Кіріспе

Көптеген христиан дінтеріндегі құлшылық ғибадаттарының түрі. "Масса" термині католик шіркеуінде, Батыс ритуалдық православиеде, Ескі католиктік және Тәуелсіз католиктік діндерде жиі қолданылады. Бұл терминді кейбір лютеран шіркеулері, сондай-ақ кейбір англикан шіркеулері және сирек жағдайларда басқа протестант шіркеулері де қолданады. Басқа христиан дінтері "Масса" сөзінің орнына "Құдайға арналған қызмет" немесе "ғибадат қызметі" (көбінесе жай ғана "қызмет") сияқты терминдерді пайдалануы мүмкін. Шығыс христиандығында, оның ішінде Шығыс католик шіркеулерінде, Евхаристияны тойлау үшін әдетте "Құдайға арналған литургия", "Қасиетті Құрбан", "Қасиетті Құробо" және "Бадарак" (немесе "Патараг") сияқты басқа терминдер қолданылады.

Этимология

Ағылшын тіліндегі Mass атауы орта латын тіліндегі missa сөзінен туындаған. Латын сөзі көне ағылшын тілінде [[:wikt:mæsse#Old English]] түрінде қабылданды (вульгарлық латын тіліндегі messa арқылы), және кейде sendnes (яғни, 'жіберу, босату') деп түсіндірілді. Латынша missa термині 6 ғасырда қолданысқа енген. Бұл сөздің бастауы "Ite, missa est" ("Барыңыз, жіберілді") деген түйіндегі сөз тіркесі болуы мүмкін; missa сөзі классикалық missio сөзіне сәйкес келетін кеш латынша есім. Дегенмен, тарихи тұрғыдан алғанда, missa атауының этимологиялық басқа да түсіндірмелері бар, олардың ешқайсысы ite, missa est формуласынан туындамайды. Фортеск (1910) ескі, "қияли" этимологиялық түсіндірмелерді келтіреді, атап айтқанда, еврей тіліндегі (מַצָּה) "ашымаған нан; құрбандық" сөзінің латыншасы, 16 ғасырда Рейхлин мен Лютердің ұнатқан түсіндірмесі, немесе грек тіліндегі μύησις "бастау", тіпті герман тіліндегі "жиналыс". Француз тарихшысы Дю Канг 1678 жылы "мисса" ("масса") атауының шығу тегіне қатысты "әртүрлі пікірлер" бар екенін хабарлады, соның ішінде еврей тілінен алынған (Missah, яғни, құрбандық) деген пікір, бұл Цезарь Барониусқа жатқызылады. Еврей тілінен шыққандығы туралы болжам 16 ғасыр филологиясынан туындаған; орта ғасырлық авторлар missa атауын mittere етістігінен шығарған, бірақ оны ite, missa est формуласымен байланыстырмаған. Мысалы, De divinis officiis (9 ғасыр) сөзді "a mittendo, quod nos mittat ad Deo" ("жіберуден, себебі ол бізді Құдайға жібереді") деп түсіндіреді, ал Руперт Дюц (12 ғасырдың басында) оны "Құдай мен адамдар арасындағы араздықтарды" ("inimicitiarum quæ erant inter Deum et homines") "жоюдан" шығарады.

Діннің реті

Әрбiр мисса тойлауда қайталанып тұратын мәтiндер (ординарий, тұрақты) мен жағдайға қарай орындалатын мәтiндер (басқа бөлімдер, өзгермелi) арасында айырмашылық жасалады.

