Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Норвегиялық теңіз биологы және океанографы (1869–1948)
Norwegian marine biologist and oceanographer (1869–1948)
Йохан Хьорт (18 ақпан 1869, Кристианияда дүниеге келген – 7 қазан 1948, Ослода қайтыс болған) – норвегиялық балық шаруашылығы ғалымы, теңіз зоологы және океанографы. Ол өзінің заманындағы ең көрнекті және ықпалды теңіз зоологтарының бірі болды.
Johan Hjort (18 February 1869, in Christiania – 7 October 1948, in Oslo) was a Norwegian fisheries scientist, marine zoologist, and oceanographer. He was among the most prominent and influential marine zoologists of his time.
Алғашқы жылдары
Йохан Хёрт – офтальмолог, профессор Йохан С. А. Хёрт пен Фальсен әулетінен шыққан Элизабет Фальсеннің тұңғыш баласы еді. Оның бауырларының арасында инженер Альф Хёрт болды, ол Нью-Йорк қаласында су асты туннельдерін салуға жетекшілік етті. Йохан Хёрт мектеп кезінен бастап зоолог болуды армандаған, бірақ әкесінің қалауын орындау үшін медицина курстарын бастады. Кейін Фридтжоф Нансеннің кеңесімен және өз ынтасымен Мюнхен университетіне Рихард Гертвигпен зоологияны оқуға кетті. Ол Неапольдегі Stazione Zoologica-да эмбриологиялық мәселе бойынша жұмыс істеді, нәтижесінде 1892 жылы 23 жасында Мюнхенде докторлық диссертациясын қорғады. Норвегияға оралғаннан кейін Университет зоологиялық музейінің кураторы болды, онда студенттерге арналған жаңа бағдарламалар жасады. 1894 жылы Г. О. Сарстың орнына балық шаруашылығы саласындағы ғылыми қызметкер болып тағайындалды. Йена университетінде бір жылдық оқудан кейін 1897 жылы Дрёбак қаласындағы Университет биологиялық станциясының директоры болды.
Johan Hjort was the first child of Johan S. A. Hjort, a professor of ophthalmology, and Elisabeth Falsen, of the Falsen family. Among his siblings was the engineer Alf Hjort, who became a leader of subwater tunnel constructions in New York City. Johan Hjort had wanted to become a zoologist since his early schooldays, but to please his father he took initial courses in medicine, before following Fridtjof Nansen's advice and his own wish, leaving for the University of Munich to study zoology with Richard Hertwig. He then worked at the Stazione Zoologica in Naples on an embryological problem, which led to his doctorate in Munich at the age of 23 in 1892. He returned to Norway to become curator of the University Zoological Museum, where he developed more modern courses for students, and in 1894 he succeeded G. O. Sars as Research Fellow in Fisheries. After a year at University of Jena he was in 1897 appointed the directorship of the University Biological Station in Drøbak.
Халықаралық мансап
Хьорт 1900 жылдан 1916 жылға дейін Бергендегі Норвегия теңіз зерттеулер институтының директоры болды. Шетелде алған алғашқы тәжірибесі оны халықаралық зерттеу жұмыстарына тартты, ол 1902 жылы Теңізді зерттеу жөніндегі халықаралық кеңес (ICES) құрылғанда оның негізін қалаушылардың бірі болды. Ол 1902 жылдан 1938 жылға дейін ICES-те Норвегияның өкілі болды, кейін Президент болып сайланды және 1948 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымда қалды. 1909 жылы сэр Джон Мюррей Норвегия үкіметіне хат жазып, егер олар Майкл Сарс кемесін Хьорттың ғылыми басшылығымен төрт айлық зерттеу круизі үшін қарызға берсе, онда ол барлық шығындарды өтеуге дайын екенін мәлімдеді. Бір жылдық дайындықтан кейін, бұл сол кездегі ең ауқымды океанографиялық зерттеу экспедициясына әкелді. 1912 жылы жарық көрген Мюррей мен Хьорттың «Океанның тереңдігі» атты кітабы теңіз табиғаттанушылары мен океанографтар үшін классикалық туындыға айналды. Бірнеше жыл бойы Хьорт балық популяцияларының үлкен ауытқуларының статистикалық сипаты мен себептерін зерттеді. Ол осы құбылыстарды зерттеу үшін алғаш рет актүарлық статистикалық әдістерді қолданды, сонымен қатар балықтардың жасын анықтауға мүмкіндік беретін өлшеу техникалары да көмектесті. Хьорттың зерттеулері 1914 жылы жарық көрген «Солтүстік Еуропаның ірі балық шаруашылықтарындағы ауытқулар» атты мақаласында жемісті нәтиже берді, бұл балық шаруашылығы ғылымының дамуындағы маңызды еңбек болды. Бұл зерттеулер оны жалпы популяция динамикасына қызықтырды, түрлі организмдердің популяциясының өсуін түсіну мәселесіне, бір жағынан ашытқы өсіруден, екінші жағынан адамдар, киттер мен балықтарға дейін. Ол мұндай зерттеулердің адам қоғамы үшін де маңызды екенін, Мальтус, Дарвин және басқалардың осындай көзқарастарына ықпал еткенін айтты. Ол балық аулаудың салдарына ертеден алаңдады, Антарктикадағы кит популяциясының төмендеуі ескерту белгісі болды және тұрақты популяцияны қамтамасыз ететін оңтайлы аулау көлемін анықтау әдістерімен жұмыс істеді. Хьорт – кең теориялық білімін практикалық жолдармен қолдана білетін жан-жақты ғалым болды. 