Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тұтылуға ұшыраған дененің диаметрінің тұтылуға ұшыраған бөлігі.
Fraction of the diameter of the eclipsed body which is in eclipse
Тұтылу шамасы – тұтылуға ұшыраған аспан денесінің бұрыштық диаметрінің үлесі. Бұл барлық аспан тұтылуларына қатысты. Жарым-жартылай немесе сақиналы күн тұтылудың шамасы әрқашан 0,0 мен 1,0 аралығында болады, ал толық күн тұтылудың шамасы әрқашан 1,0-дан жоғары немесе оған тең болады және теориялық ең жоғары мәні шамамен 1,12-ге жетеді. Бұл өлшем диаметрлердің қатынасын ғана көрсетеді және тұтылуға ұшыраған дененің көрінетін ауданының (дискісінің) жабық бөлігімен шатастырылмауы керек. Сондай-ақ, оны астрономиялық шама шкаласымен шатастыруға болмайды.
The magnitude of eclipse is the fraction of the angular diameter of a celestial body being eclipsed. This applies to all celestial eclipses. The magnitude of a partial or annular solar eclipse is always between 0.0 and 1.0, while the magnitude of a total solar eclipse is always greater than or equal to 1.0, and has a theoretically maximum value of around 1.12. This measure is strictly a ratio of diameters and should not be confused with the covered fraction of the apparent area (disk) of the eclipsed body. Neither should it be confused with the astronomical magnitude scale of apparent brightness.
Күн тұтылуына шаманың әсері
Ай мен Күннің көрінетін мөлшері шамамен 0,5° немесе 30', бірақ екеуі де өзгереді, себебі Жер мен Ай арасындағы қашықтық өзгеріп отырады. (Жер мен Күн арасындағы қашықтық та өзгеріп отырады, бірақ салыстырғанда әсері аз.) Сақиналы күн тұтылуы кезінде тұтылудың шамасы – Айдың көрінетін бұрыштық диаметрі мен Күннің ең үлкен тұтылу кезіндегі диаметрінің арақатынасы, нәтижесінде 1,0-дан кіші шама шығады. Тұтылудың шамасы бірден кем болғандықтан, Айдың дискісі Күнді толығымен жаба алмайды. Екі дискінің орталықтары жеткілікті дәл келгенде, Айдың айналасында күн сәулесінің сақинасы көрінеді. Бұл сақиналы тұтылу деп аталады, латын тіліндегі "annulus" – "сақина" деген сөзден алынған. Толық күн тұтылуы үшін Ай мен Күннің көрінетін диаметрлерінің арақатынасы 1,0 немесе одан жоғары болуы керек, сондай-ақ үш аспан денесі (Күн, Жер және Ай) орталыққа жеткілікті дәл келген болуы керек. Осылай болғанда, Айдың дискісі аспандағы Күннің дискісін толығымен жабады. Тотальдық жолы (яғни, Айдың Жер бетіне тікелей күн сәулесінің түсуін тоқтатып, қозғалмалы көлеңкесі) салыстырмалы түрде тар жолақтан тұрады, көбінесе бірнеше жүз шақырымды құрайды. Күннің ішінара тұтылуы кезінде тұтылудың шамасы – ең үлкен тұтылу кезінде Айдың жасырған Күн диаметрінің үлесі. Бір мекеннен қарағанда, тұтылудың шамасы уақытша өзгереді, тұтылудың басында дәл 0,0-ге тең болып, кейін ең жоғары мәнге жетеді және тұтылудың соңында 0,0-ге төмендейді. Егер "тұтылудың шамасы" деп қосымша түсіндірме берілмесе, әдетте тұтылудың шамасының ең жоғары мәнін білдіреді. Тұтылудың шамасы тек тұтылулар арасында ғана емес, сонымен қатар бақылау орнына байланысты да өзгереді. Бір жерде тұтылу сақиналы, ал екінші жерде толық болуы мүмкін. Мұндай аралас типтегі тұтылулар гибридті деп аталады.
The apparent sizes of the Moon and Sun are both approximately 0.5°, or 30', but both vary because the distance between Earth and Moon varies. (The distance between Earth and Sun also varies, but the effect is slight in comparison.) In an annular solar eclipse, the magnitude of the eclipse is the ratio between the apparent angular diameters of the Moon and that of the Sun during the maximum eclipse, yielding a ratio less than 1.0. As the magnitude of eclipse is less than one, the disk of the Moon cannot completely cover the Sun. When the centers of the two disks are sufficiently aligned, a ring of sunlight remains visible around the Moon. This is called an annular eclipse, from Latin annulus, meaning "ring". For a total solar eclipse to happen, the ratio of the apparent diameters of the Moon and of the Sun must be 1.0 or more, and the three celestial bodies (Sun, Earth and Moon) must be aligned centrally enough. When that is the case, the Moon's disk covers the Sun's disk in the sky completely. The path of totality (i. e. of the travelling shadow of the Moon cutting off all direct sunlight from reaching the Earth's surface) is a relatively narrow strip, at most a few hundreds of kilometers across. In a partial solar eclipse, the magnitude of the eclipse is the fraction of the Sun's diameter occulted by the Moon at the time of maximum eclipse. As seen from one location, the momentary eclipse magnitude varies, being exactly 0.0 at the start of the eclipse, rising to some maximum value, and then decreasing to 0.0 at the end of the eclipse. When one says "the magnitude of the eclipse" without further specification, one usually means the maximum value of the magnitude of the eclipse. The eclipse magnitude varies not only between eclipses, but also by viewing location. An eclipse may be annular in one location and total in another. These mixed type eclipses are called hybrid.
Ай тұтылуына шаманың әсері
Ай тұтылуына әсері шамалы ұқсас, бірақ бірнеше айырмашылықтары бар. Біріншіден, тұтылатын дене – Ай, ал тұтылуға себеп болатын «дене» – Жердің көлеңкесі. Екіншіден, Жердің көлеңкесі Айдың қашықтығында әрқашан Айдан әлдеқайда үлкен болғандықтан, Ай тұтылуы ешқашан сақиналы болмайды, тек толық немесе ішінара болады. Үшіншіден, Жердің көлеңкесі екі бөліктен тұрады: қараңғы толық көлеңке және одан әлдеқайда жарық жартылай көлеңке. Ай тұтылуының екі геометриялық көрсеткіші болады: толық көлеңке көрсеткіші және жартылай көлеңке көрсеткіші. Егер үш дене жеткілікті түрде тік сызықта орналаспаса, Ай Жердің толық көлеңкесіне енбейді, бірақ ол Жердің жартылай көлеңкесінен өтуі мүмкін, мұндай тұтылу жартылай көлеңкелі тұтылу деп аталады.
The effect on a lunar eclipse is quite similar, with a few differences. First, the eclipsed body is the Moon and the eclipsing 'body' is the Earth's shadow. Second, since the Earth's shadow at the Moon's distance always is considerably larger than the Moon, a lunar eclipse can never be annular but is always partial or total. Third, the Earth's shadow has two components: the dark umbra and the much brighter penumbra. A lunar eclipse will have two geometric magnitudes: the umbral magnitude and the penumbral magnitude. If the three bodies are not aligned enough, the Moon does not reach into the Earth's umbra it may still pass through the Earth's penumbra though, and such an eclipse is called a penumbral eclipse.