Монархия – өмір бойы билік ететін монарх басқаратын үкімет нысаны. Конституциялық, абсолюттік түрлері бар. Мұрагерлік немее сайлау арқылы жүзеге асырылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Билік формасы
Form of government
Монархия – мемлекет басшысы өмір бойы немесе орнынан бас тартқанға дейін билік ететін үкімет нысаны. Монархтың саяси заңдылығы мен билігі шектеулі және көбінесе символдық (конституциялық монархия) немесе толық автократиялық (абсолюттік монархия) болуы мүмкін, сондай-ақ атқарушы, заңнамалық және сот салаларын қамтуы мүмкін. Монархтардың билікке ие болуы көбінесе мұрагерлікпен байланысты, осы арқылы әулеттер құрылады. Дегенмен, тарих бойы сайлау арқылы және өздігінен жариялаған монархиялар да болған. Аристократтар, монархияның міндетті атрибуты болмаса да, монархты таңдау үшін кандидаттар тобы ретінде және құрамына кіретін институттарды (мысалы, диета мен сарай) толтыру үшін қызмет етеді, осылайша көптеген монархияларға олигархиялық сипат береді. Монархтар император, императрица, король және патшайым сияқты түрлі атақтарға ие болуы мүмкін. Монархиялар монархпен жеке байланыс арқылы федерацияларды, жеке одақтарды және вассалдармен бірге патшалықтарды құра алады, бұл монархтардың бірнеше атаққа ие болуының себебінің бірі болып табылады. 20-ғасырға дейін монархиялар ең көп таралған үкімет нысаны болды, одан кейін республикалар көптеген монархияларды ығыстырды. Бүгінде әлемде 43 тәуелсіз мемлекетте монарх бар, оның ішінде 15 Достастық патшалығы Карл III патшаны мемлекет басшысы ретінде бөліседі. Бұдан басқа, ұлттық деңгейдегі монархиялық құрылымдар да бар. Көбінесе қазіргі монархиялар конституциялық монархия болып табылады, конституция бойынша монархтың ерекше құқықтық және рәсімдік рөлдерін сақтайды, парламенттік республикадағы мемлекет басшыларына ұқсас, шектеулі немесе ешқандай саяси билікке ие болмайды.
A monarchy is a form of government in which a person, the monarch, is head of state for life or until abdication. The political legitimacy and authority of the monarch may vary from restricted and largely symbolic (constitutional monarchy), to fully autocratic (absolute monarchy), and can span across executive, legislative, and judicial domains. The succession of monarchs has mostly been hereditary, often building dynasties. However, elective and self proclaimed monarchies have also often occurred throughout history. Aristocrats, though not inherent to monarchies, often serve as the pool of persons from which the monarch is chosen, and to fill the constituting institutions (e. g. diet and court), giving many monarchies oligarchic elements. Monarchs can carry various titles such as emperor, empress, king, and queen. Monarchies can form federations, personal unions and realms with vassals through personal association with the monarch, which is a common reason for monarchs carrying several titles. Monarchies were the most common form of government until the 20th century, by which time republics had replaced many monarchies. Today forty three sovereign nations in the world have a monarch, including fifteen Commonwealth realms that share King Charles III as their head of state. Other than that, there is a range of sub national monarchical entities. Most of the modern monarchies are constitutional monarchies, retaining under a constitution unique legal and ceremonial roles for the monarch, exercising limited or no political power, similar to heads of state in a parliamentary republic.
Этимология
"Монарх" (монархия) сөзі ежелгі грек тілінен шыққан. Бұл сөз [[wikt:μονάρχης (monárkhēs) сөзінен туындаған, ол [[wikt:μόνος (mónos, "бір, жалғыз") және [[wikt:ἄρχω (árkhō, "үкім ету") сөздерінен құралған: [[wikt:ἄρχων ([[Archon, "билеуші, басшы") сөзімен салыстырыңыз. Бұл термин, кем дегенде, формалды түрде абсолютті билікке ие болған бір адамды білдірген. Қазіргі қолданыста монархия сөзі көбінесе дәстүрлі мұрагерлік билік жүйесін көрсетеді, сайланатын монархиялар өте сирек кездеседі.
The word "monarch" (monarchia) comes from the Ancient Greek word [[wikt:μονάρχης (monárkhēs), derived from [[wikt:μόνος (mónos, "one, single") and [[wikt:ἄρχω (árkhō, "to rule"): compare [[wikt:ἄρχων ([[Archon, "ruler, chief"). It referred to a single at least nominally absolute ruler. In current usage the word monarchy usually refers to a traditional system of hereditary rule, as elective monarchies are quite rare.
Тарих
Қоғамдық иерархияның осыған ұқсас түрі, яғни рубасылық немесе тайпалық патшалық, тарихқа дейінгі заманнан белгілі. Рубасылықтар мемлекет құру тұжырымын қалыптастырды, ол Месопотамия, Ежелгі Египет және Инд өркениеттері сияқты өркениеттерде бастау алды. Әлемнің кейбір аймақтарында рубасылықтар монархияға айналды. Ең ежелгі жазбаларда және дәлелдерде кездесетін монархиялардың бірі – б.з.д. 3100 жыл шамасындағы Ежелгі Египеттің фараоны Нармер, екіншісі – б.з.д. 2600 жыл шамасындағы Киш қаласының шумер патшасы Энмебарагези. Ең алғашқы жазбалардан мәлім болғандай, монархтардың бірі тікелей мұрагерлікпен билік етсе, екіншілері лайықты мүшелердің арасынан сайланды. Египет, Қытай, Үндістан, Месопотамия, Судан, протоиндоевропалық дін және басқаларында монарх құрбандыққа тікелей байланысты сакральді функцияларды атқарды және кейде оның құдайлық тегі болған деп есептелді, бұл патшалардың құдайлық құқығы туралы түсінік қалыптастыруға мүмкіндік берді. Полибий монархияны "жақсы" негізгі үкімет формаларының (монархия, аристократия және демократия) бірі деп санады, ол "жаман" негізгі үкімет формаларына (тирания, олигархия және охлократия) қарсы тұрды. Классикалық антикалық дәуірдегі монархты көбінесе "патша" немесе "әмірші" деп атады (архон, базилей, рекс, тиран және т.б. сөздерінің аудармасы), сондай-ақ "патшайым" (базилина, базилисса, базилея немесе базилис; regina) деп те атады. Полибий бастапқыда монархияны республикалардың бір бөлігі ретінде қарастырды, бірақ ежелгі заманнан бері монархия республика түрлерінен өзгеше, онда атқарушы билікті еркін азаматтар мен олардың жиналыстары жүзеге асырады. Б.з.д. 4 ғасырдағы индуистік мәтін «Арташастра» монархизмнің этикасын баяндады. Ежелгі заманда кейбір монархиялар Римде (Рим Республикасы, б.з.д. 509 ж.) және Афинада (Афина демократиясы, б.з.д. 500 ж.) жиналыстардың пайдасына таратылды. 17 ғасырға қарай монархия парламенттік жүйенің дамуымен күресті, мысалы, аймақтық жиналыстар (Исландиялық Достастық, Швейцарияның Ландсгемейнде және кейінірек Тагсатзунг, ортағасырлық қалалық артықшылықтардың өсуімен байланысты ортағасырлық коммуналдық қозғалыс) және қазіргі монархияға қарсылық, мысалы, 1649 жылы Англия Парламентінің Англия монархиясын уақытша құлатуы, 1776 жылғы Американдық революция және 1789 жылғы Француз революциясы. Бұл үрдіске қарсы болғандардың бірі – Элизабет Доубарн, оның анонимді «Клара Невилл мен Луиза Миллс арасындағы адалдық туралы әңгіме» (1794) еңбегінде «азаттықты, Том Пейнді және АҚШ-ты құрметтейтін ақымақ Луиза, Кларадан монархияны Құдайдың мақұлдауы және әйелдердің ерлерге тигізетін әсері туралы лекция тыңдайды» делінген. Сол кезден бері монархияны немесе тиісінше республикаларды жоюды қолдайтындар республикашылдар деп аталады, ал монархияны қолдайтындар – монархистер деп аталады. Осылайша, республикалар монархияға қарсы және баламалы үкімет формасына айналды, тіпті кейбіреулері Солтүстік Кореядағыдай өмір бойы немесе тіпті мұрагерлікпен келетін мемлекет басшылары арқылы бұрмаланғандықтарына қарамастан. Республикашылдықтың өркендеуімен бірге 19 ғасыр саясатында республикашылдықтың әртүрлі бағыттары (мысалы, монархияға қарсы радикализм) және консервативті немесе тіпті реакциялық монархизм пайда болды. Келесі 20 ғасырда көптеген елдер монархияны жойып, республикаға айналды, әсіресе Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстардан кейін. Бүгінде әлемде 43 тәуелсіз мемлекетте монарх бар, оның ішінде Карл III мемлекет басшысы болып табылатын 15 Ұлт Достастығына кіретін мемлекеттер бар. Көптеген қазіргі монархтар конституциялық монархтар болып табылады, олар бірегей құқықтық және рәсімдік рөлді сақтайды, бірақ конституция бойынша шектеулі немесе ешқандай саяси билік жүргізбейді. Көптеген елдерде, әсіресе кіші мемлекеттерде, монархия сақталды. Алайда, Марокко, Катар, Лихтенштейн және Таиланд сияқты кейбір елдерде мұрагерлік монархтың саяси ықпалы мемлекеттегі кез келген басқа да биліктен артық, тіпті конституциялық талаптар болған жағдайда да. 2020 жылғы зерттеуге сәйкес, монархия үлкен халықты және кең аумақты басқарудың тиімділігіне байланысты басқару жүйесі ретінде пайда болды, осы халықты үйлестіру қиын болған кезде. Авторлар монархияның коммуникация және көлік технологияларындағы жаңарулармен тиімді режим түрі ретінде төмендегенін айтады, өйткені монархияның тиімділігі басқа режим түрлеріне қарағанда төмендеді. 2023 жылғы зерттеуге сәйкес, монархия басқа автократиялық билік түрлеріне қарағанда демократиялық талаптарды жақсырақ қанағаттандыра алатындықтан, ол режим түрі ретінде сақталып қалды: «Монархиялар демократиялық конституциялық монархияға өту арқылы көшбасшылықты дестабилизацияламастан демократияландыра алады. Оппозициялық топтар үшін билеушіні сақтап қалу перспективасы демократия мен тұрақтылықты бағалайды, бірақ бұл олардың ұйымдасу және жаппай наразылықты ұстау қабілетіне де әсер етеді».
