Кіріспе

Монархия басшысы – өмір бойы немесе орнынан бас тартқанға дейін мемлекет басшысы болып табылады, сондықтан монархияның мемлекет басшысы есебінде қарастырылады. Монарх мемлекеттегі жоғары билік пен құқықтың барлығын өзі жүзеге асыруы мүмкін, немесе осы билікті монархтың атынан басқалар қолдануы мүмкін. Әдетте, монарх мемлекеттің егемендік құқықтарын жүзеге асыруға заңды құқықты мұраға алады (көбінесе бұл тақ немесе тәж деп аталады) немесе елдің монархын тағайындауға құқылы отбасы немесе топтан белгіленген тәртіп бойынша таңдалады. Басқа жағдайда, жеке тұлға өзін монарх деп жариялауы мүмкін, бұл жағдайда қолдау мен заңдылық аккламация, жаулап алу құқығы немесе осылардың комбинациясы арқылы қамтамасыз етіледі. Егер жас бала монарх болып таж кигізілсе, онда монарх ересек жасқа жетіп, билік жүргізуге қабілетті болғанға дейін басқару үшін регент тағайындалады. Монархтардың нақты билігі монархиялар арасында және әртүрлі кезеңдерде әртүрлі болады; бір жағынан, олар толыққанды егемендікке ие абсолюттік монархия басшылары болуы мүмкін, ал екінші жағынан, олар тікелей билікті аз немесе мүлдем қолданбайтын, немесе тек резервтік билікке ие болатын рәсімдік мемлекет басшылары болуы мүмкін, ал нақты билік парламентке немесе басқа органға (конституциялық монархия) беріледі. Бір монарх бір уақытта бірнеше монархияны билей алады. Мысалы, 15 Ұлттар Достастығына кіретін мемлекеттер – барлығы дербес мемлекеттер, бірақ жеке одақ арқылы бір монархты бөліседі.

Сипаттамалары

Монархтар, осы ретінде, түрлі атақтарға ие: патша немесе патшайым, ханзада немесе ханшайым (мысалы, Монаконың егемен ханзадасы), император немесе император (мысалы, Қытай императоры, Эфиопия императоры, Жапония императоры, Үндістан императоры), эрцгерцог, герцог немесе ұлы герцог (мысалы, Люксембургтің ұлы герцогы), эмир (мысалы, Катар эмирі), сұлтан (мысалы, Оман сұлтаны) немесе перғауын. Монархия саяси немесе әлеуметтік-мәдени сипатта болады және әдетте (бірақ әрдайым емес) тұқым қуалайтын билікпен байланысты. Тарихи және қазіргі уақыттағы монархтардың көпшілігі патшалық отбасында (біраз уақыт бойы билік жүргізетін династия деп аталады) туып өскен және болашақ міндеттерге дайындалған. Мұрагерлік жүйелер әртүрлі қолданылған, мысалы, туғандық жақындығы (еркектерге басымдық беру немесе толыққанды), тұңғыштық, агнатикалық ерешелік, саликалық заң және т.б. Дәстүрлі түрде монархтардың көпшілігі еркек болғанымен, әйел монархтар да билік жүргізді, ал билік ететін патшайым термині патшаның әйелі емес, билік құрған монархқа қатысты. Кейбір монархиялар тұқым қуалаушылық емес. Сайланулы монархияда монарх сайланады, бірақ басқа жағдайларда кез келген монарх сияқты қызмет етеді. Сайланулы монархияның тарихи мысалдарына Киелі Рим императорлары (князь-сайлаушылар таңдайтын, бірақ көбінесе бір әулеттен болатын) және Польша-Литва Республикасының корольдерін еркін сайлау кіреді. Қазіргі заманғы мысалдарға Малайзияның Ян ди Пертуан Агонг (мағынасы "Егеміз болған") кіреді, ол әрбір бес жыл сайын немесе патша қайтыс болғаннан кейін Билеушілер кеңесі тағайындайды, сондай-ақ Ватикан қаласының мемлекет басшысы болып табылатын Рим-католик шіркеуінің папасы, ол Кардиналдар коллегиясымен өмір бойына сайланады. Соңғы ғасырларда көптеген мемлекеттер монархияны жойып, республикаға айналды. Республикалық үкіметті жақтау – республикашылдық, ал монархияны жақтау – монархизм деп аталады. Мұрагерлік монархияның басты артықшылығы – ұлттық басшылықтың үздіріссіз жалғасуы, бұл классикалық фразада көрсетілген: «Ескі патша қайтыс болды. Жаңа патша ұзақ өмір сүрсін!». Монарх көбінесе рәсімдік тұлға ретінде қызмет ететін жағдайларда (мысалы, көптеген қазіргі конституциялық монархияларда), нақты басшылық монархқа байланысты емес. Үкімет түрі монархия деп есептелмей тұрып, мұрагерлік болуы мүмкін, мысалы, отбасылық диктатура.

