Кіріспе

Ағаш түрі – басқа бір өсімдік, сондай-ақ жапондық шұбар.

Ulmus davidiana var. japonica, жапондық елім – Азияның ірі және әдемі елімдерінің бірі, континенттік Солтүстік-Шығыс Азияның көп бөлігінде және Жапонияда өседі. Ол жас аллювиалды топырақтағы батпақ ормандарында таралған, алайда осы мекендеу ортасының көп бөлігі қарқынды күріш шаруашылығына байланысты жойылды.

Жіктеу

Кейбір мамандар япониканы Ulmus davidiana-ның түрі деп санамайды. Мысалы, "The Illustrated Flora of the Primorsky Territory, Russian Far East" (2019) басылымы U. japonica-ны жеке түр ретінде қарастырады.

Сипаттама

Жапондық шұңғырдың мөлшері мен пішіні өте өзгергіш, Wych шұңғырына ұқсас, қысқа және тығыз бұтақталған кең тәжді, немесе ағылшын шұңғырына ұқсас, биік, бір сабақты, тар тәжді болуы мүмкін. Августин Генри Хоккайдодағы Ивамигава теміржол стансасының жанындағы мұндай ағаштың бірін 34 метр биіктікте, сабағы шамамен 15 метрге дейін таза екендігін сипаттаған. Такеношин Накай жергілікті қабықшалы түрін – f. suberosa (Жапония флорасы, 1965) деп атады, ал Иллинойстағы Мортон Арборетумы Қытайдан алынған қабықшалы түрін – U. propinqua var. suberosa деп бөліп көрсетеді. Тегіс жапырақты түрі, f. kijimae, бастапқыда U. kijimae деп аталған. Жас бұтақтарында Еуропалық U. minor далалық шұңғырына жақын, сондай-ақ коркалы қанаттары жиі кездеседі. Жапырақтары әдетте сопақша келген, 11 см-ден кішкентай, 10 мм шамасындағы сабақтары бар. Еуропалық далалық шұңғырлары сияқты, var. japonica да күзге дейін жасыл жапырақтарын сақтайды, содан кейін терең сары түске боялады. Шнайдер (1907) және Биннің айтуынша, бұрын U. wilsoniana деп аталған, Қытайдың батыс аймағындағы түрінде 16-22 жұп жапырақ тамырлары бар, ал шығыс түрінде 16-дан аспайды. Толық, жапырақсыз гүлдер көктемнің басында, жапырақтардан бұрын гүлдейді. 15 мм-ден кішкентай самара сопақша немесе шар тәрізді, кейде бүкіл бетіне түк жабынған, бірақ көбінесе тегіс, тұқымы ойыққа жанасады, ойықтың ішкі жиектері кірпікшелі, аналық торапшалары сәл иілген. Англияның оңтүстігіндегі Грейт-Фонтлиде тұқымнан өсірілген ағаштар 13 жасында гүлдей бастады. Бұл түр тамырдан көбеймейді, бірақ шұңғыр сарғыштығына орташа деңгейде сезімтал.

Өсіру

Жапондық елімі Солтүстік Жапонияда көше ағашы ретінде кеңінен отырғызылған. 1895 жылы профессор Кинго Миябе Саппоро қаласынан жіберген тұқымдар арқылы Массачусетс штатындағы Арнольд Арборетумына әкелінді, ал 1897 жылы одан екі көшет Лондонның Кью бағына сыйға тартылды. Берлиндегі Späth балабақшасы 1900 жылдан бастап Еуропаға жапондық елімін таратты, Кью бағы сол жылы олардан үшінші данасын алды. Späth 1903 жылы Эдинбургтағы Корольдік ботаникалық баққа U. campestris japonica түрінде үлгілер жіберді, және олар Эдинбургте сақталуы мүмкін, себебі бақтың ағаштарды қала бойынша тарату әдеті болған. Späth-тен алынған U. campestris japonica үлгісі 20-ғасырдың басында Норфолк графтығындағы Ристон Холл дендрарийінде өсті. Арнольд Арборетумындағы өсімдіктер тез өсіп, 12 жасында алғаш рет гүлдеді. Батыс Қытайдан алынған түр, көп жылдар бойы U. wilsoniana Schneider деп белгіленген, 1910 жылы Арнольд Арборетумына енгізілді. Иллинойс штатындағы Мортон Арборетумында U. japonica × U. wilsoniana гибридіне жататын аралық формалары бар. Көптеген Азия түрлерінен өзгеше, жапондық елімі жұмсақ, теңіздік климатқа және қыста мол жауын-шашынға төзімді, сондықтан Вагенингендегі Доршкамп зерттеу институтында Х.М. Хейбрук басқарған голланд елімін селекциялау бағдарламасында пайдалануға болатындығы ескерілді. 1977 жылы Хейбрук Жапониядан ағаш жинады, нәтижесінде оңтүстік Флеволандта осы түрдің туған жерінен тыс ең ірі плантациясы – жапондық елімінің шағын орманшасы пайда болды. Ағаш 1971 жылдан 1977 жылға дейін Ұлыбританиядағы Hillier & Sons балабақшасы (Винчестер, Гэмпшир) тарапынан қысқа мерзімге көбейтіліп, сатылды. Сэр Харольд Хиллиер бақшасына отырғызылған үлгілер ашық жердегі ауыр сазды топырақта өте жақсы өсті, және олар ақ жазулы көкқұрыш (Satyrium w album) колонияларын қамтамасыз етті. Гэмпширдегі басқа да аймақтардағы Butterfly Conservation ұйымы жүргізген сынақтарда ағаш құрғақ, әктелген топыраққа және қыста су басатын топыраққа төзімді екені дәлелденді, бірақ өсуі салыстырмалы түрде баяу, ал жапырақтары мамырдың ортасынан бұрын ашылмайды.

