Кіріспе
Австралиядағы халық санағы, ресми түрде Халық және тұрғын үй санағы – Австралияда әр бес жылда бір рет өткізілетін ұлттық санақ. Санақ Австралияның барлық халқынан, соның ішінде шетелдік қонақтар мен Австралияның сыртқы территорияларының тұрғындарынан (тек шетелдік дипломаттарды қоспағанда) маңызды демографиялық, әлеуметтік және экономикалық деректерді жинайды. Санақ – Австралиядағы ең ірі және маңызды статистикалық шара және оны Австралия Статистика Бюросы (ABS) жүргізеді. Әр адам санаққа қатысуға міндетті, бірақ кейбір жеке сұрақтарға жауап беру міндетті емес. Австралия Статистигінің нұсқауы бойынша санаққа қатыспаған жағдайда айыппұл – бір федералдық айыппұл бірлігі. Австралия Статистика Бюросының 1975 жылғы заңы мен 1905 жылғы Халық санағы және статистика туралы заңы АБС-ке жеке басын жасыратын деректерді жинауға, сақтауға және таратуға рұқсат береді. Соңғы санақ 2021 жылдың 10 тамызында өтті, ал деректерді жариялау 2022 жылдың ортасынан бастау жоспарланған. Келесі халық санағы 2026 жылдың тамыз айының басында өтеді. Австралиядағы алғашқы халық санағы 1911 жылдың 2 сәуірінде өткізілді.
the process and history of counting Australia's population
The Census in Australia, officially the Census of Population and Housing, is the national census in Australia that occurs every five years. The census collects key demographic, social and economic data from all people in Australia on census night, including overseas visitors and residents of Australian external territories, only excluding foreign diplomats. The census is the largest and most significant statistical event in Australia and is run by the Australian Bureau of Statistics (ABS). Every person must complete the census, although some personal questions are not compulsory. The penalty for failing to complete the census after being directed to by the Australian Statistician is one federal penalty unit, or The Australian Bureau of Statistics Act 1975 and Census and Statistics Act 1905 authorise the ABS to collect, store, and share anonymised data. The most recent census was held on 10 August 2021, with the data planned to be released starting from mid 2022. The next census will be held in early August 2026. The first Australian census was held on 2 April 1911.
Географиялық бөліністер
Халық санағы, барлық ABS деректері сияқты, Австралияның статистикалық географиялық стандарты (ASGS) бойынша анықталған географиялық бөлімдерде жинақталады және жарияланады. ASGS 2011 жылы бұрынғы Австралияның стандартты географиялық жіктелуін алмастырды. Стандарт халық санағымен үйлесімді болу үшін бес жыл сайын қаралып, жаңартылады. ABS сондай-ақ бюро басқармайтын аумақтар бойынша бөлінген деректерді де жариялайды, мысалы пошта кодтары (Австралия поштасы басқарады) және жергілікті басқару органдары (мемлекеттік және аумақтық үкіметтер басқарады).
Құпиялылық
1905 жылғы халық санағы және статистика туралы заң мен 1988 жылғы жеке өмірге қатысты заң ABS-ке кез келген мемлекеттік, жеке немесе жеке тұлғаға жеке сәйкестендірілетін халық санағы деректерін беруге тыйым салады. 1979 жылы Австралия Заң реформасы комиссиясы «Жеке өмір және халық санағы» атты есепті жариялады, онда халық санағына қатысты жеке өмірге қатысты заңдық шаралар егжей-тегжейлі сипатталған. Көтерілген негізгі мәселелердің бірі – халық санағы деректеріне аттар мен мекенжайларды қосу. Аталған ақпаратты алып тастау деректердің дәлдігін төмендетті, себебі адамдар сұрақтарды жауапсыз қалдыруға бейімді болды. Бұл деректерді жинамау ABS-тің барлық қатысушылардың жауап бергенін қамтамасыз ету мүмкіндігіне де кедерес келтіретін еді. ABS жеке ақпаратты негізінен деректерді анонимдеу арқылы қорғайды. Жеке мәліметтер басқа халық санағы деректерінен және бір-бірінен бөлек сақталады. Атаулар анонимді кодтарға түрлендіріледі, содан кейін деректерді байланыстыру үшін қолданылады. 