 51-ші шақырымында, Шагамуға жақын жерде қаза тапты. Ол Сирия азаматы – кәсіпкермен бірге Лагостан оралғанда, көліктері қарсы қозғалып келе жатқан көлікке соқтығысты.

Қауіпсіз жағдай

Адегоке Аделабу йоруба және нигерия тарихында көбінесе "пенкелемеси" деген сөздің авторы ретінде еске алынады. Бұл сөз – "peculiar mess" фразасының йоруба тіліне бейімделуі, ағылшын тілін жақсы білетін Аделабу Батыс аймақтық әкімшілік жиналысындағы оппозицияны сипаттау үшін қолданған еді. Оның мағынасын түсінбеген, сауатсыз көрермендер бұл фразаны жергілікті тілге "пенкелемеси" деп аударған.