Кіріспе

Манхэттендегі тұрғын үй, Нью-Йорк қаласындағы көпқабатты үй.

Дакота – Орталық парк батысындағы бірнеше көпқабатты үйлердің бірі, олар негізінен ресми атауымен танылады. Көше мекенжайы осы үйлерді анықтауға жеткілікті болғанымен, бұл тенденция британдық практикаға ұқсас, яғни мекенжайсыз ғимараттарға атау беру. "Нью-Йорк Таймс" газетінің авторы Кристофер Грей Дакотаны "әдеттегі қолданыс бойынша атауын сақтап тұруға жеткілікті танымал" болған бірнеше ғимараттың бірі деп сипаттады. Құрылыс процесіне бірнеше мердігерлер қатысты, оның ішінде тас қалаушы Джон Л. Банта, сантехник Т. Брю, темір құбырларын жеткізуші Post & McCord, ағаш шебері Дж. Л. Гамильтон, тас өңдеуші Дж. Гиллис Се Сон және Генри Уилсон, сондай-ақ ағаш өңдеу мердігері Pottier & Stymus. Бірақ, сол кездегі бір дереккөз ғимараттың дизайны "Франциск I дәуірінің" үлгісімен жасалғанын көрсетеді. Жазушы Элизабет Хоуес 1993 жылы ғимаратты "Пиво зауытының кірпішінен жасалған Виктория стиліндегі нео-готикалық эклектикалық" деп сипаттады. Ғимараттың дизайнына терең шатырлар, мансардалар, терракотадан жасалған шпандельдер мен панельдер, нишалар, балкондар және балюстрадалар кіреді. Дакота тоғыз қабатты ғимарат; ғимараттың көп бөлігі жеті қабаттан тұрады, бірақ екі қабатты қабырғалары да бар. Кейбір дереккөздер ғимаратты көтерілген жертөлесімен бірге он қабатты деп сипаттаса, ал басқалары Дакотаны сегіз қабатты деп жіктеген. Дакотаның биіктігі 56,39 метрді құрайды және ол салыныс кезінде аймақтағы ең биік ғимарат болды. Пәтерлердің жоғары төбелерінің арқасында Дакотаның биіктігі стандартты 15 қабатты ғимараттың биіктігімен теңестірілді.

Негізгі аула

Ғимарат көбінесе шаршы пішіндес және орталық H әрпіндей ауланың төңірегінде салынған. Аула барлық пәтерлерге кіруге мүмкіндік береді және әр пәтердің ішкі кеңістігі үшін жарық алатын аула қызметін атқарады. American Architect and Building News журналының бір авторы Дакотаның ауласын және басқа ғимараттардағы ұқсас кеңістіктерді "қамқоршының қарауындағы қауіпсіз, жайлы және қорғалған орын, тұрғындар кіре алатын, бірақ ұрылар кіре алмайтын жер" деп сипаттаған. Автор сондай-ақ балалардың аулада ойнауы мүмкін екенін айтқан, бірақ басқа, аты-жөні белгісіз бақылаушылар мұндай пайдалану қажетсіз назар аударуы мүмкін деп санайды. Басты аула тұрғындардың жиналатын орнына да айналды, себебі ғимараттың қалған бөлігі "жеке өмірге ең жоғары құрметпен" қарауды ескере отырып жобаланған. Ғимарат салынғаннан бері аулада кештер мен Рождество әндері сияқты шаралар өткізіліп келеді. Ауланың батыс бөлігінде шыныдан жасалған өткел орналасқан. Автомобильдер атпен жүретін көліктердің орнын басып алғаннан кейін, Дакота аулаға автомобильдерді кіргізуге тыйым салды. Басты ауланың батыс жағымен қызметтік көлік жолы да өтеді. Көлік жолы жер астына түседі, онда жер үсті ауласымен бірдей өлшемдегі төменгі аула орналасқан.

Басқа кеңістіктер

Дакотаның батысында тағы бір бақ болған; механикалық қондырғыны ғимараттың сыртына орналастыру, егер машина жарылса, тұрғындарды сендіру үшін жасалған қасақана шара еді. Бақта теннис және крокет корлары да болған. Суреттер көрсеткендей, бақ қоршаумен қоршалған, ал механикалық қондырғының үстіндегі аймақ қосымша қоршаумен жабылған. 1950 жылдары бақ тұраққа айналды.

