Кіріспе
Журналист және романист Ричард Марш (12 қазан 1857 – 9 тамыз 1915) – ағылшын авторы Ричард Бернард Хелдманның псевдонимі. 19-ғасырдың соңы мен Эдвард дәуірінде көптеп сатылған және өнімді автор болған Марш қазіргі күндерде ең танымал туындысы – табиғаттан тыс құбылыстарды қамтитын "Құмырсқа" триллерімен белгілі. Бұл роман Брам Стокердің "Дракула" (1897) романымен бір жылда жарық көрді және бастапқыда одан да көп танымал болды, "Дракула" романынан алты есе артық сатылды. "Құмырсқа" 1960 жылға дейін басылып тұрды. Марш шамамен 80 томдық көркем әдебиет және көптеген қысқа әңгімелер жазды, олардың ішінде қорқыныш, қылмыс, махаббат және юмор жанрлары бар. Олардың көптеген туындылары жақында қайта басылды, бастапқысы 2004 жылы "Құмырсқа" романы болды. Марштың немересі Роберт Айкман – қысқа, ерекше "қияли әңгімелердің" белгілі авторы.
the author
Richard Marsh (12 October 1857 – 9 August 1915) was the pseudonym of the English author born Richard Bernard Heldmann. A best selling and prolific author of the late 19th century and the Edwardian period, Marsh is best known now for his supernatural thriller novel The Beetle, which was published the same year as Bram Stoker's Dracula (1897), and was initially even more popular, outselling Dracula six times over. The Beetle remained in print until 1960. Marsh produced nearly 80 volumes of fiction and numerous short stories, in genres including horror, crime, romance and humour. Many of these have been republished recently, beginning with The Beetle in 2004. Marsh's grandson Robert Aickman was a notable writer of short "strange stories".
Өмірбаян
Ричард Бернард Хелдман 1857 жылдың 12 қазанында Солтүстік Лондонда, кружево саудагері Джозеф Хелдманның (1827–96) және кружево өндірушінің қызы Эмма Марштің (1830–1911) отбасында дүниеге келген. Хелдман 1880 жылы балалар мектебі мен журналдарға арналған оқиғалар түрінде көркем әдебиет жариялай бастады. Олардың ең маңыздысы – G. A. Henty (1832–1902) және W. H. G. Kingston (1814–80) авторларымен байланысты жоғары сапалы апталық журнал «Union Jack» болды. 1882 жылдың қазан айында Хенти жас Хелдманды редактордың бірі етіп тағайындады, бірақ Хелдманның журналмен байланысы 1883 жылдың маусым айында күрт үзілді. Осыдан кейін Бернард Хелдман осы есіммен ешқандай шығарма жарияламады және бірнеше жылдан соң «Ричард Марш» псевдонимін қолдана бастады. Ұзақ уақыт бойы Хелдманның Хентимен бизнес қарым-қатынасын аяқтауының себептері мен псевдонимді қабылдауы құпия болып келді, кейбір ғалымдар Хелдман әкесінің неміс-еврей тегін жасыруға тырысқан деген болжам жасады. Бірақ жақында Хелдманның 1883 жылы Ұлыбритания мен Францияда жалған чектер шығарғаны үшін 1884 жылдың 10 сәуірінде Батыс Кент аймақтық сотында он сегіз айға қатаң еңбекке кесілгені анықталды. Хелдман түрмеден босатылғаннан кейін псевдонимін қабылдады, ал «Ричард Марш» атты шығармалары 1888 жылы әдеби журналдарда жариялана бастады, 1893 жылы екі романы жарық көрді. Марш 1890-жылдары және 20 ғасырдың басында өнімді түрде жазып, жариялады. Ол 1915 жылдың 9 тамызында Суссекстегі Хейвордс-Хит қаласында жүрек ауруынан қайтыс болды. Оның бірнеше романы өлімнен кейін жарық көрді.