1901 жылы Австралия Федерациясы құрылған кезде жаңа Конституцияда (127-бап) мынадай ереже болды: «Комонвелт немесе штаттың немесе Комонвелттің басқа бөлігінің халқының санын есептеген кезде аборигендер [адамдар] есепке алынбайды». 1967 жылы референдум өткізіліп, Австралия Конституциясына Түпкі халыққа қатысты екі түзету қабылданды. Екінші түзету 127-бапты жойды. Референдум кезінде және кейіннен көптеген адамдар 127-баптың аборигендердің 1967 жылға дейін Комонвелт халық санағында есепке алынбағанын білдіргеніне сенеді. Алайда, шындығында 127-бап парламенттегі орынды бөлу және бір адамға шаққандағы Комонвелт гранттарын есептеу үшін штаттар мен аумақтардың халқын есептеуге қатысты. Оның мақсаты Квинсленд пен Батыс Австралияның үлкен абориген халқын қосымша орын немесе қаржы алу үшін пайдалануына жол бермеу болды. Егер адам өзін сол ретінде танымаса немесе қоғам оны қабылдамаса, бұл Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясының 20-бабын бұзу болып табылады. 1911 жылғы Австралиядағы алғашқы халық санағында тек ақсүйектердің қоныстарына жақын тұратын аборигендер ғана есепке алынды, ал негізгі халық саны кестелеріне тек 50% немесе одан да көп бөлігі абориген емес ұрпақтан тарағандар ғана енгізілді. 50% немесе одан да көп бөлігі абориген емес ұрпақтан тараған аборигендер туралы мәліметтер 50% аборигендік тегі бар аборигендер туралы жеке кестелерде келтірілді. Бұл тәжірибе 1966 жылға дейін барлық келесі халық санақтарында сақталды. 1967 жылдан бері ABS Торрес бұғазының аралдарының халқын жеке Түпкі халық ретінде қарастырады. 1947 жылға дейін Торрес бұғазының аралдарының халқы аборигендер ретінде қарастырылып, егер олардың абориген емес тегі 50% немесе одан да көп болмаса, есепке алынбады.
1828 жыл
Австралияда алғашқы халық санағы 1828 жылы қарашада сол кездегі Ұлыбританияның колониясы болған Жаңа Оңтүстік Уэльсте өткізілді. Бұрынғы мемлекеттік статистикалық есептер ақ иммигранттарды санау үшін жиналған "тәртіптік тізімдерден" алынған болатын. 1828 жылы ақ нәсілділердің саны 36 598 адамды құрады: 20 870 қоныс аударушы және 15 728 сотталған. Халықтың 23,8%-ы колонияда туған, ал 24,5%-ы әйелдер еді. Олардың арасында 25 248 протестант және 11 236 католик болды. Жергілікті австралиялықтар санаққа алынбады. 36 598 адамның 638-і қазіргі Квинсленд штатында тұрды. Тасманияда да 18 128 адам болды.
Қызылша зерттеулері
1911 жылы халық санағы естімейтін және сөйлей алмайтын адамдар туралы сұрақ қойды. Бұл сұрақ 1921 және 1933 жылдардағы келесі екі санақта да қойылды. 10-14 жастағы балалар арасында естімейтін және сөйлей алмайтын адамдардың саны өте жоғары болды, ал 1921 жылғы санақта 20-24 жастағылар арасында да осындай үлгі байқалды. 1921 жылғы санақ туралы статистикалық қызметкерлердің баяндамасында «осы жастағы адамдардың көпшілігі дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай болған жұқпалы аурулардың кең таралуы салдарынан естімейтін және сөйлей алмайтын адамдардың санының артуы орын алғандығын болжауға болады» делінген. Қызылшаның бұл мәселеге қатысы бар екені сол кезде белгілі болған жоқ. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көз дәрігері Норман МакАллистер Грег аналардың жүктілік кезеңінде жұқпалы ауруға шалдығуы мен туа біткен кемшіліктер арасындағы байланысты зерттеуді бастады. 1951 жылы Греггтің жұмысына сүйене отырып, австралиялық статистик Оливер Ланкастер 1911, 1921 және 1933 жылдарғы санақ деректерін зерттеді. Ол 1898 және 1899 жылдары туған жас тобында естімейтін және сөйлей алмайтын адамдардың саны ең жоғары деңгейге жеткенін анықтады, бұл сол жылдардағы қызылшаның кең таралуымен сәйкес келді. «Бұл әлемде қызылша мен туа біткен кемшіліктер арасындағы байланысты алғаш рет нақты дәлелдеген жағдай болды». 1921 жылғы санақта Англиядан жалданып алынған автоматты машиналық кестелеу жабдықтары қолданылды. Содан кейін халық санағы 1933, 1947, 1954 жылдары және 1961 жылдан бастап бес жыл сайын жүргізілді.
