Кіріспе

Penn Central Transportation Co. v. New York City, 438 U.S. 104 (1978), АҚШ Жоғарғы Сотының реттеу шараларынан туындаған залап үшін өтемақы төлеу жөніндегі маңызды шешімі болды. Пенн-Централ компаниясы Нью-Йорк қаласының Ескерткіштерді сақтау комиссиясы Гранд-Централ терминалының үстіне ірі кеңсе ғимаратын салуға рұқсат бермегеннен кейін қалаға сотқа шағым түсірді. Жоғарғы Сот қаланың пайдасына шешім шығарды.

Нью-Йорк қаласының ескерткіштер туралы заңы

Нью-Йорк қаласының ескерткіштер заңы 1965 жылы қала әкімі Роберт Ф. Вагнер кіші қол қойғаннан бастап күшіне енді. Бұл заң Нью-Йорк тұрғындарының 1963 жылы қиратылған Пенсильвания станциясы сияқты мәдени маңызы бар құрылыстардың жоғалуына алаңдағаннан кейін қабылданды. Ескерткіштер заңының мақсаты – қала үшін маңызды құрылыстарды қорғау және оларды тиісінше пайдалану мүмкіндігін сақтау. Бұл заңды Нью-Йорк қаласының ескерткіштерді сақтау комиссиясы іске асырады.

Темір жолдың құлдырауы

Темір жол жүйелерінің пайдалануы 1920 жылдары ең жоғары шарына жетті, ал 1930 жылдардың ортасы мен соңында төмендеуге бет бұрды. Екінші дүниежүзілік соғыс 1940 жылдардың басында темір жол жүйелерін қайта жандандырып, салаға бұрынғы табысын қайтарды. Осы кезеңде американдықтардың шамамен жартысы темір жолмен жүрді, бірақ 1940 жылдардың соңында темір жол пайдалануы қайтадан күрт азайды. Бұл көптеген темір жол компанияларын банкротқа ұшыратты, ал қалғандары кірісті арттырудың жаңа жолдарын іздеуге мәжбүр болды.

Grand Central терминалын ауыстыру бойынша алғашқы ұсыныстар

1954 жылы Нью-Йорк орталық темір жолы Гранд-Сентрал терминалын жаңасымен алмастыру жоспарларын қарастыра бастады. Уильям Зекендорф пен И. М. Пейдің алғашқы эскиздерінде Эмпайр Стейт Билдингтен 500 футқа (152 м) асып түсетін 80 қабатты алып мұнара болған. Бірақ ешбір жоба эскизден ары қадам баспады, ал Гранд-Сентрал терминалын алмастыру туралы барлық жоспарлар уақытша тоқтатылды.

Pan Am ғимараты

1958 жылы Эрвин С. Вольфсон Grand Central терминалының солтүстігінде орналасқан алты қабатты кеңсе ғимаратын алмастыру жөніндегі ұсыныстар жасады. Эрвин С. Вольфсон 1960 жылдардың басында Эмери Рот және Ұлдары, Уолтер Гропиус және Пьетро Беллуски архитекторларының көмегімен жобаны дамытты. Pan Am ғимараты 1963 жылы салынысымен аяқталды және Grand Central терминалының жоспарланған реконструкциясынан сақтауға көбірек уақыт берді.

Нью-Йорк орталық темір жолының Пенсильвания темір жолымен бірігуі

Кеңсе алаңының көбеюіне қарамастан, 1967 жылы Нью-Йорк орталық темір жолы теміржолдарды пайдаланудың үздіксіз төмендеуі салдарынан банкроттыққа тап болды. Пенсильвания темір жолы да Пенсильвания станциясы бұзылғаннан кейін салынған кеңселер компанияға жеткілікті кіріс әкелмейтін болғандықтан, ұқсас жағдайға түсті. 1968 жылы Нью-Йорк орталық темір жолы Пенсильвания темір жолымен бірігіп, Пенн Орталық темір жолы компаниясын құрды. Жаңадан құрылған Пенн Орталық компаниясы кірісті арттыру және компанияны қаржылық қиындықтардан құтқару үшін Гранд Централ терминалының қолданылуын жаңарту мүмкіндіктерін қарастыра бастады.