Ғимарат құрғақ ор деп аталатын, шұңқырлы аймақпен қоршалған. Бұл аймақ тұрғындардың қауіпсіздігін арттыру және жертөлеге табиғи жарық пен ауа кіруіне мүмкіндік беру үшін жасалған. Осы аймақтың ішінде салынған. Құйма темір қоршау аймақты тротуардан бөліп тұрады. Тротуар бастапқыда көк тас плиткалардан жасалған.

Фасад

Фасадтың әрбір бөлігі тік бойымен бөліктерге бөлінген. Оңтүстікке қарай 72-ші көшеде және шығысқа қарай Орталық Парк Батысында 11 бөлік бар; солтүстікке қарай 73-ші көшеде 13 бөлік; ал батысқа қарай 17 бөлік. "Дакотаның" көтерілген жертөлесі құмтаспен қапталған. Фасадтың қалған бөлігі сары кірпіштен жасалған, батыс жағы қызыл кірпіштен жасалған; барлық кірпіш қатарлап төселген. Көптеген әшекейлер фасадтың әртүрлі бөліктерінің әртүрлілігін сезінуге мүмкіндік береді, олардың қалыңдығы 1,22 метрге жетеді.

Кіру орындары

Ғимараттың басты кіреберісі оңтүстікке қарай 72-ші көшеде орналасқан, екі қабат биіктіктегі арка. Арканың екі жағында металл құмыралары бар тұғырлар орналасқан, ал арканың жоғарғы бөлігінде үш терезе бар. Басты кіреберістің батысында күзетшінің кабинасы да бар. 72-ші көшеге кіреберіс – ат арбаларымен жолаушыларды түсіруге арналған үлкен порт-кошер. Арканың ішінде аулаға жететін, қиылыспен жабдықталған вестибюль орналасқан. Шатырдан бірнеше жерде мансарда терезелері мен кірпіштен салынған түтіндіктер шығып тұрады. Мансарда терезелері екі-төрт қабатқа орналасқан және кезекпен тас немесе мыс жақтауларымен жабдықталған. Сыртқы қабырғалар бірінші қабатта қалыңдап, алтыншы қабаттан жоғары қарай жұқарады. Дәліздердегі бөлімдер "өртке төзімді блоктардан" жасалған, ал ғимараттың басқа бөліктерінде "өртке төзімді блоктардан" немесе кірпіштен жасалған. Дакота ғимаратының негізгі құрылысы сол кездегі кеңсе ғимараттарының құрылысына тең келді. Шығыр тірегінде көмір сақтауға арналған бункер болған. Бірінші және екінші қабаттар арасындағы баспалдақ қабырғалары мәрмәрмен қапталған. Жоғарғы қабаттардағы дәліздер ағашпен қапталған, ал төбелер мен қабырғалар гипстен жасалған. Осының салдарынан, Дакотадағы дәліздер, мысалы, 998 Fifth Avenue сияқты кейінгі құрылыстармен салыстырғанда, әдетте ұзын және тар болды. Бұл тұрғындарға жеке өмір сезімін сыйлады, себебі пәтер иелері бір-бірінен де, қызметшілерден де көп бөлек болды. Ішкі жағында сегіз лифт бар, олардың төртеуі тұрғындарға, ал төртеуі қызметшілерге арналған. Алғашқы жоспар бойынша, әр лифт бір қабаттағы екі пәтерге қызмет көрсетуге тиіс болған. Қызметтік лифттер мен баспалдақтар ауланың әр жағының ортасына жақын орналасқан.

