Кіріспе
Нигериялық Игбо тегінен шыққан дипломат, Бас Емека Аняоку, GCON, GCVO, CFR, CON (18 қаңтар 1933 жылы туған) – Игбо тегінен шыққан Нигерия дипломаты. Ол Ұлттар Достастығының үшінші бас хатшысы болды. Обоси қаласында туған Аняоку Обадағы «Жарық саудагерлері» мектебінде білім алған. Халықаралық мансабынан бөлек, Бас Аняоку Обосидің Ичи Адази дәстүрлі Ндичи басшысы қызметін атқаруда.
Chief Emeka Anyaoku, GCON, GCVO, CFR, CON (born 18 January 1933) is a Nigerian diplomat of Igbo descent. He was the third Commonwealth Secretary General. Born in Obosi, Anyaoku was educated at Merchants of Light School, Oba, Aside from his international career, Chief Anyaoku continues to fulfill the duties of his office as Ichie Adazie of Obosi, a traditional Ndichie chieftainship.
Отбасылық негіздер
Элеазар Чукумека "Эмека" Аняоку 1933 жылдың 18 қаңтарында Нигерияның шығысындағы ірі ауыл – Обосиде Эммануэль мен Сесилия Аняоку отбасында дүниеге келді. Эммануэль Чукумека Аняоку бастауыш білімін христиан миссионері, преподобный Уильям Блэкеттің қамқорлығымен Онтишадағы CMS мектебінде алғаннан кейін орта мектеп деңгейіне дейін білім алды. Білімін аяқтаған соң, ол алдымен теміржолда, кейін Нигерияның солтүстік бөлігіндегі Кадуна қаласындағы ауруханада жұмыс істеді, содан кейін катехизатор болып қызмет етті. Бірнеше жыл қызмет еткеннен кейін, ол туған ауылына қайтып, шаруашылықпен айналысты. Ол Обосидегі ең үлкен ауыл Иредегі Оконнукпо (Окпун Ире) басшысы болды. Сесилия, туған тегі Адиба Огбогу, Эммануэльдің екінші әйелі болды, ол бірінші әйелі қайтыс болғаннан кейін Кадунадан оралғанда үйленді. Сесилия Обосидің Угамума ауданынан шыққан отбасынан еді. Ол Рев. Екпунобидің үйінде өсті, ол оның қамқоршысы және англикан дінінің пастыры болып тағайындалған алғашқы Обоси азаматы еді. Ол сол кездегі қоғамдағы ең білімді және сауатты адамдардың бірі саналды. Сесилия Екпуноби отбасында тәрбиеленді. Рев. Екпуноби Эммануэльдің әйелі қайтыс болғанын естіген соң, оны үйіне шақырып, кейіннен Эммануэль мен Адибаны үйленуге көндірді. Олардың алғашқы баласы – қыз, дүниеге келгеннен кейін көз жұмды. Содан кейін Эмека дүниеге келді және оның бес бауырласы бар.
Білім
Емека Аняоку жеті жасында әкесінің жалғыз інісі Егвуэну Аняокумен бірге Умуахиаға барып, өте шалғайдағы мектепте оқуын бастады. Сол кезде мектептегі ең жоғары сынып төртінші сынып болатын. Колониялық кезеңде оқушыларды төртінші немесе алтыншы сыныптан артық оқытуға көбінесе рұқсат берілмейтін. 1943 жылы, 10 жасында Емека әкесінің туысы, Агбордағы CMS орталық мектебінің директоры Натаниел Энвезормен бірге тұруға жіберілді, Агбор қаласы Обосиден 75 км қашықтықта орналасқан. Орта білім алу үшін жас Аняоку Обадағы Merchants of Light School (MOLS) мектебінде оқыды. Бұл мектепті оның әкесінің досы, Нигериялық, Лондон мен Оксфордта білім алған доктор Энох Оли құрған. Доктор Оли Емека мен басқа да оқушыларға еңбекқорлықтың, жақсы мінез-құлықтың және қарым-қатынастың маңыздылығын үйретті. Осы қалыптасу кезеңінде Аняоку ақылды, дарынды жас жігіт ретінде көзге түсе бастады. Обоси ауылында демалыс күндері, әсіресе Пасха мен Рождествода студенттер үйге келгенде, оның құрдастарының бірі, бас бостандық Годфри Энели, олардың Обоси студенттер қауымдастығы ұйымдастырған пікірталастар мен түрлі студенттік шараларға қатысқанын еске алды. Энелидің айтуынша, Аняоку көшбасшылық қасиеттерін ерте көрсеткен. Оның сөзінше: "Мен оның көшбасшы болатынын сезіндім, ол әр демалыста үйге келген сайын оны көрсетіп тұратын". "Біз оны "заңгер" деп атайтынбыз, себебі ол әрқашан дауласып, кез келген мәселеге логикалық тұрғыдан қараған. Оның ақыл-ойы мен аргументтері бізді көндіретін, қандай да бір талқылауларда оның көзқарасы маңызды болатын". Аняоку 60 ұлдан тұратын екінші топтың бірі болды. Олар Кембридж мектебінің аттестаттық емтиханына қатысқанда, ол 10 пәннен емтихан тапсырып, мектептегі ең жоғары баға – бірінші санатты алды. Орта білімін аяқтағаннан кейін, 1952 жылы Аняоку сол кездегі Шығыс аймақтағы Оверридегі Эммануэль колледжінде оқытушы болып жұмыс істеді. 