Белгілі ағаштар

Ұлыбританияда TROBI Champion 2017 жылы Девондағы Корольдік бағбандық қоғамының Роузмур бағында 16 м биіктікте өседі. 2003 жылы Ромзидегі Сэр Гарольд Хиллиер бағында тағы бір үлкен ағаш өседі, оның биіктігі 13 м, ал диаметрі 42 см. Сассекс университетінде, Фалмерде, Брайтонда үлкен бір данасы өседі, бірақ ол "Жакан" сорты болуы мүмкін. Эдинбургтегі ең көне нұсқасы, мүмкін 1903 жылы Спеттен U. campestris japonica ретінде жеткізілгендердің бірі болар.

Өсімдіктер

Жапондық елімі Канадада голландтық елім ауруына шалдыққан жергілікті елімнің орнына қолданылу мүмкіндігі бағаланды. 1980 жылдары онда ерекше төзімді алты сорт шығарылды; үш сорты АҚШ-та да өсірілді: 'Дискавери', 'JFS Bieberich' = (бұрын U. propinqua Koidz. ретінде қарастырылған), 'Freedom', 'Jacan', 'Mitsui Centennial', 'Prospector' (бұрын Wilson's elm U. wilsoniana C. K. Schneid. ретінде қарастырылған), 'Reseda', 'Thomson', Validation. Алайда, Канада үкіметі ел ішінде елімнің таралуын болдырмау мақсатында елімнің қозғалысына шектеулер салғандықтан, канадалық клондардың көпшілігі қазір саудадан алынып тасталды.

Гибридтер мен гибридтік тұқымдар

Ulmus × mesocarpa, U. davidiana var. japonica мен Ulmus macrocarpaның табиғи буданы. 1980 жылдары Оңтүстік Кореяда табылды. Ulmus davidiana var. japonica × U. minor гибриді 1924 жылға дейін Арнольд Арборетумында өсірілді. Жапондық қарағасы АҚШ-та Мортон Арборетумы мен Висконсин университетінде гибридтеу эксперименттерінде кеңінен қолданылды, нәтижесінде келесі сорттар шығарылды: 'Cathedral', 'Morton' =, 'Morton Glossy' =, 'Morton Plainsman' =, 'Morton Red Tip' =, 'Morton Stalwart' =, 'New Horizon', 'Patriot', 'Rebona', 'Repura', 'Revera' және 'Sapporo Autumn Gold'. Бұл түр Флоренциядағы (Италия) Istituto per la Protezione delle Piante (IPP) голландтық гибридтермен будандастырылды. Англияда 'FL 610' және 'FL 626' атты екі клоны Butterfly Conservation ұйымы бағалады. Grange Farm Arboretum, Линкольншир, Ұлыбритания. Ulmus japonica ретінде тізімделген; тіркеу нөмірі 514. Great Fontley, Fareham, Ұлыбритания, Butterfly Conservation Elm Trials плантациясы, 2002 жылы отырғызылған, Хоккайдо университеті, Саппоро, Жапониядан жиналған тұқымнан өсірілген. Hortus Botanicus Nationalis, Саласпилс, Латвия. Тіркеу нөмірлері 18128, 29, 30, 31. Упсаладағы Линнея бақтары, Швеция (U. japonica ретінде). Тіркеу нөмірі 1998 1284, Ресей Федерациясынан алынған, және 2001 1659, Оңтүстік Кореяда табиғаттан жиналған. Royal Botanic Garden Benmore, Ұлыбритания. U. davidiana var. japonica ретінде тізімделген; тіркеу нөмірі 19031053. Royal Botanic Gardens, Kew, Ұлыбритания. Тіркеу нөмірлері 1995 581, 1995 1305. Royal Horticultural Society Gardens, Wisley, Ұлыбритания. U. japonica ретінде тізімделген, егжей-тегжейлі мәлімет жоқ. Sir Harold Hillier Gardens, Ұлыбритания. U. japonica ретінде тізімделген, тіркеу нөмірлері 1977.5234, 1977.5972, 1977.6373, 1982.4019. Tallinn Botanic Garden, Эстония. U. japonica ретінде тізімделген, қосылу туралы мәлімет жоқ. Thenford House arboretum, Oxfordshire, Ұлыбритания, егжей-тегжейлі мәлімет жоқ. Wijdemeren City Council, Нидерланды. Elm Arboretum, Brilhoek, Nederhorst den Berg, 2019 жылы 2 дана U. propinqua ретінде отырғызылған.