Кіріспе
Стихерон (грекше: στιχηρόν "тарнақтарға бөлінген"; көпше түрі: stichera; грекше: στιχηρά) – Шығыс православие және Византия католик шіркеулерінде күнделікті кешкі (Hesperinos/Vespers) және таңғы (Orthros) құлшылықтарда, сондай-ақ басқа да қызметтерде орындалатын нақты бір жанрдың әнұраны. Стихера әдетте псалмдар немесе басқа да кітаптық үзінділермен кезектесіп немесе олардың тікелей артынан орындалады. Бұл өлеңдер стихой (жекелеген жол, грекше: stichos) деп аталады, бірақ стихералық поэзия көбінесе гексаметр ұстанымын сақтайды және стихерарион (грекше: στιχηράριον) деп аталатын кітапқа жиналады. Стихерарион – жыл бойы таңертеңгі және кешкі құлшылықтарға арналған стихераларды қамтитын кітап. Алайда, стихералық мелодиядағы ән композицияларын Октоэх, Анастасиматирион сияқты басқа да литургиялық кітаптарда немесе Құдай қызметіне арналған антологияда да кездестіруге болады.
Стихерарикалық мелос және тропарион
Қазіргі православие әні дәстүрлерінде стихерарион ән кітабы ретінде қолданылып, стихерарикалық мелостың ән жанрына атау беруге мүмкіндік берді. Бұл мелостың темпімен және октаэхостың сегіз ладына сәйкес әуендік формулаларымен анықталады. Стихерарионның әндері бір мелоста орындалуға тиіс болғанымен, поэзиялық ән жанрымен тікелей байланысы жоқ, себебі оның музыкалық сипаттамасы псалмодия дәстүріне сәйкес келеді. Бүгінде стихерарикалық мелос, тропарикалық мелосқа қарама-қарсы, октаэхостың екі бөлек циклы болып табылады. Бұрын олар псалмодия арқылы тығыз байланысты болған, ал псалмодиямен бірге орындалатын, яғни рефрен болатын тропарион музыкалық жағынан дамып, әуендік безендіруге ие болып, үш рет псалмодиясыз, бірақ кішкентай доксологиямен орындалуы мүмкін. Мелодиялық формадағы тропарион стихерарикалық, тіпті пападикалық мелосқа қарай өзгереді, осылайша ол өзінің жеке ән жанрына айналады.
Стикер және оның музыкалық күйлері
Кристиан Троелсгард стихеронды тропарионға өте ұқсас деп сипаттады және стихеронды одан кіші категория ретінде қарастырды. Стихерон – псалмодияның аралық бөлігі ретінде, тропарионнан ұзақ болғандықтан, мәтіні қайталанбастан, бірақ бөлек жолдармен орындалған. Көптеген стихералар болған, бірақ «Стихерарион» кітабы – әртүрлі жергілікті дәстүрлер мен әнші-ақындардың стихераларының шатасқан жинағы еді. Бұл кітап мерекелерде тікбағанада қолданылмаған, егер де оны ұқсас акцентация үлгілерімен жеке шығармалар жасау үшін зерттеуге болатын, түрлі мысалдар жинағы болған. Бұл парадигмалық қолданыс тұрғысынан, стихеронның музыкалық безендірілуі «Стихерарион» негізінен белгілі бір стихерон өлеңі үшін жасалған жеке композициялар, яғни идиомелалар жинағы болды. Дегенмен, мелодиялық үлгілерді Хагиополитикалық Октоэхостың сегіз немесе он режіміне (эхос немесе глас) қарай жіктеуге болар еді. Оған сілтеме модальді белгілер арқылы беріледі, әсіресе нотацияның ішінде жазылған медиалды белгілер. Сондықтан «Стихерарион» кітабы 13 ғасырдағы әртүрлі ән кітаптарынан алынған белгілерді біріктіретін, оның нотациясының (Византиялық дөңгелек нотациясы) синтетикалық рөлін атқарды. Бірақ кейде стихералар үлгі ретінде (автомела) басқа өлеңдер (просомия) құрастыру үшін қолданылатын. Бұл жіктеу ән кітаптарының славян тіліне аударылуымен одан да күрделі болды, себебі қызметтерді дайындауға жауапты канонархтар белгілі бір автомеланың музыкасын аударылған просомияға және славян тілінің поэзиясына бейімдеуге мәжбүр болды. Кейбір жағдайларда, бейімдеу просомияның музыкалық қайта құралуын қажет етті. Іс жүзінде автомелалар да, просомиялар да көбінесе «Стихерарион» кітаптарында кездеспейтін, олар ауызша дәстүрге жататын, себебі автомелалар жатталған. Просомиялар көбінесе Октоэхос бөліміне дейін бөлек жазылып, әдетте Ұлы Октоэхостан айырмашылығы сегіз режімге сәйкес ұйымдастырылмаған. Джон Кукузелес және басқа да замандас жазушылар «Стихерарионды» қайта қарағаннан бері, бүкіл қауым немесе қоғам ән салған дәстүрлі стихероннан солистің өте көрнекті және күрделі орындауына қарай даму болды. Мануэль Хризаф Джон Кукузелесті «көшеретілген стихеронның» (стихерон калофоникон) авторы деп есептейді, бірақ ол оның стихеронның үлгісін «Стихерарионда» жазылғандай, әрқашан қадам сайын еліктегенін атап өтті. Әсіресе калофоникалық жанрда, «Стихерарионнан» кейін жасалған Константинопольдік майсторлардың жүйелі композициялары жинағы, стихеронның бір бөлігі ретінде (GB Lbl Ms. Add. 28821 қараңыз), 1900 беттік көлемге дейін өсті, бұл империяның кез келген соборында мерекелерде орындалуы қиын болған әнді кеңейту еді.