Қабыққоңыз
Марштың ең үлкен коммерциялық табысы оның "Қара құңыз" (1897) романы болды. Британ саясаткерін Лондонға қуатын, құпия шығыс адамы туралы әңгіме, ол гипноз және түр өзгерту қабілеттерімен дүрбелең тудырады. Марштың романы Брэм Стокердің "Дракула", Джордж дю Мориердің "Трилби" және Сакс Ромердің "Фу Манчу" романдары сияқты сол дәуірдегі басқа туындылармен кейбір жағынан ұқсас. "Дракула" сияқты, сондай-ақ 1860 жылдары Уилки Коллинз және басқалар бастаған сенсациялық романдар сияқты, "Қара құңыз" да бірнеше кейіпкерлердің көзқарастарынан баяндалады – бұл 19 ғасырдың соңындағы көптеген романдарда (мысалы, Уилки Коллинз мен Стокер романдары) күдіс тудыру үшін қолданылатын тәсіл. Роман Виктория дәуірінің фин-де-сиекл кезеңінің көптеген тақырыптары мен мәселелерін қамтиды, оның ішінде "Жаңа әйел", жұмыссыздық және қалалық кедейлік, радикалды саясат, гомосексуализм, ғылым және Ұлыбританияның империялық міндеттемелері (әсіресе Мысыр мен Суданға қатыстылары). "Қара құңыз" алғашқы басылымында толығымен сатылып бітті, және 20 ғасырдың бірнеше онжылдықтары бойы жақсы сатылып, қайта-қайта басылды. 1919 жылы роман "полиморфты басты рөлде" Леал Дугластың қатысуымен фильмге көшірілді, ал 1928 жылы Лондон сахнасында қойылды. "Қара құңыздың" алғашқы басылымында Джон Уильямсон салған төрт иллюстрация бар. Вуохелайненнің сөзінше, бұл төрт иллюстрация "романдағы оккульттік, қылмыстық және романтикалық оқиғаларды" көрнекті етеді, осылайша әртүрлі оқырман аудиториясының қызығушылығын оятады. Суреттерді пайдалануға Британ кітапханасы рұқсат берді.
Басқа романдар
"Қарағайдан" басқа, Марш қорқыныш жанрында тағы бірнеше сәтті туындылар жасады. Олардың ішінде ерекше атауға лайықтары – "Құдайша: Демон" (1900), онда үнділік құрбандыққа арналған сұңқар тіріліп, кісі өлтіру ниетімен әрекет етеді, және "Жосс: Қайта оралу" (1901), онда ағылшын адамы өзін қорқынышты шығыс сұңқарына айналдырады. Марштың көптеген романдарының, соның ішінде "Қарағайдың" маңызды элементі – құпияны зерттеу, ал бірнеше романы қылмыс пен оны ашуға арналған. "Филип Беннионның өлімі" (1897) романында Томас Де Квинсидің кісі өлтіруді өнер ретінде талқылаған эссесін талқылағаннан кейін ер адам өлген күйде табылады, ал оның көршісі мен досы осы құпияны зерттеуге кіріседі. "Датчет алмаздары" (1898) романында қор нарығында байлығын жоғалтқан жас жігіт кездейсоқ түрде алмаз ұрысымен сөмкелерін ауыстырып алады, содан кейін ол ұрылар мен полиция тарапынан қудаланады. Марш "Адамдарды тәлкекке салушы" (1905) романында қылмысты ғылыми фантастикамен үйлестіреді, онда әдемі мінезді қылмыскер химиялық инъекция арқылы адамдарды өз ықтиярына бағындырады. Марш танымал көркем әдебиетте жетістікке жеткеніне қарамастан, сонымен қатар әдебиет саласында да маңызды туындылар жасауға ұмтылған сияқты. Оның "Екінші келу" (1900) романы ХХ ғасырдың басындағы Лондонға Мәсіхтің қайта оралуын бейнелейді. Қазіргі ғылыми зерттеулер Маршты әдеби нарықты жақсы түсінетін, бірақ көбінесе замандастары белгілеген идеологиялық және эстетикалық шекараларды басып өтетін жазушы ретінде сипаттайды.
Қысқа көркем әдебиет
Марш қысқа әңгімелер жанрында да шебер болды, оның туындылары Household Words, Cornhill Magazine, The Strand Magazine және Belgravia сияқты әдеби журналдарда, сондай-ақ бірнеше кітап жинағында жарияланды. "Көрінген мен көрінбеген" (1900), "Таңғажайыптар мен құпиялар" (1900), "Екі жақты перде" (1901) және "Қараңғылық пен күннің арасында" (1902) (Оскар Уилсон салған суреттерімен) әңгімелерінде юмор, қылмыс, романтика және оккультизмнің алуан түрлі үйлесімі бар. Ол сонымен қатар сериялық қысқа әңгімелер де жариялап, кейіпкерлерін дамытты, олардың оқиғалары журналдың көптеген нөмірлерінде жеке-жеке баяндалған. Мистер Пью және Мистер Трес «Ескі нәрселер» (1898) – бәсекелес коллекционерлер, олардың арасында уланған жүзіктер, тірідей қозғалған түтіктер, өлтірілген әйелдің дауысы естілетін фонограф жазбасы және XIII ғасыр аристократының кесілген қолы сияқты ерекше және жалықтыратын заттар алмасылады. Марштың ең керемет туындыларының бірі – Джудит Ли, саңырау оқушылардың жас мұғалімі, ол ерін оқу арқылы құпияларды шешеді және детектив ретінде әрекет етеді. Тағы бір танымал кейіпкер – Сэм Бриггс, оның жас кеңсе қызметкері ретіндегі, кейін Бірінші дүниежүзілік соғыстағы сарбаздық оқиғалары 20 ғасырдың басында The Strand журналында жарияланды.