Кіріспе

Көлеңкенің ерекше бөліктері

Умбра, пенумбра және антиумбра – жарық көзінен соққаннан кейін пайда болатын көлеңкенің үш ерекше бөлігі. Дифракция болмаса, параллель сәулелі (мысалы, нүктелік) жарық үшін тек умбра ғана түседі. Бұл атаулар көбінесе аспан денелерінің түсіретін көлеңкелері үшін қолданылады, бірақ кейде олар, мысалы, күн дақтары сияқты деңгейлерді сипаттау үшін де қолданылады.

Көлеңкелі

Умбра (лат. umbra - "көлеңке") - көлеңкенің ең ішкі және қараңғы бөлігі, онда жарық көзі толығымен жабылатын денемен кесіледі. Умбра ішіндегі бақылаушы толық тұтқындауды бақылайды. Дөңгелек нысан дөңгелек жарық көзін жабатын болса, оның көлеңкесі тік дөңгелек конус түрінде болады. Конус ұшынан қарағанда екі нысан да бірдей көрінеді. Айдың умбрасының ұшына дейінгі қашықтық Ай мен Жер арасындағы қашықтыққа шамамен тең: Жердің диаметрі Айдың диаметрінен 3,7 есе үлкен болғандықтан, оның умбрасы сәйкесінше ұзарады: шамамен .

Қиялы көлеңке

Пениумбра (лат. paene "шамалы, дерлік" және umbra "көлеңке") – жарық көзінің бір бөлігі ғана жасырылатын денемен тудырылатын аймақ. Пениумбрадағы бақылаушы жартылай күн тұтылуын көреді. Басқаша анықтама бойынша, пениумбра – жарық көзінің бір бөлігі немесе толығымен жасырылатын аймақ (яғни, умбра пениумбраның ішкі жиынтығы болып табылады). Мысалы, НАСА-ның Навигация және қосымша ақпарат орталығы, умбрадағы дене пениумбраның ішінде де орналасқан деп анықтайды.

Антумбра

Антумбра (лат. ante – "алдында" және umbra – "көлеңке") – жарық көзінің дискісі ішінде толығымен жабылатын дененің көрінетін аймағы. Осы аймақтағы бақылаушы сақина тәрізді күн тұтылуын көреді, онда тұтылатын дененің айналасында жарқын сақина байқалады. Егер бақылаушы жарық көзіне жақындаса, жабылатын дененің көрінетін мөлшері артып, толық көлеңкеге дейін жетеді.