Стихерарионның тарихы
17 ғасырдағы реформа кезінде «Стихерарион» кітабы «Доксастарионмен» алмастырылды, ол бұрынғы кітаптың басты жанры – доксастиконның атымен аталады: «Стихерон» Δόξα πατρὶ стихының бірі немесе екеуімен енгізілді, бірақ ол ескі «Стихерарионға» жазылған композицияларды сақтады. 18 ғасырда репертуар қалыптасты, ол 1820 жылдан бері «Доксастарион» ретінде басылып келеді. Ол Иоанн Трапезунтский және Даниял Протопсалттың ұрпақтары жасаған гифостардың транскрипцияларына негізделген, олар дәстүрлі әуендерді жаңадан құрастырған. Гифос Мануил Хризаф мектебіндегі дәстүрлі мелосты қысқартуға тиіс болды, оны 17 ғасыр композиторлары Панагиот Жаңа Хризаф және Герман Жаңа Патрас жеткізген. Олар, стихерарикалық мелостың тезисін жасаудың калофоникалық әдісінің және стихерарикалық мелостың дәстүрлі тезисі кезіндегі үлкен белгілердің араласуының нәтижесінде, айқын түрде ұзарды. 1820 мен 1841 жылдар аралығында қысқартылған «Доксастарион» 3 нұсқада жарық көрді: Петр Пелопоннездікі «Доксастарион синтомон» (1820), Яков Протопсалттікі «Доксастарион аргон» (1836) және Константин Протопсалттікі «Доксастарион аргосинтомон» (1841). Ортағасырлық «Стихерарион» төрт кітапқа бөлінген, олар өздері жеке кітаптар ретінде де сақталған: «Менайон», «Пентекостарион», «Триодион» және «Октоэхос». Бұл «Стихерарион» кітаптары 9-10 ғасырларда Студиттер реформасы кезінде құрылды, оның репертуары 11 ғасырға дейін толықтырылды, бірақ 14 ғасырға дейін көптеген редакцияларды өзгертіп, біріктірген көшірушілердің арасында репертуар қысқартылды. 10 ғасырдағы реформада Евангелие оқулары және олармен байланысты доксастикалар анықталды. Ең көне қолжазбалар 10 және 11 ғасырларға жатады, ал «Гермологион» сияқты «Стихерарион» да алғашқы ән кітаптарының бірі болды, ол толығымен музыкалық нотациямен (Палеовизантиялық неумдар) жабдықталған. Бірақ толық пішіні 14 ғасырдағы реформа кезінде пайда болды, ол Орта Византиялық неумдарда жазылған. «Стихерон» жанры ғасырлар бойы болған, оны 6 ғасырда жазылған «Тропологияға» дейін табуға болады, бірақ грузин «Иадгари Тропологионы» бойынша репертуар византиялық редакциядан өзгеше, ол Антиохия «Тропологиясына» негізделген және кейіннен Мар Саба (Иерусалим) гимнографтарымен кеңейтілген. «Тропология» кітабы 12 ғасырға дейін қолданылып келді және ол «Гермологионның» канондарын да қамтиды. Бастапқыда «Гермологион» және «Стихерарион» 10 ғасырда нотацияланған ән кітаптары ретінде құрылды.