Католик шіркеуі

Католик шіркеуі Евхаристияны «христиандық өмірдің бастауы және шыңы» деп есептейді, ал басқа да қасиетті рәсімдер осыған бағытталған. Евхаристияда Исаның өмірі, Соңғы кешкі ас және Голгофадағы айқышқа асылуы еске алынады. Тағайындалған қызметкер (қасиетті діни қызметкер немесе епископ) Иса Мәсіхтің Соңғы кешкі ас кезінде айтқан сөздері мен қимыл-қозғалыстарын еске түсіріп, қауымды Құдайды мақтауға жетекшілік етеді. Евхаристия екі бөлімнен тұрады: «Сөз литургиясы» және «Евхаристия литургиясы». Сыртқы түрі жағынан англикандық немесе лютерандық Евхаристиясына ұқсас болғанымен, католик шіркеуі өзінің Евхаристиясын олардан діни қызметкерлердің тағайындалуының жарамдылығы тұрғысынан ажыратады және осы шіркеулердің мүшелері арасында әдетте бірлесіп қатысуға рұқсат бермейді. 1993 жылы Бавариядағы евангелистік-лютеран шіркеуінің епископы Иоганнес Хансельманға жазған хатында кардинал Ратцингер (кейін Папа Бенедикт XVI) «католик және православие шіркеулерінде қалыптасқан сияқты [епископтардың] ізбасарлығы туралы түсінікке негізделген теология, Иеміздің [евангелистік] кешкі асында құтқарушылық қатысуының бар екенін ешбір жағдайда жоққа шығара алмайтынын» растады. 1964 жылы Ватикан II-нің Экуменизм туралы Декреті католик шіркеуінің басқа діни топтардың (мысалы, лютерандар, англикандықтар және пресвитериандар) «Иеміздің кешкі асында Оның өлімі мен қайта тірілуін еске алғанда, олар Мәсіхпен қарым-қатынастағы өмірді білдіретінін және Оның даңқты келуін күтетінін» түсінігін атап өтті.

Кіріспе рәсімдер

Діни қызметкер, егер болса диакон және алтарь қызметшілері (олардың ішінде тәре ұстаушы, шамдарды алып жүруші және құрылтай ыдысын ұстаушы) кіреді. Діни қызметкер халықпен бірге айқыш белгісін жасап, оларды ресми түрде сәлемдеседі. Кіріспе рәсімдерге ұсынылған нұсқалардың ішінде литургистер ұсынатын нұсқа, ашылу әнінің мадақтауын, одан кейін оқуға дайындық ретінде "Құдайға даңқ" әнімен байланыстыруға мүмкіндік береді. Кири-элесон бұл жерде ерте заманнан бері Құдайдың мейірімін жариялау болып табылады. Трент соборы енгізген тәубе ету рәсімі де әлі де рұқсат етіледі, бірақ бұл рәсімдер жиналған қауымды бір мадақтаушы қауым ретінде біріктіруге бағытталғандықтан, қауымды өзіне бұрудан сақтану керек. Кіріспе рәсімдер жиынтық дұғамен аяқталады.

Сөздің литургиясы

Жексенбі және мереке күндері үш рет Киелі кітаптан оқылады. Басқа күндері тек екеуі ғана оқылады. Егер үш оқылым болса, біріншісі Ескі Келісімнен (деутерканондық кітаптарды да қамтитын, "Еврей жазбаларынан" кең ұғым), немесе Пасха уақытында Елшілердің істерінен болады. Бірінші оқылымнан кейін, жауап беру арқылы айтылатын немесе әнмен орындалатын Псалм оқылады. Екінші оқылым Жаңа Келісімдегі хаттардан, көбінесе Пауылдың хаттарынан болады. Содан кейін, Ізгі хабар кітабы амбоға процессиямен әкелінетін кезде, Иіс және шамдармен бірге, Ізгі хабарға шақыру әні орындалады; ән орындалмаса, оны өткізіп жіберуге болады. Сөз Литургиясының соңғы оқылымы және ең маңызды бөлігі – дьякон немесе діни қызметкердің Ізгі хабарды жариялауы. Барлық жексенбі және міндетті мереке күндері, және мүмкіндігінше барлық қасиреттерде, оқылымдарға немесе литургияның өзіне сілтеме жасайтын уағыз айтылады. Уағыздың ізгілік және насихаттаушы болуы тиіс. Соңында Никеялық Символ немесе, әсіресе Пасхадан Пентикостқа дейін, Елшілердің Символы жексенбі және мереке күндері оқылады, содан кейін Жалпы дұға немесе Адалдардың дұғасы оқылады. "Адалдар" деген атау катехумендер осы дұғаға немесе одан кейінгі рәсімдерге қатыспаған кезде пайда болды.