1954 жылдың ортасына дейін ол математика, латын және ағылшын тілдерінен дәріс берді. Ол сабақ жоспарларын мұқият дайындап, жақсы оқытатын жас ұстаз ретінде танымал болды. Ол оқушыларына MOLS-та алған білімінің ең жақсысын берді, сонымен қатар сабақтарына әзіл-қалжыңдарды қосып жүрді. MOLS-тағы ұстаздарының бірі оған классикалық әдебиеттерге қызығушылық танытты. Латын тілінің мұғалімі оған ежелгі гректер мен римдіктердің тілдерін, заңдарын және мәдениетін, сондай-ақ ағылшын тілінің классикалық тамырларын ұнататын болды. Аняоку сол кезде елдегі ең жақсы жоғары оқу орны саналатын, 1948 жылы Лондон университетінің филиалы ретінде құрылған Ибадан университетінде классикалық пәндерді оқып, білім алуға шешім қабылдады. 1950 жылдардың ортасында Аняоку Ибадан университетінің студенті болған кезде Нигерия мемлекеті елдің саяси болашағы туралы пікірталастарға, талқылауларға және наразылық акцияларына қатысты. Нигерияның Ұлыбританиядан тәуелсіздікке қашан қол жеткізе алатыны және қандай саяси құрылыммен тәуелсіздікке ұмтылуы керектігі туралы пікір таластары болды – унитарлық немесе федеративтік мемлекет. Ибадан қаласы осы пікірталастардың басты орталығы болды. Университет колледжі елдің әртүрлі аймақтарынан келген дарынды студенттерді, оқытушыларды және саясаткерлерді біріктірді, ол кезде ұлттық радикализм деп аталатын орталыққа айналды. Аняоку студенттік одақтың жетекшісі ретінде осы оқиғалардың ортасында болды. Ол одақ басшылығындағы ұқсас ойлы адамдармен бірге федерализмге қарсы, унитарлық мемлекетті қолдады. Олар сол кездегі елдің үш саяси көшбасшысына петициялар мен делегациялар жіберді: елдің шығыс аймағындағы доктор Ннамди Азикиве, батыс аймағындағы бас бостандық Обафеми Аволоу және солтүстік аймақтағы Сокотоның Сардаунасы сэр Ахмаду Белло. 1960 жылдың 1 қазанында Нигерия Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды. Аняоку 1960 жылдың желтоқсан айының соңында Лагостағы Батыс Африкадағы CDC аймақтық кеңсесіне қайта жіберілді.
Неке
1961 жылдың желтоқсан айында, сол кезде CDC атқарушы лауазымында болған Аняоку, Лагоста олардың досы үшін өткізген жалғызбастылар кешінде жиырма жастағы йоруба әйелі, принцесса Эбунола Олубунми Соланкемен танысты. "Бунми" деп лақап аталған ханшайым Англиядағы христиан қыздарға арналған пансионда, Гастингстегі Сент-Мэри мектебінде білім алды. Одан кейін ол Лондонның Питман колледжіне қатысты. Емека мен Бунми 1962 жылдың 10 қарашасында Лагостағы Англикандық кафедралық шіркеуінде неке қиды.
Мансап
1959 жылы Емека Аняоку Ұлттар Достастығы Даму Корпорациясына қосылды. Оған бір ай ішінде Сыртқы істер министрлігінің тұрақты хатшысының жеке көмекшісі лауазымы берілді. Ол 1963 жылдың мамырында Африка Бірлігі Ұйымының (АБҰ) құрылуына әкелген процеске тікелей қатысты. Нигерия тәуелсіздік алғаннан кейін ол Нигерияның дипломатиялық қызметіне қабылданды және 1963 жылы Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымы жанындағы тұрақты өкілдігіне жіберілді. 1966 жылы ол Халықаралық істер жөніндегі директордың орынбасары болып Ұлттар Достастығы Хатшылығына қосылды. 1977 жылы Ұлттар Достастығы басшылары оны Бас хатшының орынбасары етіп сайлады. 1983 жылы Нигерияның азаматтық үкіметі Аняокуды Нигерияның Сыртқы істер министрі етіп тағайындады. Кейін сол жылы әскерилер үкіметті құлатып жібергеннен кейін, ол Нигерияның жаңа үкіметінің қолдауымен және барлық Ұлттар Достастығы үкіметтерінің мақұлдауымен Бас хатшының орынбасары лауазымына қайта оралды. 1989 жылдың 24 қазанында Куала-Лумпурда өткен Ұлттар Достастығы басшыларының кездесуінде Аняоку үшінші Ұлттар Достастығы Бас хатшысы болып сайланды. Ол 1993 жылы Лимассолда өткен Ұлттар Достастығы басшыларының кездесуінде 1995 жылдың 1 сәуірінен бастап екінші бес жылдық мерзімге қайта сайланды.