Кітап стихерарионының бөлімдері мен циклдері
Стихера идиомелалары көбінесе екі литургиялық жыл циклында жазылады: қозғалмайтын, немесе қасиеттілер циклы және Ұлы Ораза мен Пәуістелік мереке арасындағы жылжымалы цикл. Әдетте, осы идиомелалар жинағы үш кітаптан тұрады: қозғалмайтын циклға арналған менайон және жылжымалы циклға арналған триодион мен пентекостарион. Менайон («айлар кітабы») қыркүйектен басталып тамызбен аяқталатын қозғалмайтын айлық циклдың барлық әндерін қамтиды. Бұл әндер жылдық күнтізбе бойынша еске алынатын белгілі қасиеттілерге арналған. Триодион Ұлы Ораза кезінде орындалатын әндерді қамтиды, ол Пасхаға он апта бұрынғы Парызшы мен Салықшы жексенбісінен басталып, Пасха алдындағы қасиетті аптада немесе Пальма жексенбісінде аяқталады. Онда стихера просомоияның мол жинағы да бар. Пентекостарион Пәуістелік маусымда орындалатын әндерді қамтиды, ол Қайта тірілу мерекесінің кешкі құлшылығынан немесе Қасиетті аптаның дүйсенбісінен басталып, Пәуістелік жексенбісінен кейін келетін Барлық қасиеттілер жексенбісіне дейін жалғасады. Ескі стихерарионда үшінші, үнемі қайталанатын циклдың әндерін қамтитын төртінші кітабы да болған. Бұл көбінесе сенбі күнгі кешкі құлшылықтан (есперино) жексенбідегі ортрос пен қасиетті литургияға дейінгі әндерді ғана қамтитын қысқартылған нұсқа болатын. Көптеген православие обрядтарында октехос – сегіз апталық цикл, ол төрт кьриои эхосымен (әр аптаға бір эхос) басталып, плагиои эхостарымен жалғасады. Кейде стихерарионда октехос кітабынан бұрын жазылған, стихера просомоияның жеке жинағы да болған, ал октехос stichera avtomela деп аталатын ең танымал әндерді қамтиды, олар просомоия үшін үлгі болып табылады. Көптеген әндер әншілер жатқа алғандықтан бастапқыда кеш жазылған. Алғашқы нұсқасы өте қысқа болды және апталық циклдың сегіз эхосына сәйкес сегіз бөлікке бөлінбеген. Октехос әр сенбіге немесе аптаның әр күніне арналған әндерді (Ұлы Октехос) қамтиды, олар сегіз эхосқа сәйкес келеді. Әр аптада бір эхос немесе глас қолданылғанда, толық циклді аяқтауға сегіз апта кетеді. Осы стихерарион бөлігі көп ұзамай жеке кітапқа айналды, ал кейбір дәстүрлерде бұл бөлек кітапқа канонның одалары – Heirmologion кітабының әндері де кірді.
Menaion ("book of the months") contains all hymns of the immobile monthly cycle beginning with September end ending with August. These are hymns dedicated to particular saints commemorated according to the calendar day of the year. Triodion contains hymns chanted during Great Lent, beginning with the Sunday of Pharisee and the Publican ten weeks before Easter and ending with the Holy week preceding Easter or with Palm Sunday. It has a huge collection of stichera prosomoia as well. Pentecostarion contains hymns chanted during the Paschal Season, beginning with the hesperinos of the Resurrection feast or Monday of the Holy Week until All Saints' Sunday which follows the Sunday of Pentecost. The old sticherarion had even a fourth book which contained the hymns of a third regularly repeated cycle. It was usually the abridged form that only contained the hymns of Saturday hesperinos preceding the orthros and divine liturgy on Sunday. In most of the Orthodox rites the octoechos meant a cycle of eight weeks which opened with the four kyrioi echoi (each echos per week) and continued with the plagioi echoi. Sometimes the sticherarion also had a separated collection of notated stichera prosomoia preceding the book Octoechos, while the Octoechos contained the best known hymns called stichera avtomela which also served as model for the prosomoia. Originally many of them were even notated quite late, since the singers knew them by heart. The early form was quite short and not yet divided into eight parts according to the eight echoi of the weekly cycle. Octoechos contains either the hymns for each Saturday or those for each day of the week (Great Octoechos), set to the eight echoi. Using one echos or glas for each week, the entire cycle takes eight weeks to complete. This part of the sticherarion became soon an own book, in certain traditions this separated book also included the odes of the canon—the hymns of the book Heirmologion.
Стихераның түрлері
"Атаға, Ұлға және Киелі Рухқа даңқ" сөздерінен кейін оқылатын стикер доксастихон деп аталады. Құдай анасына арналған стикер "sticheron dogmatikon" немесе "theotokion" деп аталады. Теотокиялар әдетте кішкентай даңқ айтудың ("Қазір де, мәңгіде, мәңгіге, әмин") соңғы сөздерінен кейін келеді. Сенбі күні, жұма күні кештері және көптеген мерекелердің алдында кешкі құлшылық кезінде "Ие, мен сені шақырдым" (Пс. 140:1) псальмынан кейін оқылатын теотокиялар "догматика" деп аталады, себебі олардың мәтіндері Құдайдың кіруінің догмасын көрсетеді. Апостихалар – стихераның бір түрі, олардың ерекшелігі, олар псалм тармақтарынан (стихос) кейін емес, алдында оқылады.