The similar form of societal hierarchy known as chiefdom or tribal kingship is prehistoric. Chiefdoms provided the concept of state formation, which started with civilizations such as Mesopotamia, Ancient Egypt and the Indus Valley civilization. In some parts of the world, chiefdoms became monarchies. Some of the oldest recorded and evidenced monarchies were Narmer, Pharaoh of Ancient Egypt c. 3100 BCE, and Enmebaragesi, a Sumerian King of Kish c. 2600 BCE. From earliest records, monarchs could be directly hereditary, while others were elected from among eligible members. With the Egyptian, Chinese, Indian, Mesopotamian, Sudanic, reconstructed Proto Indo European religion, and others, the monarch held sacral functions directly connected to sacrifice and was sometimes identified with having divine ancestry, possibly establishing a notion of the divine right of kings. Polybius identified monarchy as one of three "benign" basic forms of government (monarchy, aristocracy, and democracy), opposed to the three "malignant" basic forms of government (tyranny, oligarchy, and ochlocracy). The monarch in classical antiquity is often identified as "king" or "ruler" (translating archon, basileus, rex, tyrannos, etc.) or as "queen" (basilinna, basilissa, basileia or basilis; regina). Polybius originally understood monarchyNow substituted with the concept of autocracy. as a component of republics, but since antiquity monarchy has contrasted with forms of republic, where executive power is wielded by free citizens and their assemblies. The 4th century BCE Hindu text Arthasastra laid out the ethics of monarchism. In antiquity, some monarchies were abolished in favour of such assemblies in Rome (Roman Republic, 509 BCE), and Athens (Athenian democracy, 500 BCE). By the 17th century, monarchy was challenged by evolving parliamentarism e. g. through regional assemblies (such as the Icelandic Commonwealth, the Swiss Landsgemeinde and later Tagsatzung, and the High Medieval communal movement linked to the rise of medieval town privileges) and by modern anti monarchism e. g. of the temporary overthrow of the English monarchy by the Parliament of England in 1649, the American Revolution of 1776 and the French Revolution of 1789. One of many opponents of that trend was Elizabeth Dawbarn, whose anonymous Dialogue between Clara Neville and Louisa Mills, on Loyalty (1794) features "silly Louisa, who admires liberty, Tom Paine and the US, [who is] lectured by Clara on God's approval of monarchy" and on the influence women can exert on men. Since then advocacy of the abolition of a monarchy or respectively of republics has been called republicanism, while the advocacy of monarchies is called monarchism. As such republics have become the opposing and alternative form of government to monarchy, despite some having seen infringements through lifelong or even hereditary heads of state, such as in North Korea. With the rise of republicanism, a diverse division between republicanism developed in the 19th century politics (such as anti monarchist radicalism) and conservative or even reactionary monarchism. In the following 20th century many countries abolished the monarchy and became republics, especially in the wake of World War I and World War II. Today forty three sovereign nations in the world have a monarch, including fifteen Commonwealth realms that have Charles III as the head of state. Most modern monarchs are constitutional monarchs, who retain a unique legal and ceremonial role but exercise limited or no political power under a constitution. Many are so called crowned republics, surviving particularly in small states. In some nations, however, such as Morocco, Qatar, Liechtenstein, and Thailand, the hereditary monarch has more political influence than any other single source of authority in the state, even if it is by a constitutional mandate. According to a 2020 study, monarchy arose as a system of governance because of an efficiency in governing large populations and expansive territories during periods when coordinating such populations was difficult. The authors argue that monarchy declined as an efficient regime type with innovations in communications and transportation technology, as the efficiency of monarchy relative to other regime types declined. According to a 2023 study, monarchy has persisted as a regime type because it can accommodate demands for democratization better than other forms of autocratic rule: "Monarchies can democratize without destabilizing the leadership through transitioning to a democratic constitutional monarchy. The prospect of retaining the ruler appeals to opposition groups who value both democracy and stability, but it also has implications for their ability to organize and sustain mass protest."
Өзгешеліктері мен рөлі
Монархиялар мұрагерлік билікпен байланысты, онда монархтар өмір бойы билік етеді. Малайзия – ерекше жағдай. Малайзияның мемлекет басшысы Янг ди Пертуан Агонг (көбінесе «Патша» деп аударылады) бес жылдық мерзімге сайланады. Дегенмен, ол федерацияның ұлттық емес монархияларының арасынан сайланады, олардың әрқайсысы өз орнын мұра етеді және өмір бойы билік етеді. Ал олар қайтыс болғанда, олардың жауапкершілігі мен билігі балаларына немесе басқа да отбасы мүшелеріне беріледі. Тарихи және қазіргі монархтардың көпшілігі патшалық отбасында, патша үйі мен сотының орталығы болып табылатын патшалық отбасында туып өскен. Патшалық отбасында өскен (бірнеше ұрпақ бойы жалғасқан кезде династия деп аталады) болашақ монархтар монарх ретінде күтілетін болашақ жауапкершіліктері үшін көбінесе оқытылады. Мұрагерлік жүйенің әртүрлі түрлері қолданылған, мысалы, туғандық байланысы, тұңғыштық және эркектерге басымдық беру (Салик заңы). Тарихтағы монархтардың көпшілігі еркек болғанымен, көптеген әйел монархтар да билік құрған. «Патшайым» деген сөз билік басындағы патшаны, ал «патшазада» деген сөз билік басындағы патшаның әйеліне қатысты қолданылады. Билік іс жүзінде мұрагерлік болып жатса да, монархия деп есептелмеуі мүмкін: кейбір отбасылық диктатуралар болған. Мысалдар: Оливер Кромвель мен Ричард Кромвель Англия одақтастығында, Ким Ир Сен мен Ким Чен Ир Солтүстік Кореяда, Никарагуадағы Сомоза отбасы, Гаитидегі Франсуа Дювалье мен Жан-Клод Дювалье, Сириядағы Хафез әл-Асад пен Башар әл-Асад. (Сонымен қатар саяси отбасылар) көптеген демократиялық елдерде. Мысалы, АҚШ-тағы Кеннеди отбасы және Үндістандағы Неру Ганди отбасы. Саяси отбасылардың тізімін қараңыз. Мұрагерлік монархияның басты артықшылығы – басшылықтың бірден жалғасуы (бұл классикалық сөз тіркесінде көрінеді: «Патша қайтыс болды. Патша ұзақ өмір сүрсін!»). Кейбір монархиялар мұрагерлік емес. Сайлаулы монархияда монархтар өмір бойы немесе белгілі бір мерзімге белгілі бір орган (сайлаушылар алқасы) арқылы сайланады немесе тағайындалады. Бүгінде төрт монархия бар: Камбоджа, Малайзия және Біріккен Араб Әмірліктері – 20 ғасырдың туындылары, ал біреуі (папалық) ежелгі. Өзін-өзі монархия деп жариялаған адам бұрынғы династиямен тарихи байланысы жоқ монархияны талап етеді. Өздерін монарх деп жариялаған республикалық басшылардың мысалдары бар: Франция королі Наполеон I өзін француз императоры деп жариялады және 18 Брумер төңкерісі кезінде билікті басып алғаннан кейін бес жыл бойы Француз Республикасының бірінші консулы атағын ұстағаннан кейін Бірінші Француз империясын басқарды. Орталық Африка Республикасының президенті Жан Бедель Бокасса 1976 жылы өзін Орталық Африка империясының императоры деп жариялады. Қытай Республикасының алғашқы ресми президенті Юань Шикай Қытай Республикасы құрылғаннан кейін бірнеше жылдан кейін өзін қысқа өмір сүрген «Қытай империясының» императоры етіп жариялады.
