Кіріспе

Жыландар туысы Эхис (қазақша атаулары: тісті қабықты жыландар, кілемді жыландар) – Африканың, Таяу Шығыстың, Үндістанның, Шри-Ланканың және Пәкістанның құрғақ аймақтарында таралған жыландар туысы. Олар ерекше қорғаныш тактикасын қолданады, денелерінің бөліктерін бір-біріне үйкеп, ескерту ретінде "сызылған" дыбыс шығарады. Эхис атауы – грек тіліндегі "жылан" (ἔχις) сөзінің латын әрпімен жазылуы. Барлық жыландар сияқты, олар да уытты. Олардың кең таралған атауы – "тісті қабықты жыландар", және олар әлемдегі жылан шағуынан болатын ең көп жағдайлар мен өлім-жітімге себепкер түрлердің біріне жатады. Қазіргі таңда 12 түрі анықталған.

Сипаттама

Шашақталған жыландар салыстырмалы түрде кішкентай жыландар, ең ірі түрлері (E. leucogaster, E. pyramidum) көбінесе бір метрден төмен, ал ең кішкентайлары (E. hughesi, E. jogeri) шамамен болады. Басы салыстырмалы түрде кішкентай, қысқа, кең, алмұрт пішіндес және мойнынан анық ерекшеленеді. Мұрыны қысқа және дөңгелек, ал көздері салыстырмалы түрде үлкен, ал денесі орташа жұқа және цилиндрлі. Жүзбе қабыршақтарының көпшілігі тік қабырғалы. Дегенмен, төменгі қабырғалары 45° бұрышпен ілгері шығып тұрады және орталық қырлары немесе кілі тісті болады (сондықтан олардың жалпы атауы). Құйрығы қысқа, ал құйрық асты қабыршақтары жұпталмаған.

Географиялық ауқым

Бұл туыстың түрлері Пәкстан, Үндістан (Махараштра, Раджастхан, Уттар-Прадеш және Пенджабтың тасты аймақтарында) және Шри-Ланкада, Таяу Шығыстың кейбір бөліктерінде және Африканың экватордан солтүстігінде кездеседі. Олардың ашуланған күйі күшейгенде, бұл дыбыс шығару әрекеті жылдамырақ және күштірек болады. Бұл мінез-құлықтың судың жоғалуын шектеу мақсатымен пайда болғаны саналады, мысалы, сызыр қағу сияқты. Удың уыттылығы түрлерге, географиялық орналасқан жерге, жеке мысалдарға, жынысқа, маусымға, әртүрлі сауынға және, әрине, енгізу әдісіне (тері астына, бұлшық етке немесе тамырға) байланысты өзгереді. Осы себепті, Echis уларының көрсеткіштері айтарлықтай ерекшеленеді. Егешқұйрықтарда (тәжірибелік жануарлар) тамырға енгізілгендегі LD50 2,3 мг/кг (АҚШ Әскери-теңіз күштері, 1991) аралығында 24,1 мг/кг (Кристинсен, 1955) және 0,44–0,48 мг/кг (Клаудсли Томпсон, 1988) құрайды. Адамдарда кейбір түршелер үшін өлімге әкелетін доза 5 мг-ға дейін жетеді (Daniels, J. C. 2002). Әйелдердің уы еркектердікінен екі еседен астам уытты болып шықты. Ирандық мысалдардан 6–48 мг (орташа есеппен 16 мг) және басқа да аймақтардан алынған жануарлардың 13–35 мг құрғатылған уы. Удың мөлшері маусымға және жынысқа байланысты өзгереді: ең көп у жаз айларында өндіріледі және еркектер аналықтарға қарағанда көбірек у шығарады. Сондай-ақ, E. romani. Митохондриялық ДНК филогенезиясы E. borkini, E. jogeri және E. khosatzkii түрлерінің ерекшелігін көрсетті, бірақ E. multisquamatus түрi E. carinatus түрiнiң синонимі екенін анықтады.