Евхаристияның литургиясы

Евхаристиялық литургия құрбандық үстелі мен сыйлықтарды дайындаудан басталады, сонымен қатар жиналма жинау мүмкін. Бұл діни қызметкердің былай деуімен аяқталады: «Бауырластар, менің және сендердің құрбандықтарымыз Құдайға, құдіреті шексіз Әкеге қабыл болсын деп дұға етіңдер». Жиналыс тұрып, былай жауап береді: «Раббымыз, құрбандықтарымызды қабыл етсін, Оның аты мақталып, даңқталсын, біздің және барлық Киелі Шіркеудің игілігі үшін». Содан соң діни қызметкер сыйлықтарға арналған өзгермелі дұға оқиды. Одан кейін, адалдармен сөйлесіп, діни қызметкер «евхаристия» ұғымын еске салады, Құдайға алғыс айту үшін. Содан кейін өзгермелі алғыс дұғасы оқылады, «Қасиетті, қасиетті, қасиетті, Тәңір мен жер Сенің даңқыңмен толы. Иеміздің атынан келгенге құрмет болсын! Көктегі мақтау болсын!» – деген ұранмен аяқталады. Содан кейін анафора, немесе дұрыс айтқанда «Евхаристиялық дұға» келеді. Римдік ритуалдың ең көне анафорасы, Трент соборынан бері бекітілген, «Рим каноны» деп аталады, оның орталық элементтері төртінші ғасырға дейін жетеді. Екінші Ватикан соборынан кейінгі литургиялық жаңару кезінде, балалардың миссалары үшін төрт дұғаны қоса алғанда, көптеген басқа Евхаристиялық дұғалар құрастырылды. Евхаристияның орталық бөлігі – Исаның Соңғы кешкі асы кезінде айтқан сөздері мен іс-әрекеттерін еске түсіретін, оны еске алу үшін шәкірттеріне орындауын бұйырған «Құдайдың орнын толтыру» оқиғасы. Содан кейін жиналыс Мәсіхтің өлімді жеңісіне және мәңгілік өмірге деген үмітіне сенім білдіреді. Ерте Шіркеуден бастап Евхаристиялық дұғаның маңызды бөлігі – эпиклезис, яғни біздің құрбандықтарымызды қасиеттендіру үшін Киелі Рухты шақыру болды. Діни қызметкер Құдайдың ісін мадақтау үшін дұға оқиды, содан кейін халықтың бәрі Евхаристиялық дұғаға «Амин» деп жауап береді.

Қасиетті ортақ рәсім

Бәрі бірге "Иеміздің дұғасын" ("Pater Noster" немесе "Біздің Әкеміз") жаттап айтады немесе әндейді. Діни қызметкер оны қысқаша сөзбен кіріспесін айтып, содан кейін "емболия" деп аталатын дұға оқиды, одан кейін жұрт тағы бір мадақтаумен жауап береді. Бейбітшілік белгісімен амалдасып, сосын "Құдай қойшысы" ("Agnus Dei" латын тілінде) тізімі оқылады немесе ән айтылады, діни қызметкер нанды үзіп, бір бөлігін бас тостағанға салады; бұл бөлу және араластыру рәсімі деп аталады. Содан кейін діни қызметкер қасиетті заттарды жиынға көрсетіп, былай дейді: "Міне, Құдайдың қойшысы, әлемнің күнәларын жоятын! Құдайдың қойшысының кешкі асқа шақырылғандар бақытты!" Оған барлығы: "Раббым, менің үйіме кіруіңе лайық емеспін, бірақ бір сөз айтсаң, жаным жазылады" деп жауап береді. Содан кейін қасиетті тамақ беріледі, көбінесе миряндар қасиетті шараппен көмектеседі. Католик дінінің талабы бойынша, қасиетті тамақ алу үшін адам күнә жасамай, рақымдылық күйінде болуы керек. Қасиетті наннан бөліскендердің рухтағы бірлігін білдіру үшін қасиетті тамақ ішкен кезде барлық сенушілер ән салуға шақырылады. Содан кейін ойлануға тыныш уақыт келеді, одан кейін Мессаның өзгермелі аяқтау дұғасы оқылады.