Monarchies are associated with hereditary reign, in which monarchs reign for lifeMalaysia is a special case. Malaysia's head of state, the Yang di Pertuan Agong (often translated as "King"), is elected to serve a five year term. However, he is elected from among the federation's subnational monarchies, each of whom inherit their position and rule for life. and the responsibilities and power of the position pass to their child or another member of their family when they die. Most monarchs, both historically and in the modern day, have been born and brought up within a royal family, the centre of the royal household and court. Growing up in a royal family (called a dynasty when it continues for several generations), future monarchs are often trained for their expected future responsibilities as monarch. Different systems of hereditary succession have been used, such as proximity of blood, primogeniture, and agnatic seniority (Salic law). While most monarchs in history have been male, many female monarchs also have reigned. The term "queen regnant" refers to a ruling monarch, while "queen consort" refers to the wife of a reigning king. Rule may be hereditary in practice without being considered a monarchy: there have been some family dictatorshipsExamples are Oliver Cromwell and Richard Cromwell in the Commonwealth of England, Kim il Sung and Kim Jong Il in North Korea, the Somoza family in Nicaragua, François Duvalier and Jean Claude Duvalier in Haiti, and Hafez al Assad and Bashar al Assad in Syria. (and also political families) in many democracies. For example, the Kennedy family in the United States and the Nehru Gandhi family in India. See list of political families. The principal advantage of hereditary monarchy is the immediate continuity of leadership (as evidenced in the classic phrase "The King is dead. Long live the King!"). Some monarchies are not hereditary. In an elective monarchy, monarchs are elected or appointed by some body (an electoral college) for life or a defined period. Four elective monarchies exist today: Cambodia, Malaysia and the United Arab Emirates are 20th century creations, while one (the papacy) is ancient. A self proclaimed monarchy is established when a person claims the monarchy without any historical ties to a previous dynasty. There are examples of republican leaders who have proclaimed themselves monarchs: Napoleon I of France declared himself Emperor of the French and ruled the First French Empire after having held the title of First Consul of the French Republic for five years from his seizing power in the coup of 18 Brumaire. President Jean Bédel Bokassa of the Central African Republic declared himself Emperor of the Central African Empire in 1976. Yuan Shikai, the first formal President of the Republic of China, crowned himself Emperor of the short lived "Empire of China" a few years after the Republic of China was founded.
Монархтың өкілеттігі
Абсолюттік монархияда монарх автократ ретінде билік етеді, мемлекет пен үкіметке толық билік жүргізеді – мысалы, жарлық шығару, заң қабылдау және жаза тағайындау құқығына ие. Конституциялық монархияда монархтың билігі конституциямен шектеледі. Көптеген қазіргі конституциялық монархияларда монарх көбінесе ұлттық бірлік пен мемлекеттік сабақтастықтың рәміздік бейнесі болып табылады. Формальды түрде егемендікке ие болғанымен, сайлаушылар (заң шығару органы арқылы) саяси егемендікті жүзеге асырады. Конституциялық монархтардың саяси билігі шектеулі. Типик монархиялық өкілеттіктерге кешірім беру, наградалар табыстау және резервтік өкілеттіктер жатады, мысалы, премьер-министрді қызметтен босату, парламентті таратудан бас тарту немесе заңға вето қою ("роялдық келісімді ұстап тұру"). Олар көбінесе қол сұғылмаушылық және мемлекеттік иммунитетке ие. Монархтың билігі мен ықпалы дәстүрге, прецедентке, халық пікіріне және заңға байланысты болады. Жартылай конституциялық монархияларда парламенттік өкілеттіктер азырақ немесе монархтардың билігі күштірек болады. "Парламенттік монархия" термині жартылай конституциялық монархиялардан айыру үшін қолданылуы мүмкін. Монархиялық билік көбінесе әскери билікпен байланысты болған. Кейінгі Рим империясында преториандық гвардия бірнеше рет рим императорларын тақтан түсіріп, жаңаларын тағайындаған. Сол сияқты, Аббасид халифатында ғильман (құл-сарбаздар) халифтерге қарсы көтеріліп, жаңаларын билікке келтірген. Македония және Эпирдің эллинистік патшалары армия тарапынан сайланды, ол демократиялық елдердің экклесиясына, барлық еркін азаматтар кеңесіне ұқсас болды; әскери қызмет патшалық үйдің ер адамдары үшін азаматтықпен байланысты болды. Әскерилер қазіргі Таиландта және ортағасырлық Жапонияда монархқа үстемдік еткен (жапон императоры формальды түрде билік құрған болса да, мұрагерлік әскери басшы, сёгун, іс жүзінде билік жүргізген). Фашистік Италияда король Виктор Эммануил III басқарған Савой монархиясы Бенито Муссолинидің фашистік бірпартиалық билігімен қатар өмір сүрді; темір гвардияның Румыниясы және полковниктер режимінің алғашқы айларында Грекия да осыған ұқсас жағдайды бастан өткерді. Франсиско Франконың Испаниясы ресми түрде монархия болды, бірақ тақта монарх болған жоқ. Франконың қайтысынан кейін оның орнын Бурбон әулетінен шыққан мұрагері Хуан Карлос I басты, ал Испания корольдік конституциялық монархия ретінде демократияға айналды.
In an absolute monarchy, the monarch rules as an autocrat, with absolute power over the state and government—for example, the right to rule by decree, promulgate laws, and impose punishments. In a constitutional monarchy, the monarch's power is subject to a constitution. In most current constitutional monarchies, the monarch is mainly a ceremonial figurehead symbol of national unity and state continuity. Although nominally sovereign, the electorate (through the legislature) exercises political sovereignty. Constitutional monarchs' political power is limited. Typical monarchical powers include granting pardons, granting honours, and reserve powers, e. g. to dismiss the prime minister, refuse to dissolve parliament, or veto legislation ("withhold Royal Assent"). They often also have privileges of inviolability and sovereign immunity. A monarch's powers and influence will depend on tradition, precedent, popular opinion, and law. Semi constitutional monarchies exhibit fewer parliamentary powers or simply monarchs with more authority. The term "parliamentary monarchy" may be used to differentiate from semi constitutional monarchies. Monarchical reign has often been linked with military authority. In the late Roman Empire, the Praetorian Guard several times deposed Roman emperors and installed new emperors. Similarly, in the Abbasid Caliphate, the Ghilmans (slave soldiers) deposed Caliphs once they became prominent, allowing new ones to come to power. The Hellenistic kings of Macedon and of Epirus were elected by the army, which was similar in composition to the ecclesia of democracies, the council of all free citizens; military service was often linked with citizenship among the male members of the royal house. The military has dominated the monarch in modern Thailand and in medieval Japan (where a hereditary military chief, the shōgun, was the de facto ruler, although the Japanese emperor nominally reigned). In Fascist Italy, the Savoy monarchy under King Victor Emmanuel III coexisted with the Fascist single party rule of Benito Mussolini; Romania under the Iron Guard and Greece during the first months of the Colonels' regime were similar. Spain under Francisco Franco was officially a monarchy, although there was no monarch on the throne. Upon his death, Franco was succeeded as head of state by the Bourbon heir, Juan Carlos I, and Spain became a democracy with the king as a figurehead constitutional monarch.
Монархтың тұлғасы
Монархиялардың көпшілігінде кез келген уақытта монарх ретінде әрекет ететін бір ғана адам болады, бірақ кейбір елдерде екі монарх бір мезгілде билік жүргізген, бұл жағдай диархия деп аталады. Бұл ежелгі Грекияның Спарта қала-мемлекеті кезінде болған. Әйел мен ердің, ата-ана мен баланың немесе басқа туыстардың бірлескен билігінің мысалдары бар (мысалы, Англия мен Шотландия корольдіктеріндегі Уильям III және Мэри II, Ресейдің Петр I және Иван V патшалары, Кастилияның Карл I және Иоанна). Қазіргі уақытта Андорра әлемдегі жалғыз конституциялық диархия болып табылады – екі князьдық. Пиреней тауларында, Испания мен Франция арасында орналасқан, оның екі тең князі бар: Испаниядағы Ургенелл епископы (князь-епископ) және Франция президенті (бұл құқық француз патшаларынан мұраға көшкен, олар өздері бұл титулды Фой графтарынан алған). Бұл тәуелсіз елдің (қо) монархы басқа елдің азаматтарымен демократиялық жолмен сайланатын жалғыз жағдай. Жеке одақта жеке тәуелсіз мемлекеттер монарх ретінде бір тұлғаны бөліседі, бірақ әр мемлекет жеке заңдар мен үкіметін сақтайды. Он бес жеке одақтас ел кейде король Карл III монарх ретінде жеке одақта екендігін көрсетеді, бірақ оларды ортақ монархия деп атауға болады. Монарх кәмелетке толмаған, қатысудан тыс немесе денсаулығы нашар болған кезде регент билік жүргізе алады. Претендент – таратылған немесе басқа біреу билеп отырған таққа талапкер. Абдикация – монархиялық билік пен мәртебеден ресми түрде бас тарту. Монархтар өз билігінің салтанатты басталуын таққа отырғызу немесе тәж кигізу рәсімімен белгілей алады.