Жасау

Дакотаның әр пәтерінің орналасуы ерекше болды және онда төрттен жиырмаға дейін бөлмелер болды. Немесе, ең төменгі жеті қабаттың әрқайсысында шамамен бірдей өлшемдегі сегіз пәтерден орын алды. Ең үлкен пәтерлер төменгі қабаттарда орналасқан, себебі лифттер сол кезде салыстырмалы түрде жаңа технология болатын, ал Харденберг төменгі қабаттағы пәтерлер қаладан көшіп келген адамдарға көбірек ұнайды деп ойлады. Look журналы әртүрлі пәтерлердің орналасуын «Дакота» ашылған кезде кең таралған «жекешелік рухтың» мұрасы деп сипаттады. «Дакотаның» құрылыс жоспарлары қазір сақталмаған, сондықтан пәтерлердің бастапқы орналасуы туралы мәліметтер тек жазбаша сипаттамалардан ғана белгілі. Жылдар бойы жеке пәтерлердің көптеген жоспарлары жарияланды, ал «Дакотаның» қазіргі заманғы жоспарлары осы құжаттар негізінде қайта жаңартылды. Көптеген бастапқы пәтерлер бөлініп қайта жабдықталған, бірақ «Дакота» кооперативінің кеңесі пәтерлердің бастапқы жоспарларын қалпына келтіретін көптеген жөндеу жұмыстарын мақұлдады. Үлкен пәтерлерде тоғыз бөлмеден өзге, бильярд залы, киім бөлмесі немесе кітапхана сияқты қосымша кеңістіктер де болды.

Материалдар мен өлшемдер

Төбе биіктігі бірінші қабатта 4,57 метрден басталып, сегізінші қабатта 3,66 метрге дейін төмендеді. Ғимараттағы ең үлкен қонақ бөлмесінің ұзындығы 14,94 метр болды, ол топырақтан жасалған едендер мен бетон плиталардың үстіне орналасқан. Тұрғындар өз пәтерлерін қажеттіліктеріне, ал кейде кәсіптеріне қарай өзгертіп, жаңалайтын болды. Мысалы, интерьер дизайнері Уорд Беннет шатыр астындағы қызметшілердің бөлмесін студия ретінде пайдаланды. Биші Рудольф Нуриев өз қонақ бөлмесіне классикалық картиналарды, ал басқа бөлмелерге театр өнерінің туындыларын қойды. Кейбір пәтерлер түбегейлі өзгертілді; мысалы, төрт бөлмелі пәтер 2010 жылдары заманауи стильде жөнделді.

Басқа ерекшеліктері

"Дакота" үйінің жертөлесінде кір жуатын бөлме, қоймалар, ас үй және механикалық жабдықтар орналасқан. Тұрғындар үшін гүл дүкені, хабаршылар кеңсесі және телеграф кеңсесі де болды. Бұл, ішінара, Батыс жағының тік пейізі мен Шығыс жағымен салыстырғанда көңіл көтеру орындарының аздығына байланысты еді. Батыс жақтағы маңызды құрылыстар 1879 жылы Тоғызыншы авенюдегі эстакадалық теміржол ашылғаннан кейін салынды, ол Төменгі Манхэттенге тікелей қол жеткізуді қамтамасыз етті. Сол жылы бір топ кәсіпкерлер "Вест-Сайд" қауымдастығын құрды. Эдвард Кларк бұл теміржолдың батыс жақтағы орта таптың ауданын дамытуға көмектесетініне сенді. "Дакота" салынар алдындағы он жылдық ішінде қала халқы кем дегенде 100 пайызға өсті, бірақ Үстіңгі Батыс жағында бірнеше салон, қонақүй және басқа да ғимараттар ғана болды. Қазіргі заманғы "Дакота" пәтерлері Үстіңгі Батыс жағындағы алғашқы ірі құрылыстардың бірі болды. "Дакота" Нью-Йорк қаласының ең көне сақталған сәнді пәтерлер үйі болып табылады, бірақ қалада салынған алғашқы мұндай құрылыс емес. "Дакотадан" бұрын қалада бірнеше ірі пәтерлер үйі салынған, соның ішінде Манхэттен пәтерлері (1880 жылы салынған) және "Виндермир" пәтерлері (1883 жылы салынған). 19 ғасырдың басында қаладағы пәтерлер көбінесе жұмысшы табымен байланысты болды, бірақ 19 ғасырдың соңында пәтерлер орта және жоғарғы таптардың арасында да сұранысқа ие болды. 1880 және 1885 жылдар аралығында қалада тоқсаннан астам тұрғын үйлер салынды.