Аяқтау рәсімі

Діни қызметкер қатысушыларға бата береді. Содан кейін диакон немесе, оның болмаған жағдайында діни қызметкердің өзі халықты жіберіп, жақсы жаңалықты таратуға шақыратын сөздерді таңдайды. Жиналыс: "Құдайға шүкір!" - деп жауап қайтарады. Барлығы шіркеуден шығу әнін айтайды, ал дін қызметкерлері шіркеудің арт жағына қарай процессиямен жүреді.

Батыс ритуалды православие шіркеулері

Шығыс православиелік христиандардың көпшілігі Византиялық рәсімдерді қолданатындықтан, көптеген Шығыс православиелік шіркеулер өздерінің Евхаристиялық қызметін "Құдайға арналған Литургия" деп атайды. Дегенмен, Шығыс православиелік шіркеудің ішінде латын литургиялық рәсімдерінің өңделген нұсқаларын қолданатын бірнеше приходтар бар. Көптеген приходтар Англикандық Ортақ дұға кітабының қайта қаралуы болып табылатын "Ағылшын Тіхонның Құдайға арналған Литургиясын" немесе Рим ритуалының Триденттік нысанынан алынған "Ағылшын Григорийдің Құдайға арналған Литургиясын" қолданады. Бұл ережелер Шығыс православиелік шіркеудің доктринасы мен догмаларын көрсететіндей етіп қайта қарастырылды. Сондықтан, filioque сөйлемшесі алынып тасталды, толық эпиклезис қосылды және ашытқылы нанның қолданылуы енгізілді.

Англикандық

Англикан дәстүрінде, Евхаристияны білдіретін көптеген терминдердің бірі – "Құрбан". Көбінесе "Қасиетті Тамақ", "Қасиетті Евхаристия" немесе "Иеміздің кешкі асы" терминдері қолданылады. Сирек жағдайларда, Шығыс шіркеулерінде қолданылатын "Илаһи литургия" термині де пайдаланылуы мүмкін. Ағылшын тілінде сөйлейтін англикандық әлемде қолданылатын термин көбінесе оны қолданушы адамның Евхаристиялық теологиясын көрсетеді. "Құрбан" терминін англо-католиктер жиі қолданады.

