Кіріспе

Солтүстік Карнатака (каннад: ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕ, транслитерация: Уттара Карнатака) – Декан үстіртісінде орналасқан географиялық аймақ, Үндістанның Карнатака штатының құрамына кіреді. Аймақ 14 ауданнан тұрады (2020 жылдың 2 қазанына сәйкес). Оны Кришна өзені және оның салалары – Бхима, Гатапрабха, Малапрабха және Тунгабхадра суландырады. Солтүстік Карнатака Декандың тікенді бұталы ормандары экологиялық аймағында орналасқан, ол солтүстікке қарай Махараштра штатының шығысына дейін созылады. Солтүстік Карнатаканың құрамына барлығы 14 аудан кіреді (2020 жылдың 2 қазанына сәйкес), және ол (Хайдарабад Карнатака) – Калабураги бөлімі және (Бомбей Карнатака) – Белагави бөлімі деп белгілі аймақтарды қамтиды. Оған Багалкоте, Бижапур, Гадаг, Дхарвад, Хавери, Белагави, Беллари, Бидар, Калабураги, Коппал, Райчур, Виджаянагара және Ядгир аудандары кіреді.

Әуе компаниялары мен бағыттары

Белгаум әуежайы – Үндістанның Карнатака штатындағы Белгаум қаласында орналасқан әуежай. 1942 жылы Корольдік әуе күштері (RAF) салған Белгаум әуежайы Солтүстік Карнатакадағы ең көне әуежай болып табылады. RAF Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әуежайды оқу орталығы ретінде пайдаланып, Оңтүстік-Шығыс Азия қолбасшылығына көмек көрсетті. Белгаум қаласының шығысындағы Самбра ауылында орналасқандықтан, бұл әуежай Самбра әуежайы деп те аталады. Жаңа терминал ғимаратын азаматтық авиация министрі Ашок Гаджапати Раджу 2017 жылдың 14 қыркүйегінде ашып берді. Әуежайда Үндістанның әуе күштерінің базасы да бар, онда әскери қызметке жаңа қабылданғандар негізгі жаттығуларын алады. Хабли әуежайы – Үндістанның Карнатака штатындағы Хабли және Дхарвад қалаларына қызмет ететін ішкі әуежай. Ол Гөкөл жолында, Хаблиден және Дхарвадтан 8 шақырым қашықтықта орналасқан. Хаблиден Бангалор, Мумбай, Ахмадабад және Хайдарабад қалаларына рейстер жақсы жолдармен байланысқан. Хабли әуежайы халықаралық әуежай деңгейіне жеткізіледі. Қазіргі уақытта 700 гектар жерді сатып алу жұмыстары жүргізілуде, ал сатып алуға 245 миллион рупи бөлінді.

Тарихқа дейінгі кезең

Солтүстік Карнатаканың тарихы мен мәдениеті тарихқа дейінгі заманға дейін жетеді. Үндістандағы ең ерте тас дәуірінің табылысы – Райчур ауданындағы Лингсагурдан табылған қол балтасы. Оңтүстік Үндістанның ең ерте ауылдық қонысы ретінде белгілі Беллари ауданындағы Санганкал төбелері неолит дәуіріне жатады. Б.з.д. 1200 жылға дейін Дхарвад ауданындағы Халлурдан табылған темір қарулар Солтүстік Карнатаканың Солтүстік Үндістаннан бұрын темірді қолданғанын көрсетеді. Солтүстік Карнатакадағы тарихи орындарға Беллари, Райчур және Коппал аудандарындағы жабайы жануарлардың суреттері салынған қызыл бояулары бар тас паналары жатады. Суреттердің солтүстік-батысқа қарамай жасалуының себебі – солтүстік-батыс муссонының оларға әсер етпеуі. Мұндай тас паналары Беллари ауданындағы Куругоду, Виджаянагара ауданындағы Хампи және Коппал ауданындағы Гангватиге жақын Хире Бенакалдан табылды. Гранит плиталардан жасалған жерлеу камералары (долмендер деп аталады) да кездеседі, олардың ең жақсы мысалдары – Хадагали талуғындағы Хире Бенакал және Кумати долмендері. Ядгир ауданындағы Шахапур талуғындағы Вибхутихалли, Үндістанның археологиялық зерттеулер институтының ежелгі астрономиялық орны, мегалиттік тастардан тұрғызылған. Астрономиялық маңызы бар шаршы үлгіде орналасқан тастар, штатта табылған Ашоканың тас жарлықтарымен байланысты, Солтүстік Карнатаканың көп бөлігі Мауриялар билігінде болғанын көрсетеді. Солтүстік Карнатака өнерінің дамуына Чалукиялар, Виджаянагара империясы және Батыс Чалукиялар сияқты көптеген әулеттер үлкен үлес қосты. Чуту әулетіне қатысты жазбалар Солтүстік Карнатакада табылған ең көне құжаттар болып саналады.