1924 жылы ол кит майын алуға арналған жаңа өнеркәсіптік механикалық машинаны ойлап тапты. Ол Атлант мұхитының екі жағында да «шаян балық аулауын практикалық түрде дамытқан» деп есептеледі. Шампань, әсіресе терең су Шампаны Pandalus borealis, бұрыннан белгілі түрлер болғанымен, сирек кездесетін және іздеуге тұрарлық емес деп саналды. 1898 жылы Хьорт Норвегияның терең фиордтарының жұмсақ түбіндегі теңіз тралдарының бұрынғы конструкцияларын бейімдеді және көп ұзамай Pandalus borealis-тің үлкен қорын тапты. Балықшылар бұған әсерленбеді. ICES-тің 1920-1938 жылдар аралығындағы президенті Х.Г. Морис еске түсіргендей, «Хьорт дауға уақыт кетірмеді. Ол шаян балық аулауға шығып, кемежайға керемет аулаумен оралды және оны кемежайға тастап кетті. Бұл жеткілікті болды. Осы практикалық демонстрациясымен ол өте пайдалы балық шаруашылығының және гүлденген экспорттық сауданың негізін қалады». Көп жылдардан кейін, 1936 жылы Гарвард университетіне құрметті диплом алу үшін барған кезде, ол терең су шаяны Жаңа Англия жағалауында табылғанын болжады, себебі экологиялық жағдайлар Норвегияның жұмсақ түбі бар фиордтарына ұқсас болды. Өз гипотезаларын зерттеу үшін уақыт бөліп, оған «Атлантис» зерттеу кемесіне басшылық етуі тапсырылды, ол болжаған жерде көп мөлшерде шаян тапты; бұл АҚШ жағында шаян балық аулау индустриясының құрылуына әкелді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Хьорт белгілі бір дәрежеде саясатқа және әсіресе Германия мен Ұлыбританиямен сыртқы қатынастарға қатысты. Ол Норвегия мен Англия арасындағы балық сатып алу туралы келісімге қол жеткізу үшін келіссөздерге қатысуы сұралып, келісім жарияланады деген болжаммен келісті. Норвегияның сыртқы істер министрі Нильс Клаус Илен неміс жазалауларынан қорқып, оны құпия ұстауды талап етті. Оған наразылық білдіріп, Хьорт келіссөздерден де, Балық шаруашылығы директорынан да отставкаға кетіп, Норвегиядан бірнеше жылға кетіп қалды. Данияда және Кембридж университетінде уақыт өткізгеннен кейін, 1921 жылдан бастап Ослода профессорлық қызметке тағайындалды. Хьорт қоғамдық пікірталасқа жиі қатысып, ғылымды танымалдандырудан (және біріктіруден) бастап саясат пен философияға дейінгі тақырыптар бойынша кітаптар, мақалалар мен газетке жариялаған материалдар жазды. Ғылымдағы және практикалық океанографиялық және балық шаруашылығы саласындағы жетістіктері үшін Хьорт бірнеше марапаттарға ие болды, оның ішінде Кембридж, Гарвард және Лондон университеттерінің құрметті дипломдары. Ол бірқатар шетелдік ғылыми қоғамдардың мүшесі болып сайланды, соның ішінде Корольдік қоғам және Америка философиялық қоғамы. Ол алғашқы Агассиз медалін алды және Святого Олафа, Нордстерн және Даннеброг ордендерімен марапатталды. Сэр Алистер Харди Хьорт туралы былай деп жазды: «Ол океанографиядағы ұлы көшбасшылардың бірі болды, оның есімі осы ғылымның жылнамаларында мәңгілікке сақталатын болады [ ] Оның даңқы теңіз биологиясына, әсіресе 1910 жылы Солтүстік Атлант экспедициясының нәтижесінде сэр Джон Мюрреймен бірге жарық көрген классикалық «Океанның тереңдігі» еңбегі үшін және сондай-ақ практикалық балық шаруашылығы зерттеулеріндегі оның тамаша пионерлік жетістіктері үшін мәңгілікке сақталады. Барлық жағдайды бағалай білетіндер [ ] оны 1902 жылы ICES құрылғаннан бері осы кеңестің ең көрнекті тұлғасы деп есептейді; сол күнден бастап өмірінің соңына дейін ол Норвегияның өкілі болып қалды және 1938 жылы президент болып сайланды». Норвегия ғалымдары туралы кітабында Фрэнсис Булл Хьорт туралы былай деп сипаттады: «Басшы ретінде оған тең келген жоқ; көмекші, мейірімді, сабырлы – теңдесі ретінде, өйткені ол әрқашан өзінің дұрыс екеніне сенді – ал бағыныштысы ретінде, өзіне сенімді және қарсылық танытуға құштар». Хьорт 1893 жылы Мюнхенде студент кезінде танысқан Ванда Мария фон дер Марвицпен (1868–1952) төрт баласы болды. Оның үлкен ұлы – жоғарғы сот судьясы Йохан Бернхард Хьорт (1895–1969) болды.