Діннің құрылымы

Англикан қауымының ұлттық шіркеулері қолданатын әртүрлі Евхаристиялық литургиялар 1549 және 1552 жылғы «Ортақ дұғалар кітабының» басылымдарынан үнемі дамып келеді. Олардың екеуі де формасы мен мазмұны негізінен 1547 жылы ортағасырлық мессе теологиясын қабылдамаған Томас Кранмердің еңбегіне байланысты. 1549 жылғы рәсім дәстүрлі реттілікті сақтайтын болса да, оның негізгі теологиясы Кранмердікі болды және 1548 жылдың желтоқсанында Лордтар палатасында өткен төрт күндік пікір-таластар бұл дәстүрлі католицизмнен әлдеқайда асып кеткенін көрсетті. 1552 жылғы қайта қарауда бұл рәсімнің элементтерін қайта құру арқылы, бірақ тілдің көбін сақтап, англо-католик литургиялық тарихшысы (Артур Куратин) айтқандай, «бірқатар қауымдық дұғаларға» айналдырды; олар 1548 және 1549 жылдары уақытша байланысты болған месседен арылды». 1559 жылы Елизаветалық бекітілімінен бастап қызметтер теологиялық түсіндірудің белгілі бір әртүрлілігіне мүмкіндік берді. Бүгінгі рәсімдер әдетте бес бөліктен тұратын жалпы форманы ұстанады. Рәсімге, литургиялық маусымға және провинцияның немесе ұлттық шіркеудің қолданылуына байланысты кейбір немесе барлық келесі элементтер өзгертілуі, орны ауыстырылуы немесе болмауы мүмкін: Жиналу: Үштікке негізделген сәлемдесу немесе маусымдық мадақтаумен басталады («Құдайға: Әке, Ұл және Киелі Рух. Оның Патшалығы қазір де, мәңгі де мадақталсын! Әмин»). Содан кейін Кири, жалпы мойындау және күнәдан кешірім тілеу рәсімі жүзеге асырылады. Адвент пен Ұлы оразадан басқа жексенбі күндері мен маңызды мерекелерде Gloria in Excelsis Deo әнделеді немесе оқылады. Кіру рәсімі күннің жинауымен аяқталады. Сөзді жариялау және тыңдау: Әдетте, Жазулардан екі-үш оқылым, олардың бірі әрқашан Ізгі хабардан, сондай-ақ оқылымдардың арасында псалм (немесе оның бір бөлігі) немесе ән. Мұнан кейін уағыз немесе нұсқау айтылады; жексенбі және мерекелерде елшілердің немесе Никейлік Символының бірі оқылады. Халықтың дұғалары: олардың формасы әртүрлі. Бейбітшілік: Халық тұрып, бір-бірімен сәлемдесіп, Иеміздің атынан Құдайдың бейбітшілігінің белгілерін алмасады. Ол Евхаристияның қауымдық бөлігіне арналған дұғаларға, оқылымдарға, уағызға және сенім белгілеріне көпір ретінде қызмет етеді. Евхаристияны тойлау: Нан мен шарап сыйлықтары басқа сыйлықтармен бірге (ақша немесе азық-түлік банкіне арналған азық-түлік және т.б.) әкелінеді және құрбандық дұғасы оқылады. Одан кейін «Ұлы алғыс айту» деп аталатын Евхаристиялық дұға айтылады. Бұл дұға диалогтан (Sursum Corda), алғы сөзден, Sanctus пен Benedictus-тан, Институт сөзінен, Анамнезден, Эпиклезден, құтқарылу туралы тілектерден және Доксологиядан тұрады. Иеміздің дұғасы нанның үзілуінен бұрын оқылады, содан кейін Кішіпейіл дұғасы немесе Agnus Dei оқылады және қасиетті заттар (нан мен шарап) таратылады. Аяқтау: Қасиетті Құтқарылу рәсімінен кейінгі дұға бар, бұл жалпы алғыс айту дұғасы. Қызмет Үштік батамен және аяқтаумен аяқталады. Литургия екі негізгі бөлімге бөлінеді: Сөз Литургиясы (Жиналу, Сөзді жариялау және тыңдау, Халықтың дұғалары) және Евхаристия Литургиясы (Аяқтаумен бірге), бірақ бүкіл литургияның өзі де Киелі Евхаристия деп аталады. Литургияның реті Римдік рәсімге ұқсас, бірақ Солтүстік Америкадағы англикандық рәсімдерде Күнәларды мойындау Сөз Литургиясын аяқтайды, ал Римдік рәсімде (қолданылған кезде) және көптеген юрисдикциялардағы англикандық рәсімдерде Мойындау қызметтің басында болады.

Арнайы қажылық

Англикан дәстүрі неке, жаназа және арнау миссалары үшін жекелеген рәсімдерді қамтиды. Евхаристия дінге кірісу және Миропомазаны қоса алғанда, көптеген басқа да қасиетті қызметтердің маңызды бөлігі болып табылады.