Шалукиялар

Шалқия билеуі Карната-Дравида деп аталатын сәулет өнерінің дамуында маңызды рөл атқарады. Шалқиялар салған жүздеген ескерткіштер Малапрабха өзенінің алабында (негізінен Карнатакадағы Айхоле, Бадами, Паттадакал және Махакута) табылады. Олар оңтүстіктегі Кавериден солтүстіктегі Нармадаға дейін созылған империяны басқарды. Бадами Шалқия әулетін 543 жылы Пулакешин I құрды; Ватапи (Бадами) астанасы болды. Пулакешин II Бадами Шалқия әулетінің танымал императоры еді. Ол Нармада өзенінің жағалауында Харшавардананы жеңіп, оңтүстікте Вишнукундиналарды жеңді. Викрамадитья I, Раджамалла атымен белгілі және ғибадатханалар салғаны үшін, Каиласанатха ғибадатханасындағы Жеңіс бағанасына каннада жазуын қашап жазды. Киртиварман II Бадами Шалқия әулетінің соңғы патшасы болды, ол 753 жылы Раштракута патшасы Дантидургамен құлатылды. Батыс Шалқия әулеті кейде Кальяни Шалқиялары деп аталады, оның патшалық астанасы Кальяниде (қазіргі Карнатакадағы Басавакальянда) орналасқан, немесе алтыншы ғасырдың Бадами Шалқияларымен теориялық байланысы болғандықтан Кейінгі Шалқиялар деп аталады. Батыс Шалқиялар қазіргі таңда өтпелі стиль деп аталатын архитектуралық стильді (Гаддаг стилі деп те аталады) дамытты, бұл ерте Шалқия әулеті мен кейінгі Хойсала империясы арасындағы архитектуралық байланыс болып табылады. Шалқиялар Үндістандағы ең алғашқы индуист ғибадатханаларын салған. Ең танымал мысалдар – Коппал ауданындағы Махадева ғибадатханасы (Итаги); Гадаг ауданындағы Лаккундидегі Касивишвешвара ғибадатханасы, Давангере ауданындағы Куруваттидегі Малликарджуна ғибадатханасы және Багалидегі Каллешвара ғибадатханасы. Өнеркәсіп шеберлігімен ерекшеленетін ескерткіштер – Хавери ауданындағы Хаверидегі Сиддхешвара ғибадатханасы, Дарвад ауданындағы Аннигеридегі Амрутешвара ғибадатханасы, Гадагтағы Сарасвати ғибадатханасы және Дамбалдағы Додда Басаппа ғибадатханасы (екеуі де Гадаг ауданында). Айхоле сәулет өнерінің тәжірибелік базасы болды. Бадами Шалқиялары және Кальяна Шалқиялары (Кунталешваралар) деп те аталады.

Қадамбалар

Кадамбалар – Оңтүстік Үндістанның ежелгі әулеті. Олар негізінен қазіргі Гоа штаты мен жақын маңдағы Конкан аймағын (қазіргі Махараштра және Карнатака штаттарының бір бөлігі) биледі. Бұл әулеттің алғашқы билеушілері 345 жылы Вайджаянтиде (немесе Банавасиде) орнығып, екі ғасырдан астам билік етті. 607 жылы Ватапи шалукийлері Банавасиді шабуылдап алды, ал Кадамба патшалығы кеңейіп келе жатқан Шалукия империясына қосылды. VIII ғасырда Шалукиялар Раштракуталармен жеңіліп, 10 ғасырға дейін билік етті. 980 жылы Шалукиялар мен Кадамбалардың ұрпақтары Раштракуталарға қарсы көтеріліс жасады; Раштракута империясы құлап, екінші Шалукия әулеті құрылды (Батыс Шалукиялар деп белгілі). Батыс Шалукияларға осы төңкерісте көмектескен Кадамба әулетінің мүшесі Чатта Дева Кадамба әулетін қайта құрды. Ол негізінен Батыс Шалукияның вассалы болды, бірақ оның ұрпақтары айтарлықтай тәуелсіздікке ие болып, 14 ғасырға дейін Гоа мен Конкан аймақтарында маңызды орынға ие болды. Чатта Деваның ұрпақтары Банаваси мен Хангалды мекендеді және олар Хангалдың Кадамбалары деп танылды. Кейін Кадамбалар Деккан жазығының басқа да ірі державаларына (Дорасамудраның Ядавалары және Хойсалалары сияқты) формалды адалдық көрсетіп, тәуелсіздіктерін сақтап қалды. Оңтүстік Үндістанда төрт Кадамба әулеті билік етті: Хангал, Гоа, Белур және Банваси Кадамбалары.