1971 жыл
1967 жылғы Конституциядан 127-бапты жойған референдумнан кейін, 1971 жылғы халық санағы үшін "жасы" сұрағы жаңадан жасалды және Австралияның аборигендер тобын анықтауды жақсарту мақсатында шалқары аймақтардан мәлімет жинау әдістері зерттелді.
1986 жыл
1986 жылғы халық санағы 1986 жылдың 30 маусымында өтті. 1986 жылғы халық санағының сканерленген мәліметтері ABS веб-сайтында қолжетімді.
1991 жыл
1991 жылғы халық санағы 6 тамызда өтті.
1996 жыл
1996 жылғы халық санағы 6 тамызда өтті. Австралияда 16 892 423 адам саналып тіркелді. Олардың ішінде 342 864 адам өзін Австралияның жергілікті халқы деп атады. 139 594 шетелдік турист тіркелді.
2001 жыл
2001 жылғы санақ 7 тамызда өтті. Австралияда 18 769 420 адам саналып тіркелді. Олардың ішінде 410 003 адам өзіндік австралиялықтар екенін көрсетті. 203 101 шетелдік турист тіркелді. Австралия бойынша бағаланған тұрғын үйлердің 8,4% онлайн тапсырылды. Бұл көрсеткіш Австралияның басқа аймақтарымен салыстырғанда ерекшеленді, өйткені басқа штаттар мен аумақтарда бұл көрсеткіш Солтүстік территорияда 5,9%-дан Батыс Австралияда 8,9%-ға дейін ауыспады. 2011 жылғы санақ Австралия тарихындағы ең ірі бейбіт уақыттағы логистикалық операция болды, оған 43 000-нан астам далалық қызметкерлер жұмылдырылды. Олар шамамен 14,2 миллион санақ парақшасын 9,8 миллион үй шаруашылығына жеткізуді қамтамасыз етті. Санақтың алғашқы нәтижелері 2012 жылдың маусым айында Австралия Статистика бюросының веб-сайтында жарияланды. 2011 жылғы санақтың құны 440 миллион құрады.
2016 жыл
Санақ 2016 жылдың 9 тамызында өтті. Алғаш рет ABS халық санағын онлайн толтыруды әдепкі бойынша жүзеге асырды, бұл Австралиялықтардың 65%-дан астамы халық санағын онлайн толтырады деп күткенін мәлімдеді. Бұл жаңа басымдылықты көрсететін санақ науқанының жарнамалық ұраны "9 тамызда онлайнға қосылыңыз" деген рифмалық ұран болды. Көптеген аймақтарда қағаз нысандар үйлерге әдепкі бойынша жеткізілмейді, ал қағаз түріндегі санақ жүргізуді қалаған үй шаруашылықтары мұндай нысандарды автоматтандырылған жедел желі арқылы тапсыруға тиіс болды. Әр үйге бірегей код нөмірлері бар хаттар жіберілді, олар тұрғындарға халық санағы веб-сайтына кіруге немесе қаласа қағаз нысанын тапсыруға мүмкіндік берді. Санақ күні көптеген үй шаруашылықтары әлі де мұндай хатты алмады. Бұрынғы жылдарда санақтарды арнайы санақ қызметкерлері үйлерге жеткізіп, қайтарып алып отырған, ал 2016 жылы санаққа қатысты көптеген құжаттар Австралия Посты арқылы ABS-ке және одан жеткізілді. 2016 жылғы санақ екі дауға ұшырады. Біріншісі – 2006 және 2011 жылғы санақтарда 18 айға дейін сақталған есімдер мен мекенжайларды сақтау мерзімі 4 жылға дейін ұлғайтылды, бұл жеке құпиялылық және деректердің қауіпсіздігі туралы алаңдаушылықтарға әкелді. Сондықтан, Австралия Сенатының кейбір мүшелері (Жасылдар, Ник Ксенофон тобы және Жаки Лэмби желісі) санақтың дұрыс толтырылмауына байланысты айыппұлдарға қарамастан, санақтың осы бөлімдерін толтырмауға ниет білдірді. Екіншісі – көптеген Австралиялықтар санақты белгіленген күні онлайн режимінде аяқтай алмады. Қағаз