Most monarchies only have a single person acting as monarch at any given time, although two monarchs have ruled simultaneously in some countries, a situation known as diarchy. Historically this was the case in the ancient Greek city state of Sparta. There are examples of joint sovereignty of spouses, parent and child or other relatives (such as William III and Mary II in the kingdoms of England and Scotland, Tsars Peter I and Ivan V of Russia, and Charles I and Joanna of Castile). Andorra currently is the world's only constitutional diarchy, a co principality. Located in the Pyrenees between Spain and France, it has two co princes: the bishop of Urgell in Spain (a prince bishop) and the president of France (derived ex officio from the French kings, who themselves inherited the title from the counts of Foix). It is the only case in which an independent country's (co )monarch is democratically elected by the citizens of another country. In a personal union, separate independent states share the same person as monarch, but each realm retains separate laws and government. The fifteen separate Commonwealth realms are sometimes described as being in a personal union with King Charles III as monarch; however, they can also be described as being in a shared monarchy. A regent may rule when the monarch is a minor, absent, or debilitated. A pretender is a claimant to an abolished throne or a throne already occupied by somebody else. Abdication is the act of formally giving up one's monarchical power and status. Monarchs may mark the ceremonial beginning of their reigns with a coronation or enthronement.
Монархтың рөлі
Монархия, әсіресе абсолюттік монархия, кейде діни аспектілермен байланысты; көптеген монархтар бір кездері құдайдың еркімен (Патшалардың құдайлық құқығы, Аспан мандаты) немесе құдаймен ерекше байланыс (қасиетті патша) арқылы басқару құқығын талап етті, тіпті құдайлық патшалар немесе құдайлардың өзінің бейнесі (императорлық культ) деп есептелді. Көптеген еуропалық монархтар «Иман қорғаушысы» деп аталды; кейбіреулері мемлекеттік дінге немесе орнаған шіркеуге қатысты ресми лауазымдарды атқарады. Батыс саяси дәстүрінде моральдық негізделген, теңдестірілген монархия идеалды басқару формасы ретінде баса назар аударылды және қазіргі заманғы теңдік демократиясының идеалдарына көңіл аз бөлінді: мысалы, Аквиналық Тома сөзсіз айтты: «Тирания монархияға қарағанда полиархия (көптің билігі, яғни олигархия немесе демократия) негізінде жиірек кездеседі» (Монархия туралы). Алайда, Томас Аквинский идеалдық монархиялық жүйеде биліктің теңгерімін құру үшін төменгі деңгейде аристократия мен демократия элементтері де болуы керек екенін айтты. Монарх сондай-ақ табиғи және құдайлық заңдарға, ал дін мәселелерінде шіркеуге бағынатын. Данте Алигиеридің «Монархия» еңбегінде, Гибеллиндік көзқарасқа сәйкес, «Мелхиседек патшалық діні» қарсылас папалық идеологияның діни талаптарына қарсы қойылып, руханиланған, императорлық католик монархиясы күшпен жарияланды. Сауд Арабиясында патша – елдің абсолютті монархы және Исламның екі қасиетті мешітінің қамқоршысы (خادم الحرمين الشريفين). Монархтардың рөлдері жеке одақ немесе династиялық одақ арқылы басқа монархиялармен тоғысуы мүмкін, кейде институционалдық нақты одаққа айналып, мүмкін үлкен федеративтік, құрамдық немесе унитарлық монархия, мемлекет және тәуелділікке ұласуы мүмкін.
Monarchy, especially absolute monarchy, is sometimes linked to religious aspects; many monarchs once claimed the right to rule by the will of a deity (Divine Right of Kings, Mandate of Heaven), or a special connection to a deity (sacred king), or even purported to be divine kings, or incarnations of deities themselves (imperial cult). Many European monarchs have been styled [[Defender of the Faith (Defender of the Faith); some hold official positions relating to the state religion or established church. In the Western political tradition, a morally based, balanced monarchy was stressed as the ideal form of government, and little attention was paid to modern day ideals of egalitarian democracy: e. g. Saint Thomas Aquinas unapologetically declared: "Tyranny is wont to occur not less but more frequently on the basis of polyarchy [rule by many, i. e. oligarchy or democracy] than on the basis of monarchy." (On Kingship). However, Thomas Aquinas also stated that the ideal monarchical system would also have at lower levels of government both an aristocracy and elements of democracy in order to create a balance of power. The monarch would also be subject to both natural and divine law, and to the Church in matters of religion. In Dante Alighieri's De Monarchia, a spiritualised, imperial Catholic monarchy is strongly promoted according to a Ghibelline world view in which the "royal religion of Melchizedek" is emphasised against the priestly claims of the rival papal ideology. In Saudi Arabia, the king is a head of state who is both the absolute monarch of the country and the Custodian of the Two Holy Mosques of Islam (خادم الحرمين الشريفين). The roles of monarchs can overlap with other monarchies through personal union or dynastic union, with maybe becoming institutional real union and possibly a larger federal, composite or unitary monarchy, realm and state.
Монархтардың атақтары
Монархтар әр түрлі атақтарға ие бола алады. Монархтардың жалпы еуропалық атақтары (әлеуметтік иерархиялық тәртіпте) император немесе императрица (латынша: imperator немесе imperatrix), патша немесе патшайым, ұлы герцог немесе ұлы герцогиня, ханзада немесе ханшайым, герцог немесе герцогиня. Кейбір ерте заманауи еуропалық атақтар (әсіресе неміс мемлекеттерінде) құрамында болды сайлаушы (неміс: Kurfürst, Принц-Сайлаушы, сөзбе-сөз "сайлаушы ханзада"), маркграф (неміс: Markgraf, француз титулы маркизге тең, сөзбе-сөз "шекаралық жердің графы") және бурграф (неміс: Burggraf, сөзбе-сөз "қалдықтың графы"). Кіші атақтарға граф және князь графтары жатады. Славян атауларына князь және патша (ц︢рь) немесе царица (царица) кіреді, бұл сөз Рим императорлық титулы Цезарьдан алынған. Мұсылман әлемінде монархтардың атауларына халифа (Ислам пайғамбары Мұхаммедтің мұрагері және бүкіл мұсылман қауымының басшысы), падишах (император), сұлтан немесе сұлтанша, шаханшах (император), шах, малик (патша) немесе малика (патшайым), эмир (командир, ханзада) немесе эмира (принцесса), шейх немесе шейха, имам (Оманда қолданылады) жатады. Шығыс Азия монархтарының атауларына huángdì (император) немесе nǚhuáng (патшайым билік етуші), tiānzǐ (көк ұлы), tennō (император) немесе josei tennō (патшайым билік етуші), wang (патша) немесе yeowang (патшайым билік етуші), hwangje (император) немесе yeoje (патшайым билік етуші) жатады. Оңтүстік Азия мен Оңтүстік-Шығыс Азияның атауларына махараджа (жоғары патша) немесе махарани (жоғары патшайым), раджа (патша) және рана (патша) немесе рани (патшайым) және рату (Оңтүстік-Шығыс Азияның патшайымы) кіреді. Тарихи тұрғыдан алғанда, моңғол және түркі монархтары хан және хаган (император) немесе хатун және ханум атауын қолданған; Ежелгі Мысыр монархтары ерлер мен әйелдер үшін перғауын атауын қолданған. Эфиопия империясында монархтар nəgusä nägäst (патшалардың патшасы) немесе nəgəstä nägäst (патшалардың патшайымы) атағын қолданған. Көптеген монархтарға "Маjestі" ("Сәулет"), "Патшалық билігі", "Құдайдың рақымымен", "Амир әл Му'минин" ("Адалдардың көшбасшысы"), "Хункар и Хандан и Аль Осман", "Османның жоғары үйінің егемендігі"), Дули Янг Маха Мулия Сери Падука Багинда ("Маjestі"), Жэонха ("Маjestі"), Тенно Хеика (сөзбе-сөз "Оның Ұлылық аспан егемендігі"), Биксиа ("Сабақтардың түбі") сияқты ерекше стильдермен немесе тәсілдермен сөйлейді. Кейде атақтар іс жүзінде тұрмайтын аумақтарға (мысалы, француз тағына ағылшын талаптары) немесе танылмаған атақтар (антипапалар) туралы талаптарды білдіру үшін қолданылады. Сонымен қатар, монархия құлатылғаннан кейін, бұрынғы монархтар мен олардың ұрпақтарына баламалы атақтар беріледі (Португалия короліне Браганса герцогы деген мұрагерлік атақ берілді).