Салтанатты

Кейбір англо-католик шіркеулері Триденттік Миссалдың англикандық нұсқаларын, мысалы, Ағылшын Миссалын, Англикандық Миссалын немесе Америкалық Миссалын сияқты, қасиретті әрекеттерді өткізу үшін қолданады, олардың барлығы негізінен Евхаристияны тойлауға арналған, немесе дәстүрлі құрылымға сәйкес ұйымдастырылған Ортақ Құлшылықта Евхаристия ретін қолданады, және көбінесе Римдік қағидалардан интерполяциялармен. Епископальдық шіркеуде (АҚШ) 1979 жылғы Ортақ Дұғалар кітабының англо-католиктік бейімделуі жарияланды (Англикандық қызмет кітабы). Бұл кітаптардың барлығында литургия кезінде басқарушыларға арналған медитациялар, сондай-ақ Палм жексенбісіндегі палманы киелеу рәсімі, арнайы мерекелерге арналған дұғалар және рәсімдердің дұрыс тәртібі сияқты басқа да материалдар бар. Бұл кітаптар Ортақ Дұғалар кітабында және оған байланысты литургиялық кітаптарда кездесетін литургиялық тәжірибені тойлау үшін кеңейтілген католиктік контекст ретінде қолданылады. Англияда мерекелерді, мереке күндерін және маусымдарды дұрыс тойлауға арналған қосымша литургиялық мәтіндер Common Worship; Times and Seasons (2013), Festivals (Common Worship: Services and Prayers for the Church of England) (2008) және Common Worship: Holy Week and Easter (2011) кітаптарында ұсынылған. Бұларға көбінесе англо-католик шіркеулерінде Денис Г. Михноның «Пастордың нұсқаулығы», Говард Э. Галлидің «Евхаристия рәсімдері», К. П. А. Бернеттің «Төменгі қасиреттің рәсімдері» және Э. К. Р. Ламбурнның «Рәсімдік жазбалар» сияқты рәсімдік әрекеттерді көрсететін кітаптар қосылады. Басқа нұсқаулықтарға Римдік Миссалдың жалпы нұсқаулығы, Питер Эллиоттың «Қазіргі Римдік қағиданың рәсімдері», Адриан Фортескьюдің «Римдік қағиданың рәсімдері сипатталған» және Перси Дирмердің «Пастордың қолжазбасы» кіреді. Евангелистік англикандық шіркеулерде Ортақ Дұғалар кітабында егжей-тегжейлі көрсетілген қағидалар кейде нормативті деп есептеледі.

Лютерандық

Конкорд кітабында Аугсбургтік конфессияның (1530) XXIV ("Масса туралы") мақаласы былай басталады: Біздің шіркеулерімізге массаны жоюда негізсіз айып тағылады; себебі масса біздің арамызда сақталады және ең жоғары құрметпен тойланады. Біз массаны жоймаймыз, керісінше, оны діни тұрғыдан сақтап, қорғаймыз. [ ] Біз дәстүрлі литургиялық форманы сақтаймыз. [ ] Біздің шіркеулерде масса әр жексенбіде және басқа да қасиетті күндері тойланады, онда оны тексерілгеннен және күнәларынан кешірілгеннен кейін қалағандарға ұсынылады (XXIV бап). Мартин Лютер Римдік ритуалдық массаның кейбір бөліктерін, әсіресе массаның канонын қабылдамады, өйткені оның пікірінше, ол оған сәйкес келмейді. Бұл аят Ескі Келісімдегі дін қызметкерлерін, олар күнәлары үшін үнемі құрбандық әкелуге міндетті болған, жалғыз дін қызметкері Мәсіхпен салыстырады, ол өз денесін құрбандық ретінде бір рет ғана ұсынады. Бұл тақырып сондай-ақ зерттеледі. Лютер 1523 жылы латын тілінде қайта жаңартылған "Formula missae" және 1526 жылы халық тіліндегі "Deutsche Messe" құрастырды. Скандинавиялық, фин және кейбір ағылшын тіліндегі лютерандар өздерінің Евхаристиялық қызметі үшін "масса" терминін қолданады, бірақ көптеген неміс және ағылшын тіліндегі шіркеулерде "Құдайға қызмет ету", "Киелі қауымдасу" немесе "Киелі Евхаристия" терминдері қолданылады. Лютеран шіркеулері көбінесе еухаристияны әр жексенбіде, тіпті әр құлшылық кезінде тойлайды. Бұл Лютердің қалауымен және лютерандық сенімдерімен үйлеседі. Сондай-ақ, еухаристиялық қызметкерлер қасиетті нанды ауруханалар мен зейнеткерлер үйлеріндегі науқастарға жеткізеді. Апталық қасиетті нан қабылдау практикасы бүкіл әлемдегі көптеген лютерандық қауымдарда қайтадан кеңінен таралды. Ірі лютерандық ұйымдардың епископтары мен пасторлары апталық массаны қайта жаңартуды ынталандырды.