Даму

1879 жылы Кларк 72-ші көше мен Сегізінші даңғылдың қиылысында пәтерлер үйінің құрылысын салу жоспарларын жариялады. Харденберг бірден 73-ші көшеде Кларк үшін бірнеше ондаған төмен қабатты қатарлы үйлерді жобалады. Қатарлы үйлер мен үлкен пәтерлер Кларктың Үстіңгі Батыс жағына арналған үлкен жоспарының бір бөлігі болды. Құрылыс 1880 жылдың қазан айының соңында басталды. Ғимараттың бастапқыда аты болмады, тіпті 1881 жылдың басында негізі салынып біткен соң да. Жобаның бір бөлігі ретінде Кларк шамамен 111,25 метр тереңдігі мен ені бар артезиандық құдық қазып алды. 1882 жылдың наурыз айында жұмысшылардың ереуілі салдарынан жұмыс сәл кешікті. Сол жылдың мамыр айына қарай сыртқы қабырғалар алтыншы қабатқа дейін жетіп, құрылысшылар ғимаратты 18 айда аяқтай алатындарын болжады. Ол кезде бұл құрылыс Манхэттеннің ауылдық бөлігінде орналасқан. Бір әңгіме бойынша, атау осы жердің Дакота аймағы сияқты шалғай болғандықтан пайда болған. Кларк отбасы бұл әңгімені жоққа шығармады, бірақ "Дакота" атауының шығу тегі Кларктың сол кездегі жаңа батыс штаттары мен аумақтарының аттарына деген әуесқойлығы болуы ықтимал. Ол келесі аттарды ұсынды: олардың соңғы бірлескен жобасы, жетінші даңғыл мен 55-ші көшедегі Онтиора, дизайны бойынша Дакотаға ұқсас болды. 1883 жылдың тамыз айында гипстеушілер кәсіподаққа мүше емес жұмысшыларды жұмысқа алуға наразылық білдіріп ереуілге шықты, бұл Дакота құрылысын кешіктірді. Басқа мамандық иелері де ереуілге қосылды, бірақ бір ай ішінде жұмысына қайта оралды. 1884 жылдың наурыз айына қарай ғимаратқа механикалық жабдықтар орнатылып жатты. Элизабет Хоуес Кларк "Дакотаны" "қолайлылық, бай өмірге қысқа жол, күтімге қажеттілік жоқ және жеке үйге ие болумен салыстырғанда шығынның аз бөлігі" деп насихаттады деп жазды.

1880 және 1890 жылдар

"Дакота" 1884 жылғы 24-27 қазан аралығында аяқталды. "Дакота" тұрғындарының барлығы бай болғанмен, аса танымал емес еді. Нью-Йорк қаласындағы ірі пәтер үйлерінің биіктігін 80 футқа (24 метр) шектейтін заң болды, бұл кең көшелерге арналған биіктік лимиті еді. Тар көшелердегі пәтер үйлерінің биіктігі 70 футқа (21 метр) дейін ғана шектелді. Тіпті 1890 жылы да сол блоктан орналасқан қатарлы үйлер "Дакотадан" көбірек кіріс әкелді. 1890 жылдардың басында бос пәтерлерге талаптанып, кезек тізімі құрылды. Олардың бірнешеуі АҚШ-тың батыс аймақтарының аттарымен аталыпты. Жанында шіркеу, өрт сөндіру станциясы және қатарлы үйлер сияқты басқа да ғимараттар салынды. Бұл аймақта электр қуатының жетіспеуінің басты себебі – ірі пәтер үйлерінің лифттерін жұмыс істету үшін электр қажет болды, бірақ қала 1896 жылға дейін Орталық парк батысында электр желілерін жүргізбеді. "Дакотаның" өз электр станциясы болғандықтан, қалалық электр қызметінің болмауы ғимаратқа ешқандай әсер етпеді.