Раштракуттар

Дантідұрғаның тұсында қазіргі Карнатакадағы Гүлбарга аймағын негізге ала отырып, империя құрылды. Бұл тайпа Маняхетаның (канн. ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ) Раштракуттары ретінде танылды, олар 753 жылы билікке келді. Олардың билігі кезінде джайни математиктері мен ғалымдары каннада және санскрит тілдерінде маңызды еңбектер жазды. Амогхаварша I осы әулеттің ең танымал патшасы болды және каннада тіліндегі маңызды еңбек – «Кавиражамарганы» жазды. Сәулет өнері дравид стилінде өркендеді, оның ең көрнекті мысалдары Элларадағы Кайлаш ғибадатханасында, қазіргі Махараштрадағы Элефанта үңгірлеріндегі мүсіндерде, сондай-ақ қазіргі Солтүстік Карнатакадағы Паттадакалдағы Кашивишванатха және джайн Нараяна ғибадатханаларында (барлығы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген) көрініс тапқан. Ғалымдар VIII-X ғасырлардағы императорлық әулет патшалары каннада тілін санскрит тілімен бірдей маңызды деңгейге көтергенін мойындайды. Раштракута жазулары каннада және санскрит тілдерінде кездеседі, патшалар екі тілде де әдебиетті қолдады. Қазіргі кезде сақталған ең ерте каннада әдебиеттері олардың сарай ақындары мен патшалық отбасы мүшелеріне жатқызылады. Кайлаш ғибадатханасы – дравид өнерінің үлгісі. Бұл жобаны Раштракута әулетінің Кришна I (757–773) бастады, ол қазіргі Карнатакадағы Маняхетадан билік жүргізді. Ол Маняхета қаласынан (қазіргі Малхед) 40 шақырым қашықтықта, Калабураги ауданындағы Кагини өзенінің жағасында орналасқан.

Виджаянагара империясы

Виджаянагара (Карната империясы немесе Карнатака империясы) ең ұлы ортағасырлық индуистік империя және сол кездегі әлемдегі ең ұлы империялардың бірі саналады. Ол интеллектуалдық ізденістер мен өнердің дамуына көмектесті. Абдур Разақ (парсы елшісі) айтты: "Көз бұрын мұндай жерді көрген емес, ал ақыл-ес мұндай нәрсенің бар екенін естіген емес".

Декан сұлтандықтары

Виджаянагара империясы, астанасы Хампиде орналасқан, 1565 жылы Декан сұлтандықтарының әскерінен жеңіліске ұшырады. Осының салдарынан Бижапур аймақтың ең маңызды қаласы болды. Бұл ескерткіштерге толы жер; мүмкін, Делиден басқа ешбір қалада Бижапур сияқты көп ескерткіштер жоқ.

Маратха империясы

Солтүстік Карнатака аймағы, әсіресе Белгаум, Дхарвад және Багалкот, Бижапур және Гүлбарга аудандарының бір бөліктері Шиваджидің, кейін Пешвалардың ықпалына іледі. 1680 жылдардың өзінде маратхи қауымдарының көптеген түрлері, оның ішінде маратхалар мен маратхи брахмандары бұл аймаққа қоныстана бастады. Олардың көпшілігі әскер және әкімшілік қызметкерлер ретінде келді және үлкен жерлермен сыйланды. Жамқанди мен Бижапурдың Патвардан әулеттері, Нұгикери мен Кундголдың Десайлары, сондай-ақ Дарвад, Белгаум және көршілес аудандардағы Дешпанде әулеттері – осы көші-қондардан тегін шығарған белгілі брахман әулеттерінің арасында. Осы әулеттердің көпшілігі каннада тілін қабылдағанмен, көптеген адамдар екі тілді болып қалады және маратхи брахман әулеттеріне үйленеді. Сандур және Мудхол мемлекеттеріндегі Горпаде әулеттері де осыған ұқсас көші-қондардан тегін шығарған танымал маратха әулеттерінің бірі болып табылады.

Табиғи ресурстар

"Хутти" алтын кені – Үндістандағы жалғыз алтын өндіру компаниясы. Ол Райчур қаласынан шамамен 70 км қашықтықта орналасқан ежелгі алтын кенетін орыны – Хатиде жұмыс істейді. Кен ішінде туризмге де жол беріледі. Гадаг, Коппал және Беллари аудандары марганец, алтын және темір кеніне бай. Калабураги ауданы әккөмірге бай.

Лингвалық

Басаванна мен Панчачарьяның ізбасарлары "исталинга" арқылы Құдайға табынады. Лингаятизм – индуизмнің бір тармағы, олар Линга түрінде Шиваға табынады.

Брахмандар

Индуизмдегі варна (клас) дін қызметкерлері, мұғалімдер (Ачарьяру) және қасиетті білімді ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп, қорғайтын Брахманару деп аталады.

Буддизм

Солтүстік Карнатакадағы буддизм б.з.д. III-I ғасырларға дейін жетеді. Саннати және Канаганахалли – екі маңызды қазба алабы, ал Мундгодта тибеттік буддалық колония орналасқан.