Monarchs can have various titles. Common European titles of monarchs (in that hierarchical order of nobility) are emperor or empress (from Latin: imperator or imperatrix), king or queen, grand duke or grand duchess, prince or princess, duke or duchess. Some early modern European titles (especially in German states) included elector (German: Kurfürst, Prince Elector, literally "electing prince"), margrave (German: Markgraf, equivalent to the French title marquis, literally "count of the borderland"), and burgrave (German: Burggraf, literally "count of the castle"). Lesser titles include count and princely count. Slavic titles include knyaz and tsar (ц︢рь) or tsaritsa (царица), a word derived from the Roman imperial title Caesar. In the Muslim world, titles of monarchs include caliph (successor to the Islamic prophet Muhammad and a leader of the entire Muslim community), padishah (emperor), sultan or sultana, shâhanshâh (emperor), shah, malik (king) or malikah (queen), emir (commander, prince) or emira (princess), sheikh or sheikha, imam (used in Oman). East Asian titles of monarchs include huángdì (emperor) or nǚhuáng (empress regnant), tiānzǐ (son of heaven), tennō (emperor) or josei tennō (empress regnant), wang (king) or yeowang (queen regnant), hwangje (emperor) or yeoje (empress regnant). South Asian and South East Asian titles included mahārāja (high king) or maharani (high queen), raja (king) and rana (king) or rani (queen) and ratu (South East Asian queen). Historically, Mongolic and Turkic monarchs have used the title khan and khagan (emperor) or khatun and khanum; Ancient Egyptian monarchs have used the title pharaoh for men and women. In Ethiopian Empire, monarchs used title nəgusä nägäst (king of kings) or nəgəstä nägäst (queen of kings). Many monarchs are addressed with particular styles or manners of address, like "Majesty", "Royal Highness", "By the Grace of God", Amīr al Mu'minīn ("Leader of the Faithful"), Hünkar i Khanedan i Âl i Osman, "Sovereign of the Sublime House of Osman"), Duli Yang Maha Mulia Seri Paduka Baginda ("Majesty"), Jeonha ("Majesty"), Tennō Heika (literally "His Majesty the heavenly sovereign"), Bìxià ("Bottom of the Steps"). Sometimes titles are used to express claims to territories that are not held in fact (for example, English claims to the French throne), or titles not recognised (antipopes). Also, after a monarchy is deposed, often former monarchs and their descendants are given alternative titles (the King of Portugal was given the hereditary title Duke of Braganza).
Егемен емес монархиялар
Егемен емес монархия – монарх өзінен жоғары уақытша билікке бағынатын мемлекеттік құрылым. Олардың кейбіреулері басқа күштерге тәуелді (мәселен, қарастырылатын, үстемдік, марионеттік мемлекет, гегемония). Британдық отаршылдық кезеңінде, британдық Радж кезіндегі княздік мемлекеттер сияқты, жоғары билікке бағынышты жанама басқару жүйесі болды. Ботсвана, Оңтүстік Африка, Гана және Угандада отаршылдар континентке алғаш келген кезде кездескен ежелгі патшалықтар мен басшылықтар қазір конституциялық түрде аймақтық немесе бөлімдік құрылымдар ретінде қорғалған. Сонымен қатар, Нигерияда қолданыстағы конституцияда нақты қарастырылмаған жүздеген аймақтық саяси бірліктер елдегі басқару жүйесінің заңды түрде танылған элементтері болып табылады. Мысалы, Нигерияның оңтүстік-батысындағы Акуре қаласының йоруба мемлекеті – белгілі бір деңгейде сайланатын монархия: оның биліктегі Оба Деджисі, биліктегі адамның қайтысы немесе қызметтен алынуы жағдайында патшалық әулетінен таңдалған ақсүйектердің сайлау коллегиясымен таңдалуы тиіс. Осы бес елден басқа, Африка құрлығының қалған бөлігінде әртүрлі өлшемдегі және күрделілігі бар егемен емес монархиялар кеңінен таралған.
A non sovereign monarchy is one where the monarch is subject to a temporal authority higher than their own. Some are dependent on other powers (see vassals, suzerainty, puppet state, hegemony). In the British colonial era, indirect rule under a paramount power existed, such as the princely states under the British Raj. In Botswana, South Africa, Ghana and Uganda, the ancient kingdoms and chiefdoms that were met by the colonialists when they first arrived on the continent are now constitutionally protected as regional or sectional entities. Furthermore, in Nigeria, though the hundreds of sub regional polities that exist there are not provided for in the current constitution, they are nevertheless legally recognised aspects of the structure of governance that operates in the nation. For example, the Yoruba city state of Akure in south western Nigeria is something of an elective monarchy: its reigning Oba Deji has to be chosen by an electoral college of nobles from amongst a finite collection of royal princes of the realm upon the death or removal of an incumbent. In addition to these five countries, non sovereign monarchies of varied sizes and complexities exist all over the rest of the continent of Africa.
Мемлекеттіклік
Монархиялар ұлттық мемлекеттер және тіпті аумақтық мемлекеттерге дейін бар. Монархияда ұлт немесе конституция қажет емес, себебі жеке тұлға, монарх, бөлек аумақтарды және саяси заңдылықты (мысалы, жеке одақта) біріктіреді. Бірақ монархиялар мемлекеттік сәйкестікті құру үшін мемлекеттік белгілерді (мысалы, регалиялар) немесе абстрактілерді (мысалы, Таж тұжырымының ұғымын) қолданады, оны монарх алып жүреді және иеленеді, бірақ монархтың болмауы мен мұрагерлік кезінде де монархияны көрсетеді. Дегенмен, монархиялар аумақтарға (мысалы, Норвегия королі) және халықтарға (мысалы, бельгиялық король) байланысты болуы мүмкін.
Monarchies pre date polities like nation states and even territorial states. A nation or constitution is not necessary in a monarchy since a person, the monarch, binds the separate territories and political legitimacy (e. g. in personal union) together. Monarchies, though, have applied state symbols like insignia or abstracts like the concept of the Crown to create a state identity, which is to be carried and occupied by the monarch, but represents the monarchy even in absence and succession of the monarch. Nevertheless, monarchies can also be bound to territories (e. g., the King of Norway) and peoples (e. g., the King of the Belgians).