1900-жылдан 1950-жылдарға дейін

[[Файл:Dakota Flats, N. Y. LCCN90712246.jpg|alt=Дакота пәтерлерінің 1903 жылғы Орталық парктен көрінісі|thumb|1903 жылы аймақ әлі дамымаған, бірақ көше шамдары мен белгілері орнатылған. Суреттерде 20 ғасырдың басында ғимараттың шатырына бірнеше мансарда терезелері қосылғаны көрінеді. 20 ғасырдың басында Кларк отбасы Дакотаға иелік еткен. 1929 жылғы «New York Herald Tribune» газетінде Кларктар «сатып алуға жасалған барлық әрекеттерге жылдар бойы қарсылық көрсеткені» айтылған. 1920 жылдары «New York Times» газеті Дакотаның «әрқашан ескі танымалдығын сақтап келгенін» жазды. Дакотаның алғашқы 50 жылында аз өзгерістер болғанмен, сол кезеңде ауданның көршілес бөлігі күрт өзгерді. Дакотаның 72-ші көшедегі басты кіреберісі бастапқыда шатырлар мен бақтарға қараған, бірақ 1930 жылдардың басында «Majestic Apartments» тұрғын үйі басты кіреберіске қарап тұрды. Эдвард С. Кларк 1933 жылы, Дакотаның 50 жылдығына жетпей қайтыс болды, ал оның інісі Стивен Карлтон Кларк ғимаратты басқаруды өз мойнына алды. Стивен Кларк Дакотаны одан әрі басқарып, батыстағы бақты сақтап қалуды жоспарлады. Келесі үш онжылдық бойы Дакота көбінесе өзгеріссіз қалды. Кларктар барлық жөндеу және күтім жұмыстарына жауапты болды және оларға ешқандай тексеру жасалмады немесе аз тексеру жасалды. 1950 жылдары жоғарғы қабаттардағы қызметшілердің бөлмелері пәтерлерге айналдырылды. Сол кезде көптеген тұрғындар дипломаттар, театр қайраткерлері немесе баспагерлер болды. Тұрғындар ондаған жылдар бойы ғимаратта тұрды, соның салдарынан «New York Times» газеті: «Дакотада тұратын ешкім ғимараттан аяқтарымен кетпейді» деп жазды. Тұрғындар 1961 жылдың сәуір айында «Glickman Corporation» компаниясынан ғимаратты 4,8 миллион долларға (қазіргі шақта миллион долларға тең) сатып алу жоспарларын жариялады. «Glickman» Дакотаны қайта құру жоспарларын тоқтатты және оның орнына тамыз айында жақын жерді сатты. Сол жылдың қараша айында Дакотаның тұрғындары ғимаратты сатып алды, ол кооперативке айналды. «Mayfair» 1964 жылы жақын жерде салынды; «New York Times» газетінің мәліметінше, Дакотаның орнында үлкен ғимарат салуға ешқандай жоспар жасалмады. 1960 жылдардың ортасына қарай кооператив мүшелері жылына 14 400 долларға дейін (шамамен долларға тең) төлем төлеуге міндетті болды, сонымен қатар олардың пәтерлері үшін бір реттік 60 000 доллардан аспайтын аванс төледі (шамамен долларға тең). Ол кезде ғимаратта 30-ға жуық адам жұмыс істеді. «Дакота» 1980 жылдың 8 желтоқсанында Джон Леннон, «The Beatles» тобының мүшесі, ғимараттың сыртында атылып өлтірілген кезде назар аударды. «Chicago Tribune» газетінің хабарлауынша, «Дакота» Леннонның естелік орнына айналды, әсіресе «The Beatles» әншілерінің жанкүйерлері үшін. Оқиға тұрғындардың арасында алаңдаушылық тудырды, олар қауіпсіздікті күшейтуді талап етті; барлық келушілер 72-ші көшедегі қауіпсіздік бекетінен өтуі керек еді. Леннонның қайтыс болғаннан кейін жылдар өткен соң Дакотаның тұрғындары жариялылықтан қашып жүрді. «Дакота» кеңесі ғимаратқа көшуді қалаған көптеген танымал тұлғаларды қабылдамады. Ол кезде 93 пәтер болды және бастапқы жоспарлар кең ауқымда қайта құрылды. Тұрғындар әдетте ғимаратта ұзақ жылдар бойы тұрды. 1980 жылдардың соңында Дакотаның тұрғындарының көп бөлігі қаржы саласында жұмыс істеді; бұрын көптеген тұрғындар өнер саласында жұмыс істеген.