Grand Central терминалының үстінде құрылыс салу жоспарлануда

1968 жылдың ортасында Пенн Орталық темір жолы Марсель Брюердің екі эскизін ұсынды, олардың біреуі Grand Central Терминалының үстіне салынуы мүмкін еді. Бірінші эскиз (Breuer I) Grand Central-дың үстіне салынатын 55 қабатты кеңсе ғимараты болды. Бұл ғимарат қасбетін сақтап қалу үшін, қолданыстағы құрылымнан тікелей шығып тұратындай жобаланған. Екінші эскиз (Breuer II) 53 қабатты жаңа кеңсе ғимаратының бірыңғай қасбетін жасау үшін Grand Central-дың бір жағын бұзуды көздеді. Екі эскиз де қалалық жоспарлау ережелеріне сәйкес келгеннен кейін Нью-Йорк қаласының тарихи ескерткіштерді сақтау комиссиясына жіберілді.

Пенсильванияның орталық бөлімі сотқа жүгінеді

Нью-Йорк қаласының ескерткіштерін сақтау комиссиясы Penn Central ұсынған Гранд-Централь терминалының үстіне биік ғимарат салу жобасын қабылдамағаннан кейін, Penn Central қалаға қарсы сотқа жүгінді. Ол Нью-Йорк тарихи сақтау заңына сәйкес, мүлкінің құнынан тиісті пайда табуға құқылы екенін, ал қазіргі жағдайда Гранд-Централь терминалы өзін-өзі ақтауға мүмкіндік бермейтінін, және (а) реттелген теміржол болғандықтан, бизнесін тоқтата алмайтынын, (б) банкрот болғандықтан, шығынға себеп болатын қызметін тоқтатуға құқығы болмағанын, осылайша оның мүлкінен айырылғанын, ал мұндай жағдайда өтемақы алуға құқылы екенін мәлімдеді. Алғашқы сот келісті. Генри Джорджтың кейбір идеяларын қайта қарастырған ерекше шешімінде, Нью-Йоркте мүлік иесі жеке кәсіпкерлік арқасында туған мүлік құнының өсіміне ғана құқылы екендігін, мүліктің жалпы құнына емес, деп шешті. Сот апелляциялық инстанцияның шешімін бекітті, бірақ түсініксіз себеппен Penn Central-ге жаңадан құрылған апелляциялық соттың шешімінің негізі болуы тиіс фактілерді тексеруге мүмкіндік берді. Бұл мүмкін емес еді (бас судья Брейтель кейіннен соттан тыс мәлімдемесінде бұл іздестіруді Киелі Гральды іздеумен теңеді), және апелляциялық сот мұндай міндеттің "шешілмейтін қиындықтарға" толы екенін және Penn Central-ден ажырамас нәрсені бөліп алуды талап ететінін мойындады. Сондықтан Penn Central АҚШ Жоғарғы сотына басқа құқықтық негіз бойынша қайта қарауды сұрады.

Жоғарғы соттың шешімі

АҚШ Жоғарғы Сотында «Пенн-Централ» ісінде теория өзгертілді. Қалалық ережелерге байланысты мүлкінен ақылға қонымды пайда таба алмайтынын айтудың орнына, компания ережелердің «Гранд-Централ» терминалының үстіндегі әуе кеңістігіне құқығын жоқ қылғанын, ал бұл кеңістік жиырма қабатты ғимарат салуға арналған еді деп мәлімдеді. Жоғарғы Сот мұныңмен келіспеді және осы шешімде жаңадан қалыптастырылған қабылдау тестіне сәйкес, «Пенн-Централ» компаниясына экономикалық әсер жеткілікті түрде ауыр болмағандықтан, қабылдау орын алмады деп шешті, себебі «Пенн-Централ» қазіргі қызметін жалғастыра алатынын және одан ақылға қонымды пайда таба алатынын мойындады. Осылайша, ереже компанияның күткен инвестициялық үміттеріне кедергі келтірмеді. Сот, демек, қаланың «Гранд-Централ» терминалына қойған шектеулері қабылдауға жатпайды деп тапты. Бұл іс Соттың шешімінің II C бөлімінде ең жақсы түйінделген. Дissent (қарастырмасқа білдіргендер) бұл жағдайда «Пенн-Централдан» қалаға активтердің таза ауысуы болғанын айтты. Олар «Гранд-Централды» сақтаудың барлық салмағы оның иелеріне жүктелгенінің әділ емес екенін дәлелдеді. Бұл шығын – терминалдың үстіндегі әуе кеңістігін дамыту мүмкіндігінен айырылу құны.

Салдары

Penn Central сотты ұтырып алды, бірақ осы кезде банкротқа ұшырады және Grand Central терминалын күтіп ұстауға жеткілікті қаражаты болмады, сол себепті ол тозығы жетті. Ақырында, Метрополитен көлік басқармасы жауапкершілікті өз мойнына алып, оны мемлекеттік қаражат есебінен қалпына келтірді.