Тұқым қуалайтын монархиялар
Тұқым қуалайтын монархияда монарх лауазымы заңды немесе әдеттегі мұрагерлік тәртібіне сәйкес мұрагерлікпен беріледі, әдетте бір патша отбасында оның шығу тегі тарихи әулет немесе қан сызығы арқылы анықталады. Бұл әдетте таққа мұрагердің монарх болуын алдын ала білуі керектігін білдіреді, тегіс мұрагерлікті қамтамасыз ету үшін. Монархтың тұңғыш баласы монарх болу үшін бірінші болып келетін тұңғыштық – мұрагерлік монархиядағы ең көп таралған жүйе. Мұрагерлік реттілікке, әдетте, жынысқа қатысты ережелер әсер етеді. Тарихи тұрғыдан «агнатикалық тұңғыштық» немесе «патрилинейлік тұңғыштық» басымдыққа ие болды, яғни мұрагерлік монархтың немесе отбасы басшысының ұлдарының арасындағы туылғаннан бастап, ұлдары мен олардың еркек ұрпақтары ағалары мен олардың еркек ұрпақтарынан бұрын мұрагерлікпен, әйелдер мен әйелдер арқылы келген ұрпақтар мүлдем мұрагерлік құқығынан шеттетілді. Әйелдерді династиялық мұрагерліктен толық шеттетуді әдетте Саликалық заңның қолданылуы деп атайды. Агнатикалық тұңғыштықтың тағы бір түрі – «жартылай Саликалық заң» немесе «агнатикалық когнитивтік тұңғыштық», ол әйелдерге тек белгілі бір заң шығарушының еркек желісіндегі барлық еркек ұрпақтарының толық жойылуы жағдайында ғана мұрагерлікке ие болуға мүмкіндік берді. Тұңғыштық Еуропалық заң мен дәстүрге бекітілгенге дейін, патшалар көбінесе өздерінің мұрагерлерін (әдетте үлкен ұлдарын) өмірлерінде таққа отырғызып, мұрагерлікті қамтамасыз ететін, сондықтан біраз уақытқа екі патша бірге билік ететін – аға патша және кіші патша. Мысалы, Англияның жас королі Генрих және Францияның алғашқы тікелей Капетиялықтары. Алайда кейде тұңғыштық әйел желісі арқылы жүзеге асуы мүмкін. 1980 жылы Швеция монархияның бірінші монархиясы болды, ол тең (толық когнитивтік) тұңғыштықты жариялады, яғни монархтың үлкен баласы, әйел немесе еркек болсын, таққа отырады. Кейіннен басқа патшалықтар (мысалы, 1983 жылы Нидерланды, 1990 жылы Норвегия, 1991 жылы Бельгия, 2009 жылы Дания және 2011 жылы Люксембург) осы үрдіске қосылды. Ұлыбритания 2013 жылдың 25 сәуірінде, он алты Достастық патшалығының премьер-министрлерінің 22-ші Достастық үкімет басшыларының кездесуінде келісімге жеткеннен кейін абсолютті (тең) тұңғыштықты (бар мұрагерлердің талаптарын ескере отырып) қабылдады. Балалары болмаған жағдайда, кепілдік желісінің келесі ең аға мүшесі (мысалы, алдыңғы монархтың кіші інісі) монарх болады. Бұл күрделі жағдайларда, марқұм монархтың тұңғыштық бойынша келесі кезектегіден гөрі жақын туыстары болуы мүмкін. Бұл, әсіресе, орта ғасырлардағы Еуропада, тұңғыштық принципі мен қанның жақындығы принципі арасындағы қақтығысқа әкелді. Басқа тұқым қуалайтын жүйелердің арасында жартылай сайлаулы және қадір-қасиет пен агнатикалық ақсақалдыққа баға беретін танистерлік жүйе болды. Сауд Арабиясы сияқты кейбір монархияларда таққа отыру бірінші кезекте монархтың келесі үлкен ағасына, содан кейін ғана монархтың балаларына (агнатикалық ақсақалдық) өтеді. Алайда 2017 жылдың 21 маусымында Сауд Арабиясының патшасы Салман осы монархиялық стильге қарсы шығып, таққа өз ұлын сайлады.
In a hereditary monarchy, the position of monarch is inherited according to a statutory or customary order of succession, usually within one royal family tracing its origin through a historical dynasty or bloodline. This usually means that the heir to the throne is known well in advance of becoming monarch to ensure a smooth succession. Primogeniture, in which the eldest child of the monarch is first in line to become monarch, is the most common system in hereditary monarchy. The order of succession is usually affected by rules on gender. Historically "agnatic primogeniture" or "patrilineal primogeniture" was favoured, that is inheritance according to seniority of birth among the sons of a monarch or head of family, with sons and their male issue inheriting before brothers and their male issue, to the total exclusion of females and descendants through females from succession. This complete exclusion of females from dynastic succession is commonly referred to as application of the Salic law. Another variation on agnatic primogeniture was the so called semi Salic law, or "agnatic cognatic primogeniture", which allowed women to succeed only at the extinction of all the male descendants in the male line of the particular legislator. Before primogeniture was enshrined in European law and tradition, kings would often secure the succession by having their successor (usually their eldest son) crowned during their own lifetime, so for a time there would be two kings in coregency—a senior king and a junior king. Examples were Henry the Young King of England and the early Direct Capetians in France. Sometimes, however, primogeniture can operate through the female line. In 1980, Sweden became the first monarchy to declare equal (full cognatic) primogeniture, meaning that the eldest child of the monarch, whether female or male, ascends to the throne. Other kingdoms (such as the Netherlands in 1983, Norway in 1990, Belgium in 1991, Denmark in 2009, and Luxembourg in 2011) have since followed suit. The United Kingdom adopted absolute (equal) primogeniture (subject to the claims of existing heirs) on April 25, 2013, following agreement by the prime ministers of the sixteen Commonwealth Realms at the 22nd Commonwealth Heads of Government Meeting. In the absence of children, the next most senior member of the collateral line (for example, a younger sibling of the previous monarch) becomes monarch. In complex cases, this can mean that there are closer blood relatives to the deceased monarch than the next in line according to primogeniture. This has often led, especially in Europe in the Middle Ages, to conflict between the principle of primogeniture and the principle of proximity of blood. Other hereditary systems of succession included tanistry, which is semi elective and gives weight to merit and Agnatic seniority. In some monarchies, such as Saudi Arabia, succession to the throne first passes to the monarch's next eldest brother, and only after that to the monarch's children (agnatic seniority). However, on June 21, 2017, King Salman of Saudi Arabi revolted against this style of monarchy and elected his son to inherit the throne.
Таңдаулы монархиялар
Сайланулы монархияда монархтар өмір бойына немесе белгілі бір мерзімге біреу (сайлаушылар алқасы) тарапынан сайланады немесе тағайындалады, бірақ содан кейін басқа монархтар сияқты билік етеді. Сайланулы монархияларда халықтың тікелей дауысы болмайды, себебі сайлау органы әдетте сайлануға құқылы адамдардың шағын тобынан тұрады. Тарихи мысалдарға Киелі Рим императорлары (князь-сайлаушылар таңдайтын, бірақ көбінесе бір әулеттен болатын) және Польша-Литва одағының корольдерін еркін сайлау кіреді. Мысалы, Францияның жетекші азаматтарының жиналысы Франция королі Пипин Ұсқақты сайлады (Шарль Великийдің әкесі); Польшаның ақсұлты Станислав Август Понятовский, сондай-ақ Данияның Фредерик I сайланған корольдер болды. Галл және герман тайпаларында да сайланулы монархия болған. Бүгінде сайланулы монархияның алты түрі бар. Рим-католик шіркеуінің Папасы (Ватикан қала-мемлекетінің басшысы ретінде билейтін) кардиналдар алқасымен өмір бойына сайланады. Мальтаның Әскери және Ең Құрметті Орденінде ханзада және үлкен магистр оның мүшелерінен Мемлекеттік Кеңестің толық құрамымен өмір бойына сайланады. Малайзиядағы федералды король, Янг ди Пертуан Агонг немесе Жоғарғы Билеуші, федерация құрамына кіретін тоғыз штаттың мұрагерлік билеушілерінен (көбінесе сұлтандар) бес жылдық мерзімге сайланады. Біріккен Араб Эмираттары да федералды басшыларын федерация құрамына кіретін эмирлердің арасынан таңдайды. Сонымен қатар, Андорраның ерекше конституциялық құрылымы бар, оның мемлекет басшыларының бірі Франция Республикасының Президенті болып табылады (Ко-князь ретінде). Бұл әлемдегі бір мемлекеттің монархы басқа елдің азаматтарымен сайланатын жалғыз жағдай. Жаңа Зеландияда Маори королі, Кингитанга қозғалысының басшысы, Маори ақсақалдары кеңесімен алдыңғы монархының жерлеу рәсімінде сайланады, сонымен қатар оның таж кию рәсімі де сол жерде өтеді. Маори корольдігінің барлық басшылары 1858 жылдың маусымында сайланған және король болған алғашқы Маори королі Потатау Те Верувероның ұрпақтары болып табылады. Қазіргі монарх – Тухеития Потату Те Веруверо VII, ол 2006 жылдың 21 тамызында анасы Те Арикинуи Даме Те Атаирангиахудың, алғашқы Маори патшайымының жерлеу рәсімі күнінде сайланып, король болды. Патша және Кингитанга қозғалысының басшысы болумен қатар, Тухеития сонымен қатар Вайкато Тайнуи тайпасының Жоғарғы басшысы болып табылады. Иорданияда қолданыстағы монархтың тағайындауы да қолданылады. Бұл жүйе Императорлық Ресейде де қолданылған; алайда, тағайындау жүйесінің тұрақсыздығы сарай төңкерістеріне әкелгендіктен, ол жартылай саликті жүйеге ауыстырылды. Бұл жүйеде монарх өзінің туысы болатын мұрагерді таңдайды.