Hjort became the director at the Norwegian Institute of Marine Research in Bergen, from 1900 to 1916. His early influences abroad kept him involved in international research work, and he was among the founding fathers of International Council for the Exploration of the Sea (ICES) in 1902. He was the Norwegian delegate at ICES from 1902 to 1938, when he was elected President, a position he held to his death in 1948. In 1909, Sir John Murray wrote to the Norwegian government that if they would lend the Michael Sars vessel to him for a four month research cruise, under Hjort's scientific command, then Murray would pay all expenses. After a winter of preparation, this resulted in what was by that time the most ambitious oceanographic research cruise ever. The 1912 Murray and Hjort book The Depths of the Ocean quickly became a classic for marine naturalists and oceanographers. For several years, Hjort had been interested in the statistical nature and causes of the large fluctuations of fish populations. He was the first to apply actuarial statistical methods to study these phenomena, aided also by measurement techniques that made it possible to estimate the age of sampled fish. Hjort's studies culminated in the 1914 article Fluctuations in the Great Fisheries of Northern Europe, which was a pivotal work in the development of fisheries science. These studies made him interested in population dynamics more generally, the challenge of understanding the growth of populations of different organisms, ranging from cultures of yeast at one extreme to man, whales and fish at the other. He considered implications of such studies important also for human society, influenced in such views by Malthus, Darwin and others. He was early on concerned with effects of over fishing, with the declining whale populations in the Antarctic an early warning, and worked on methods for determining the optimum catch that would secure sustainable populations. Hjort was a versatile individual who could also apply his broadly based theoretical knowledge in strikingly practical ways. In 1924 he invented novel industrial mechanical machinery for extraction of whale oil from blubber. He is also credited with being the "practical inventor of shrimp fishery", on both sides of the Atlantic. The shrimp, in particular the deep water shrimp Pandalus borealis, were known species, but were considered rare and not worth looking for. Around 1898, Hjort adapted earlier designs of deep sea trawls on the soft bottoms of the deep Norwegian fjords and soon discovered enormous stocks of Pandalus borealis. This at first did not impress the fishermen. As H. G. Maurice, the 1920–1938 President of ICES, recalls, "Hjort wasted no time in argument. He went prawn fishing, returned to harbour with a spectacular catch and dumped it on the quay. That was enough. With that practical demonstration he laid the foundation of an exceedingly profitable fishery and a flourishing export trade". Many years later, when travelling to Harvard in 1936 to collect an honorary degree, he predicted that the deep sea shrimp would be found off the New England coast, since the ecological conditions were similar to those of the soft bottomed Norwegian fjords. Taking time off to pursue his hypotheses, he was given command of the research ship Atlantis, and found vast amounts of shrimp exactly where he predicted they would be; this led to the formation of a shrimp fishery industry on the US side. During the First World War, Hjort became engaged to some extent in politics and specifically foreign relations with both Germany and Britain. Hjort was asked to take part in negotiations between Norway and England to reach agreement on fish purchase, and he did so, on the assumption that the agreement would be made public. Norway's foreign minister Nils Claus Ihlen, who was afraid of German reprisals, demanded however that it should be kept secret. In protest, Hjort resigned, both from the negotiations and also as Director of Fisheries, and left Norway for some years. After spending time in Denmark and at the University of Cambridge, he was given a professorship in Oslo from 1921. Hjort was a frequent contributor to public debate, and wrote books, essays and newspaper articles on themes ranging from popularisation (and unification) of science to politics and philosophy. For his achievements in science and in practical oceanographic and fisheries research Hjort was awarded several honours, including honorary degrees from the universities of Cambridge, Harvard and London. He was an elected fellow of a number of foreign scientific societies, including the Royal Society and the American Philosophical Society. He was given the first ever Agassiz Medal, and received the Orders of St Olav, of Nordstjernen, and of Dannebrog. Sir Alister Hardy writes the following about Hjort: "He was one of the great leaders in oceanography whose names will live in the annals of that science [ ] His fame will last both for the contributions he made to oceanic biology, especially in that classic The Depths of the Ocean which he published with Sir John Murray as a result of their North Atlantic expedition in 1910, and equally for his remarkable pioneer achievements in practical fisheries research. All in a position to judge [ ] regard him as the most outstanding personality in the ICES since its foundation in 1902; from that date until his death he remained the Norwegian delegate and became its President in 1938." In his book about Norwegian scientists, Francis Bull gave the following description of Hjort: "As a superior, he was without peer; helpful, kind, patient – as an equal, rather difficult, because he always believed he was right – and as a subordinate, sure of himself and full of the desire to oppose." Hjort had four children with Wanda Maria von der Marwitz (1868–1952), whom he met while a student in München in 1893. His eldest son was the supreme court lawyer Johan Bernhard Hjort (1895–1969).