Жіктеу

Монархиялар түрлі формаларда кездеседі, мысалы, Андорраның екі тең князі – Ургел (Испания) Рим-католик епискобы мен Францияның сайланған президенті (дегенмен, Андорра қатаң түрде екібасшылық болып табылады). Сол сияқты, Малайзияның Янг ди Пертуан Агонг та бес жыл мерзімге ғана тағайындалғанына қарамастан монарх саналады.

Мұрагерлік

Бір аталық әулеттегі мұрагерлік ең көп таралған (бірақ Жаңбыр патшайымын қараңыз), балалар бауырларынан, ұлдар қыздарынан артық көріледі. Еуропадағы кейбір халықтар жерді және патшалық құқықтарды ұлдар мен ағайындар арасында тең бөлісіп, Киелі Рим империясының герман мемлекеттерінде орта ғасырдан кейін және кейде (мысалы, Эрнестин герцогтықтары) 19 ғасырға дейін сақталды. Басқа еуропалық патшалықтарда тұңғыштықтың әртүрлі түрлері қолданылды, онда лорд өзінің үлкен ұлынан немесе, егер ол болмаса, бауырынан, қыздарынан немесе қыздарының ұлдарынан мұрагерлікке ие болар еді. Кельт тайпалары арасында қолданылған танистика жүйесі жартылай сайлаулы болды және қабілет пен лайықтылықты да ескеретін. Францияда және Савой үйінің Италиядағы иеліктерінде қолданылған Салика заңы бойынша, тек ер адамдар ғана тәжді мұраға ала алатын. Көптеген феодтарда, аталық әулеттің барлық заңды еркек мүшелері қайтыс болған жағдайда, отбасының әйел мүшесі мұрагер бола алатын (жартылай Салика заңы). Көптеген патшалықтарда қыздар мен әпкелер билік басындағы туысқандарынан кейін билікке ие болуға құқылы болды, бірақ кейде мұрагер әйелдің күйеуі билеуші болып, көбінесе титул да алатын (jure uxoris). Испания бүгінде осы мұрагерлік моделін туыстық тұңғыштық түрінде сақтап келеді. Орта ғасырдың күрделі жағдайларында жақындық пен тұңғыштықтың кейде қарама-қайшы принциптері күресіп, нәтижелері көбінесе ерекше болар еді. Өмір сүру ұзақтығы артып, үлкен ұл әкесі қайтыс болғанға дейін ересек жасқа жететін болғандықтан, тұңғыштық жақындыққа, танистикаға, ағалыққа және сайлауға қарағанда басымдық ала бастады. 1980 жылы Швеция тең тұңғыштықты, абсолютті тұңғыштықты немесе толық туыстық тұңғыштықты жариялаған алғашқы монархия болды, яғни монархтың үлкен баласы, әйел немесе еркек болсын, таққа отырады. Кейіннен басқа елдер де осы тәжірибені қабылдады: 1983 жылы Нидерланды, 1990 жылы Норвегия, 1991 жылы Бельгия, 2009 жылы Дания және 2011 жылы Люксембург. Ұлыбритания 2013 жылдың 25 сәуірінде, он алты Достастық патшалығының премьер-министрлерінің 22-ші Достастық үкімет басшыларының отырысында келісімге жеткеннен кейін абсолютті (тең) тұңғыштық қағидасын қабылдады. Сауд Арабиясы сияқты кейбір монархияларда таққа отыру әдетте монархтың келесі үлкен ағасына және одан әрі басқа ағаларына өтеді, содан кейін ғана монархтың балаларына (агнатикалық ақсақалдық). Басқа монархияларда (мысалы, Иорданияда) монарх патшалық отбасының ішінде өзінің мұрагерін таңдайды, ол міндетті түрде үлкен ұлы болуы шарт емес. Мұрагерлік ережелері қандай болса да, монархтардың құлатылып, олардың орнына өз отбасын таққа отырғызған узурпаторлардың көптеген жағдайлары болған.