In an elective monarchy, monarchs are elected or appointed by somebody (an electoral college) for life or a defined period, but then reign like any other monarch. There is no popular vote involved in elective monarchies, as the elective body usually consists of a small number of eligible people. Historical examples of elective monarchy are the Holy Roman Emperors (chosen by prince electors but often coming from the same dynasty) and the free election of kings of the Polish–Lithuanian Commonwealth. For example, Pepin the Short (father of Charlemagne) was elected King of the Franks by an assembly of Frankish leading men; nobleman Stanisław August Poniatowski of Poland was an elected king, as was Frederick I of Denmark. Gallic and Germanic peoples also had elective monarchies. Six forms of elective monarchies exist today. The Pope of the Roman Catholic Church (who rules as Sovereign of the Vatican City State) is elected for life by the College of Cardinals. In the Sovereign Military Order of Malta, the Prince and Grand Master is elected for life tenure by the Council Complete of State from within its members. In Malaysia, the federal king, called the Yang di Pertuan Agong or Paramount Ruler, is elected for a five year term from among and by the hereditary rulers (mostly sultans) of nine of the federation's constitutive states, all on the Malay peninsula. The United Arab Emirates also chooses its federal leaders from among emirs of the federated states. Furthermore, Andorra has a unique constitutional arrangement as one of its heads of state is the President of the French Republic in the form of a Co Prince. This is the only instance in the world where the monarch of a state is elected by the citizens of a different country. In New Zealand, the Maori King, head of the Kingitanga Movement, is elected by a council of Maori elders at the funeral of their predecessor, which is also where their coronation takes place. All of the Heads of the Maori King Movement have been descendants of the first Maori King, Potatau Te Wherowhero, who was elected and became King in June 1858. The current monarch is King Tuheitia Potatau Te Wherowhero VII, who was elected and became King on 21 August 2006, the same day as the funeral of his mother, Te Arikinui Dame Te Atairangikaahu, the first Maori Queen. As well as being King and head of the Kingitanga Movement, King Tuheitia is also ex officio the Paramount Chief of the Waikato Tainui tribe. Appointment by the current monarch is another system, used in Jordan. It also was used in Imperial Russia; however, it was soon changed to semi Salic because the instability of the appointment system resulted in an age of palace revolutions. In this system, the monarch chooses the successor, who is always his relative.
Мұрагерліктің басқа тәсілдері
Монархияға қол жеткізудің басқа жолдары да бар, мысалы, балама дауыстарды пайдалану (мәселен, Батыс шиғарының жағдайында), билік етуге деген құқық талап ету (мысалы, халықтың немесе құдайдың берген құқығы), әскери оккупация, төңкеріс, алдыңғы монархтың өсиеті немесе монархияның ішіндегі және сыртындағы топтар арасындағы шарттар (мәселен, Испания мұрагерлік соғысының жағдайында).
Other ways to succeed to a monarchy can be through claiming alternative votes (e. g. as in the case of the Western Schism), claims of a mandate to rule (e. g. a popular or divine mandate), military occupation, a coup d'état, a will of the previous monarch or treaties between factions inside and outside of a monarchy (e. g. as in the case of the War of the Spanish Succession).
Қосылу бойынша
Монархтардың заңдылығы мен билігі көбінесе тәж кигізу рәсімі сияқты, белгілер, тақтар, құжаттар және атақтармен байланыстырылып, олардың иеленуі арқылы жарияланады және мойындалады. Бұл, әсіресе, даулы мұрагерліктерді, мұрагерлік тәртібінің өзгеруін, монархтың мәртебесін (мысалы, privilegium maius құжатындағыдай) немесе жаңа монархияларды (мысалы, Наполеон I-нің тәж кигізілуі сияқты) заңдыландыру және бекіту үшін қолданылады.
The legitimacy and authorities of monarchs are often proclaimed and recognized through occupying and being invested with insignia, seats, deeds and titles, like in the course of coronations. This is especially employed to legitimize and settle disputed successions, changes in ways of succession, status of a monarch (e. g. as in the case of the privilegium maius deed) or new monarchies altogether (e. g. as in the case of the coronation of Napoleon I).
Династиялар
Мұрагерлік көбінесе династиялық кезеңнің немесе династиялық одақтағы байланыстың жалғасатынына деген үмітке негізделеді, бірақ осыған қарсы әртүрлі тектік желілер мен заңдылық талаптары туындауы мүмкін.
Succession is often based on the expected continuation of a dynastic period or association in a dynastic union, which is sometimes challenged by diverging lineage and legitimism.
Мұрагерлік дағдарыс
Мұрагерлік даулары туған жағдайларда, талапкерлерге жоғарыда аталған тәсілдер арқылы өзінің заңдылығын бекітуге немесе орнатуға көмектесуі мүмкін, мысалы, билікке өтуін растайтын белгілер, келісімдер немесе билік етуге құдайдан берілген мандат туралы мәлімдеме жасау (мысалы, Хонг Сюкуан және оның Тайпин Аспан Корольдігі).
In cases of succession challenges, it can be instrumental for pretenders to secure or install legitimacy through the above, for example proof of accession like insignia, through treaties or a claim of a divine mandate to rule (e. g. by Hong Xiuquan and his Taiping Heavenly Kingdom).
Қазіргі монархиялар
Қазіргі таңда әлемде монарх басшысы бар 43 мемлекет және шамамен жарты миллиард адам тұрады. Олар шамамен келесі санаттарға бөлінеді:
Currently, there are 43 nations and a population of roughly half a billion people in the world with a monarch as head of state. They fall roughly into the following categories:
Қауымдастық мемлекеттері
Король Карл III – бес одақтас мемлекеттің монархы (Антигуа және Барбуда, Австралия Ұлтастығы, Багам аралдары Ұлтастығы, Белиз, Канада, Гренада, Ямайка, Жаңа Зеландия, Папуа-Жаңа Гвинея тәуелсіз мемлекеті, Сент-Кристофер және Невис федерациясы, Сент-Люсия, Сент-Винсент және Гренадиндер, Соломон аралдары, Тувалу және Ұлыбритания мен Солтүстік Ирландияның Біріккен Корольдігі). Олар Британ империясынан өркендеп, корольді мемлекет басшысы ретінде сақтайтын Ұлттар Достастығы құрамындағы толық тәуелсіз мемлекеттерге айналды. Бұл он бес патшалықтың барлығы конституциялық монархиялар және толыққанды демократиялар, онда корольдің өкілеттіктері шектеулі немесе көбінесе рәсімдік рөлге тоқталады. Король Англия шіркеуінің (Англияның бекітілген шіркеуінің) басшысы, ал қалған 14 патшалықтың мемлекеттік діні жоқ.
King Charles III is, separately, monarch of fifteen Commonwealth realms (Antigua and Barbuda, the Commonwealth of Australia, the Commonwealth of the Bahamas, Belize, Canada, Grenada, Jamaica, New Zealand, the Independent State of Papua New Guinea, the Federation of Saint Christopher and Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent and the Grenadines, the Solomon Islands, Tuvalu and the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland). They evolved out of the British Empire into fully independent states within the Commonwealth of Nations that retain the King as head of state. All fifteen realms are constitutional monarchies and full democracies where the King has limited powers or a largely ceremonial role. The King is head of the Church of England (the established church of England), while the other 14 realms do not have a state religion.
Еуропалық жартылай конституциялық монархиялар
Жартылай конституциялық монархия – монархтың демократиялық конституцияға сәйкес билік жүргізетін, бірақ әлі де маңызды өкілеттіктерді сақтайтын монархия. Лихтенштейн княздығы мен Монако княздығы – Еуропаның жартылай конституциялық монархиялары. Мысалы, 2003 жылғы Конституциялық референдум Лихтенштейн князіне Ландтаг (парламент) ұсынған кез келген заңға вето қою құқығын берді, ал Ландтаг князь қабылдауға тырысатын кез келген заңға вето қоя алады. Князь кез келген сайланбалы мүшелерді немесе мемлекеттік қызметкерлерді тағайындауға немесе қызметтен босатуға құқылы. Алайда, ол абсолютті монарх емес, себебі халық монархтың билігін тоқтату үшін референдум талап ете алады. 2011 жылы мұрагерлік принц Алоис абортты заңдастыру туралы референдумға вето қоятынын мәлімдегенде, бұл көпті таң қалдырды, өйткені принц 30 жылдан бері ешқандай заңға вето қойған емес. Нәтижесінде, бұл референдум дауысқа жетпеді. Монако князінің өкілеттіктері қарапайым; ол кез келген сайланбалы мүшені немесе мемлекеттік қызметкерді лауазымына тағайындауға немесе босатуға құқылы емес, бірақ ол мемлекеттік министрді, үкімет кеңесін және судьяларды тағайындай алады. Монаконың Альберт II және Лихтенштейннің Ханс Адам II княздары теориялық тұрғыдан өздерінің кішігірім мемлекеттерінде өте күшті, бірақ олар ислам монархтарымен салыстырғанда өте шектеулі билікке ие (төменде қараңыз). Олар сонымен қатар үлкен жерлерге ие және көптеген компаниялардың акционерлері болып табылады.
A semi constitutional monarchy is a monarchy where the monarch rules according to a democratic constitution but still retains substantial powers. The Principality of Liechtenstein and the Principality of Monaco are European semi constitutional monarchies. For example, the 2003 Constitution referendum gave the Prince of Liechtenstein the power to veto any law that the Landtag (parliament) proposes, while the Landtag can veto any law that the Prince tries to pass. The prince can appoint or dismiss any elective member or government employee. However, he is not an absolute monarch, as the people can call for a referendum to end the monarch's reign. When Hereditary Prince Alois threatened to veto a referendum to legalize abortion in 2011, it came as a surprise because the prince had not vetoed any law for over 30 years. In the end, this referendum failed to make it to a vote. The prince of Monaco has simpler powers; he cannot appoint or dismiss any elective member or government employee to or from his or her post, but he can elect the minister of state, government council and judges. Both Albert II, Prince of Monaco, and Hans Adam II, Prince of Liechtenstein, are theoretically very powerful within their small states, but they have very limited power compared to the Islamic monarchs (see below). They also own huge tracts of land and are shareholders in many companies.