Біріккен Ұлттар Ұйымы
1963 жылы шілдеде 30 жасында ол Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымы жанындағы Нигерияның тұрақты өкілдігіне жіберілді. Оның тұңғыш баласы Адиба 1963 жылғы 20 қарашада Нью-Йорк тууханасында дүниеге келді, бұл АҚШ президенті Джон Ф. Кеннедиге жасалған қастандылықтан екі күн бұрын болды. Одан бірнеше апта бұрын Нигерия республика болып, Ннамди Азикиве елдің тұңғыш президенті болды. Біріккен Ұлттар Ұйымындағы қызметі барысында Аняоку Нигерияның апартеидке қарсы арнайы комитеттегі балама өкілі ретінде Нигерияның 1965 жылы Бас Ассамблеяға ұсынған резолюциясын дайындады, ол Оңтүстік Африкадағы саяси тұтқындарды қорғауға үлес қосу үшін үкіметтерге сенім қорын құруға мүмкіндік берді. Ол Оңтүстік Африкадағы сол кездегі Оңтүстік Родезияның Иан Смит басқаруы тудырған дағдарысқа қатысты, ол Родезияның Ұлыбританиядан біржақты тәуелсіздік жариялағанын мәлімдеді. Мемлекеттік төңкеріс премьер-министрдің Родезия мәселесін талқылау үшін Лагоста жаңа Бас хатшы Арнольд Смитпен бірге Достастық елдерінің басшыларын шақырғаннан бір күн кейін орын алды.
Жеке өмір
1980 жылы Обосидің Ичи Адазиі ретінде тағайындалған Аняоку баслығы Обосидегі дәстүрлі Ндичи баслығының міндетін атқаруды жалғастырды. Ичи Аняоку 1962 жылдан бері ханшайым Бунми Аняокумен тұрмыста. Ханшайым Аняоку – Нигерияның Абеокута қаласының омобасы. Олардың некесі туралы сол кездегі Нигерияның ең көп таралған газеті – «Nigerian Sunday Times» газетінде төрт балалары бар екені жазылған: қызы Адиба – «Old Mutual plc» компаниясының басқармасында қызмет ететін адвокат, және үш ұлы – Олюемизи, Обиечина және Еменике. Емеканың Адиба мен оның күйеуінен туған екі немересі бар: Ирен Игходоро және Осита Игходоро. 1990 жылы Аняокудың туған жері – Анамбра штатындағы Идетмили кланының барлық 19 қауымының басшылары оған ерекше құрмет көрсетіп, «Угвумба Идетмили» атағын берді. Оның әйелі Бунми де өз құқығымен «Угома Обоси» және «Идемили» басшысы болып табылады, ол Нигерияда және Ұлттар Достастығында әлеуметтік жұмыстарға ұзақ жылдар бойы қатысады. 2024 жылдың 18 қаңтарында 91 жасқа толуына орай Аняоку өзінің туған қаласы Обосиде Емека мен Бунми Аняоку орталығын ашты. Орталықта білім беруді, демократияны және адам құқықтарын дамытуға оның қосқан үлесі ретінде салынған кітапхана мен мұражай орналасқан. Мұражайда Нигерияның түкпір-түкпірінен, басқа да Достастық елдерінен және Африкадан әкелінген мәдени жәдігерлер жинақталған, ал кітапханада оның Ұлттар Достастығының Бас хатшысы қызметін атқарған кезеңдегі жеке құжаттары, сондай-ақ кітаптар мен басқа да білім беру ресурстары сақталған. Емека Аняоку – англикан, оның әкесі осы дінге өткен. Ол сондай-ақ Корольдік Достастық Қоғамының вице-президенті болып табылады.
They have four children, Adiba; their daughter– an attorney who serves on the board of Old Mutual plc –and three sons; Oluyemisi, Obiechina, and Emenike. Emeka has two grandchildren, born to Adiba and her husband; Irenne Ighodaro and Osita Ighodaro. In 1990, the heads of all the 19 communities of the Idemili Clan in his home State of Anambra accorded Anyaoku a unique honour by investing him with the title of Ugwumba Idemili. His wife, Bunmi, is also a chieftain – Ugoma Obosi and Idemili – in her own right, with a long involvement in welfare work in Nigeria and in the Commonwealth. As part of his 91st birthday celebration on January 18, 2024, Anyaoku unveiled the Emeka and Bunmi Anyaoku Centre in Obosi, his home town. The center houses a library and museum he had built in the town as his contribution to education, practice of democracy and human rights. The collections in the museum include cultural artifacts from all over Nigeria, other Commonwealth countries and Africa while the library also has his personal papers from his days as Secretary General of the Commonwealth of Nations as well as books and other knowledge resources. Emeka Anyaoku is an Anglican, his father having converted to that faith. He writes that he is
He is also a vice president of the Royal Commonwealth Society.