Таңдалған жарияланымдар
1892: Құрамындағы асцидиялардың даму циклы. Zool. Anz. 15, 218–332. 1912 (Сэр Джон Мюрреймен бірге): Мұхиттың тереңдігі. 1965 жылы Historiae Naturalis Classica сериясында Tomus xxxvii ретінде қайта басылды. 1914: Солтүстік Еуропаның ірі балық шаруашылықтарындағы ауытқулар. Теңізді зерттеу жөніндегі Халықаралық тұрақты кеңестің баяндамалары. 1921: Ғылымның біртүтастығы. Gyldendal, Лондон. 1927: Utenrikspolitiske oplevelser under verdenskrigen (Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі сыртқы саясат тәжірибелері). Gyldendal Norsk Forlag. 1931: Императордың жаңа киімдері. Биологтың жазбалары. (Норвегия және неміс тілдерінде де жарияланды.) 1933 (Г. Ян және П. Оттестадпен бірге): Оптималды аулау. Хвалродецтің жазбалары, 7, 92–127. 1935: Адам қызметі және теңіздегі тіршілікті зерттеу: зерттеу және тәжірибе әдістері туралы эссе. Географиялық шолу (Америкалық географиялық қоғам). 1937: Кит аулау тарихы. Әлеуметтанудың мысалы. Sci. Mon., Лондон, 45, 19–34. 1938: Биологияның адам үшін құндылығы. Гарвард университетінің баспасы, Кембридж, Массачусетс. 1940: Tilbake til arbeidet (Жұмысқа қайту). Gyldendal Norsk Forlag. 1945: Krigen. Det store folkebedrag (Соғыс: Ұлы алдау). Проблемалар туралы эсселер. 1948: Жеке тұлғаның қайта жандануы. Халықаралық теңізді зерттеу кеңесінің журналы, 15, 157–168. Ботаникалық атауды келтіргенде автор ретінде Йохан Хьортты көрсету үшін стандартты авторлық аббревиатура "J. Hjort" қолданылады.
1892: Zum Entwicklungscyklus der zusammengesetzen Ascidien. Zool. Anz. 15, 218–332. 1912 (with Sir John Murray): The Depths of the Ocean. Reprinted 1965 as Tomus xxxvii in the Historiae Naturalis Classica series. 1914: Fluctuations in the Great Fisheries of Northern Europe. Rapports, Conceil Permanent International pour l'Exploration de la Mer. 1921: The Unity of Science. Gyldendal, London. 1927: Utenrikspolitiske oplevelser under verdenskrigen (Foreign policy experiences during the world war). Gyldendal Norsk Forlag. 1931: The Emperor's New Clothes. Confessions of a Biologist. (Also published in Norwegian and in German.) 1933 (with G. Jahn and P. Ottestad): The Optimum Catch. Hvalrådets skrifter, 7, 92–127. 1935: Human Activities and the Study of Life in the Sea: An Essay on Methods of Research and Experiment. The Geographical Review (American Geographical Society). 1937: The story of whaling. A parable of sociology. Sci. Mon., London, 45, 19–34. 1938: The Human Value of Biology. Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts. 1940: Tilbake til arbeidet (Back to work). Gyldendal Norsk Forlag. 1945: Krigen. Det store folkebedrag. Essays om dens problemer (The War: The Great Deception. Essays on its Problems). 1948: The renaissance of the individual. Journal of the International Council for the Exploration of the Sea, 15, 157–168. The standard author abbreviation "J. Hjort" is used to indicate Johan Hjort as the author when citing a botanical name.