Мұсылман әлеміндегі монархиялар
Бахрейн Корольдігінің, Бруней Даруссаламның, Иорданияның Хашимит Корольдігінің, Кувейт мемлекетінің, Малайзияның, Марокко Корольдігінің, Оман сұлтанының, Катар мемлекетінің, Сауд Арабиясының Корольдігінің және Біріккен Араб Әмірліктерінің монархиялары, әдетте, Еуропалық немесе Ұлтақ достастығының монархияларына қарағанда әлдеқайда көп билікке ие. Бруней Даруссалам, Оман және Сауд Арабиясы абсолюттік монархия болып қала береді; Бахрейн, Кувейт, Катар және Біріккен Араб Әмірліктері аралас монархияларға жатады, яғни оларда белгілі бір өкілдік органдары бар, бірақ монарх өкілеттілігінің басым бөлігін сақтайды. Иордания, Малайзия және Марокко конституциялық монархиялар, бірақ олардың монархтары еуропалық монархтарға қарағанда маңыздырақ өкілеттіктерді сақтайды.
The monarchies of the Kingdom of Bahrain, the Brunei Darussalam, the Hashemite Kingdom of Jordan, the State of Kuwait, Malaysia, the Kingdom of Morocco, the Sultanate of Oman, the State of Qatar, the Kingdom of Saudi Arabia, and the United Arab Emirates generally retain far more powers than their European or Commonwealth counterparts. Brunei Darussalam, Oman, and Saudi Arabia remain absolute monarchies; Bahrain, Kuwait, Qatar and United Arab Emirates are classified as mixed, meaning there are representative bodies of some kind, but the monarch retains most of his powers. Jordan, Malaysia, and Morocco are constitutional monarchies, but their monarchs still retain more substantial powers than European equivalents.
Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы конституциялық монархиялар
Бутан Корольдігі, Камбоджа Корольдігі, Таиланд Корольдігі және Жапония – монархтың өкілеттігі шектеулі немесе тек рәсімдік рөл атқаратын конституциялық монархиялар. Бутан 2008 жылы осы өзгеріске көшті. Камбоджа француз отаршылдық империясынан тәуелсіздік алғаннан кейін өз монархиясын құрды, бірақ қызыл кхмерлер билікке келген соң ол жойылды. 1993 жылғы бейбіт келісімде монархия қайта жаңартылды. Таиланд 20-шы ғасыр бойында конституциялық монархияға өтті. Жапонияда, аңыз бойынша, император Джиммудан (б.з.д. 660–585 жылдары билік еткен) бері монархия, император институты бар, бұл оны әлемдегі ең көне, үздіксіз сақталған монархияға айналдырады. Екінші дүниежүзілік соғыста жеңілгеннен кейін Жапония императордың билігін шектеуге мәжбүр болды, оның барлық өкілеттіктерін Ұлттық диетаға берді.
The Kingdom of Bhutan, the Kingdom of Cambodia, the Kingdom of Thailand, and Japan are constitutional monarchies where the monarch has a limited or merely ceremonial role. Bhutan made the change in 2008. Cambodia had its own monarchy after independence from the French colonial empire, but it was deposed after the Khmer Rouge came into power. The monarchy was subsequently restored in the peace agreement of 1993. Thailand transitioned into a constitutional monarchy over the course of the 20th century. Japan has had a monarchy, an emperor, according to legend, since Emperor Jimmu (reigned 660–585 BCE), making it the world's oldest existing monarchy. After their defeat in the Second World War, Japan was forced into limiting the power of the Emperor, giving almost all of it to the National Diet.
Басқа монархиялар
Төрт монархия географиялық орналасуы немесе монархияның түрі бойынша жоғарыда аталған топтардың ешқайсысына жатпайды: Полинезиядағы Тонга Корольдігі; Африкадағы Эсватини Корольдігі және Лесото Корольдігі, сондай-ақ Еуропадағы Ватикан қала-мемлекеті. Олардың ішінде Лесото мен Тонга конституциялық монархиялар, ал Эсватини мен Ватикан – абсолюттік монархиялар болып табылады. Эсватини бұл монархиялардың арасында ерекше, көбінесе ол диархия ретінде қарастырылады: король, немесе Нгуэняма, анасы Ндловукатимен бірге мемлекет басшысы ретінде билік етеді. Бұл бастапқыда саяси билікті тексеру мақсатында жасалған. Дегенмен, Нгуэняма мемлекеттің әкімшілік басшысы саналады, ал Ндловукати – рухани және ұлттық басшы, бұл лауазым соңғы жылдары көбінесе символдық сипатқа ие. Рим Папасы, Рим католик шіркеуінің басшысы және Рим епископы лауазымына ие болғандықтан, Ватикан қала-мемлекетінің (Қасиетті Тақтан бөлек) абсолютті монархы болып табылады. Ол мұрагерлік емес, сайлау арқылы тағайындалады және кардиналдар сайлағанға дейін осы аумақтың азаматы болуы міндетті емес. Мальта ордені өзінің ерекше тарихы мен қазіргі ерекше жағдайларына сүйене отырып, өзін «эгеменді субъект» деп сипаттайды, бірақ оның халықаралық құқықтағы нақты мәртебесі күрес тудырып отыр. Самоада мемлекет басшысының лауазымы 1960 жылғы Самоа конституциясының III бөлімінде сипатталған. Конституция қабылданған кезде, болашақ мемлекет басшылары төрт Тама а ‘Аига – «патшалық» бас басшылардың ішінде таңдалатыны күтілген. Алайда, конституцияда мұндай талап қойылмаған, сондықтан Самоа конституциялық монархия емес, республика деп қарастырылуы мүмкін. Солтүстік Кореяны билейтін Ким отбасы (Ким Ир Сен, Ким Чен Ир және Ким Чен Ын) де-факто абсолюттік монархия немесе «жеке басқарушы диктатура» ретінде сипатталған. 2013 жылы Корея Еңбек партиясының жаңа редакцияланған Он Негізгі Принциптерінің 10-бабының 2-тармағында партия мен революция «Бекду (Ким) әулеті» арқылы «мәңгілікке» жалғастырылуы керек екені айтылған. Бірақ бұл елдің ресми атауы Корея Халық Демократиялық Республикасы болғандықтан, ол де-юре абсолюттік монархия емес. 1971 жылдан бері Сирияны басқарып келе жатқан әл-Асад отбасы да осылай сипатталады.
Four monarchies do not fit into any of the above groups by virtue of geography or class of monarchy: the Kingdom of Tonga in Polynesia; the Kingdom of Eswatini and the Kingdom of Lesotho in Africa and the Vatican City State in Europe. Of these, Lesotho and Tonga are constitutional monarchies, while Eswatini and the Vatican City are absolute monarchies. Eswatini is unique among these monarchies, often being considered a diarchy: the King, or Ngwenyama, rules alongside his mother, the Ndlovukati, as dual heads of state. This was originally intended to provide a check on political power. The Ngwenyama, however, is considered the administrative head of state, while the Ndlovukati is considered the spiritual and national head of state, a position which more or less has become symbolic in recent years. The Pope is the absolute monarch of the Vatican City State (a separate entity from the Holy See) by virtue of his position as head of the Roman Catholic Church and Bishop of Rome; he is an elected rather than a hereditary ruler, and does not have to be a citizen of the territory prior to his election by the cardinals. The Order of Malta describes itself as a "sovereign subject" based on its unique history and unusual present circumstances, but its exact status in international law is a subject of debate. In Samoa, the position of head of state is described in Part III of the 1960 Samoan constitution. At the time the constitution was adopted, it was anticipated that future heads of state would be chosen from among the four Tama a 'Aiga "royal" paramount chiefs. However, this is not required by the constitution, and, for this reason, Samoa can be considered a republic rather than a constitutional monarchy. The ruling Kim family in North Korea (Kim Il Sung, Kim Jong Il and Kim Jong Un) has been described as a de facto absolute monarchy or a "hereditary dictatorship". In 2013, Clause 2 of Article 10 of the new edited Ten Fundamental Principles of the Korean Workers' Party states that the party and revolution must be carried "eternally" by the "Baekdu (Kim's) bloodline". This though does not mean it is a de jure absolute monarchy, as the country's official name is the Democratic People's Republic of Korea. The al Assad family, ruling Syria since 1971, has similarly been categorized as such.