түріндегі санақ сұралғанда қолжетімді болғанымен, 2016 жылы ABS санақтың үштен екі бөлігін онлайн режимінде жүргізуді мақсат етіп отырды. Алайда, онлайн санақ веб-сайты оны аяқтауға тиісті күні сағат 19:30-да жабылды. ABS мәліметінше, 9 тамызда санақ веб-сайтына төрт рет қызметтен бас тарту шабуылы жасалды. Сағат 19:30-да, сайттың қатты жүктелу кезінде, бағдарламалық жасақтаманың ақаулығы ABS-тің қызметтен бас тарту шабуылдарын тоқтатуға мүмкіндік бермеді, бұл маршрутизатордың істен шығуына әкелді. Нәтижесінде, ABS қауіпсіздік шаралары ретінде жүйені жабу туралы шешім қабылдады. ABS санақ деректерінің бұзылмағанын хабарлады. Австралиялық сигналдар дирекциясы ABS-ке инфрақұрылымды 24 сағаттан астам уақыттан кейін қайта іске қосуға көмектесті. Санақ веб-сайты 11 тамызда сағат 14:30-да қалпына келтірілді. Сол күні Премьер-министр Малкольм Тернбулл оқиғаға наразылығын білдірді, бұл "ABS-тің сәтсіздігі" болды деп мәлімдеді және тексеру аяқталғаннан кейін "бастар шайқалады" деп күтті. Оппозиция жетекшісі Билл Шортен 2016 жылғы санақ "Австралия тарихындағы ең нашар жүргізілген санақ" болды деді. ABS онлайн санақтағы сәтсіздік үшін қызмет көрсетуші IBM-ді кінәлады, IBM DDoS шабуылдарына дайындық және төзімділік туралы кеңес бергенін, бірақ қосымша қорғаныс ұсынбағанын айтты. 31 тамызда Австралия Парламенті 2016 жылғы санақ бойынша тергеуді бастады. Ол 24 қарашада қорытындысын жариялады: жеке тарап жауапты деп табылған жоқ, бірақ жауапкершілік үкімет, IBM және басқа мердігерлер арасында бөлісті. Санақ нысандарын 23 қыркүйекке дейін онлайн режимінде тапсыруға болады. Жинау аяқталғаннан кейін, ABS бастапқы онлайн проблемаларға қарамастан, алдын ала жауап берудің 96%-дан астамын растайтын хабарлама жариялады. Бұл 4,9 миллион (58%-дан астам) онлайн тапсырылған және 3,5 миллион қағаз нысандардан тұрады. Алдын ала жауап беру көрсеткіші 2006 жылы 95,8%-ды, 2011 жылы 96,5%-ды құрады. ABS мәліметінше, санақ деректерінің алдын ала жариялануы 2017 жылдың 11 сәуірінде ABS веб-сайтында, бұрынғы санақтарға қарағанда екі ай ертерек жұртшылыққа қолжетімді болды. Негізгі деректер 2017 жылғы 27 маусымда, ал соңғы деректер 2017 жылғы 17 қазанда жарияланды.
2021 жыл
2021 жылғы халық санағы 10 тамыз 2021 жылы өтті және оны Австралия статистика бюросы (ABS) жүргізді. Бұл Австралияның 18-ші халық санағы болды. 2021 жылғы халық санағы 10 миллион (10,852,208) тұрғын үйден дерек алып, Австралия статистика бюросы белгілеген мақсатты көрсеткіштен асып түсті. Тұрғын үйлердің жауап беру деңгейі 96,1 пайызды құрады, бұл 2016 жылғы 95,1 пайызбен салыстырғанда жоғары. Австралия статистикашысы халық санағы деректерінің сапасын қамтамасыз ету үшін құрған Статистикалық тәуелсіз сақтандыру тобы 2021 жылғы халық санағы деректері мақсатына сай, 2011 және 2016 жылғы халық санақтарымен салыстырмалы сапада екенін және сеніммен пайдалануға болатынын мәлімдеді. Халық санағы деректерінің алғашқы нәтижелері 2022 жылдың 28 маусымында жарияланды. Халық санағы деректеріне әртүрлі халық санағы деректері құралдарын қолдану арқылы қол жеткізуге болады.