Африкадағы монархтар

Фараондар қатары ежелгі Мысырды үш мыңжылдық бойы (б.з.д. 3150 – б.з. 31) Рим империясы жаулап алғанға дейін биледі. Осы кезеңде, жақын орналасқан Нубия аймағында бірнеше патшалықтар гүлденді, олардың кем дегенде біреуі – А тобы мәдениеті деп аталатыны, Мысырдың әдет-ғұрыптарына әсер еткен сияқты. 6-19 ғасырларда Египет Византия империясының, Ислам империясының, Мамлюк сұлтандығының, Осман империясының және алыс монархы бар британ империясының құрамына кірді. Мысыр сұлтандығы 1914 жылдан 1922 жылға дейін Ұлыбританияның протектораты болды, содан кейін Мысыр Корольдігіне айналды және Сұлтан Фуад I өзінің атағын патша деп өзгертті. 1952 жылғы Египет революциясынан кейін монархия жойылды және Египет республика болды. Батыс Африка Канем империясын (700–1376) және оның мұрагері Борну княздығын қабылдады, ол бүгінгі күнге дейін Нигерияның дәстүрлі мемлекеттерінің бірі ретінде сақталған. Африка мүйізінде Аксум патшалығы, кейіннен Загве әулеті, Эфиопия империясы (1270–1974) және Ауса сұлтандығы бірнеше монархтардың басшылығымен биледі. Эфиопияның соңғы императоры Хайле Селассие коммунистік төңкеріс салдарынан тақтан түсірілді. Сомалиде де түрлі сұлтандықтар болды, олардың ішінде Адал сұлтандығы (Ифат сұлтандығының Валашма әулеті басқарған), Могадишо сұлтандығы, Ажуран сұлтандығы, Варсангали сұлтандығы, Геледи сұлтандығы, Маджертин сұлтандығы және Хобё сұлтандығы бар. Орталық және Оңтүстік Африка қазіргі заманға дейін басқа аймақтардан оқшауланған, бірақ кейіннен Конго Корольдігі сияқты патшалықтар пайда болды (1400–1914). 1816 жылы зулу халқы күшті Зулу патшалығын құрды, ол 1897 жылы Натал колониясына енгізілді. Зулу патшасы мұрагерлік атаққа ие және қазіргі Оңтүстік Африкада ықпалды мәдени мәртебеге ие, бірақ тікелей саяси билігі жоқ. Елдегі басқа тайпалар, мысалы, ксоса және цвана да бірнеше патшалар мен басшыларға (әсіресе Инкоси және Кгоси) ие болды және олардың жергілікті беделі танылған, бірақ заңды билігі жоқ. Африканы бөлісу үшін күрестің бөлігі ретінде жеті еуропалық мемлекет Африка құрлығының көп бөлігін жаулап алды. Қазіргі уақытта Марокко, Лесото және Эсватини (Суазиленд) Африка елдері континенттегі династиялардың басшылығымен тәуелсіз монархиялар болып табылады. Сент-Елена, Сеута, Мелилья және Канар аралдары сияқты жерлер Ұлыбритания және Солтүстік Ирландияның Біріккен Корольдігі немесе Испания королінің билігінде. Континенттің қалған бөлігінде әртүрлі көлемдегі «ұлттық емес монархиялар» кездеседі, мысалы, Нигерияның оңтүстік-батысындағы Акуре қаласының йоруба қаласы – бұл сайлаулы монархия: оның билік ететін Обасы, Деджи, биліктегі адам қайтыс болған немесе орнынан алынған кезде патшалық әміршілерінің шектеулі жиынтығынан ақсүйектердің сайлау алқасы таңдауы керек.

Еуропадағы монархтар

Киелі Рим империясының ішінде өз шекараларында әртүрлі дәрежеде егемендік құқығын жүзеге асырған ақсүйектер әртүрлі атақтарды қолданды (төменде қараңыз). Мұндай атақтар император немесе папа тарапынан беріліп не мойындалған. Жаңа атақты қабылдау, егер ол егемендік немесе жартылай егемендік мәртебесін көрсететін болса, басқа мемлекеттер тарапынан әрдайым мойындалмайтын, кейде дипломатиялық мәселелер туғызатын. XIX ғасырда Еуропадағы көптеген шағын монархиялар басқа территориялармен бірігіп, ірі мемлекеттер құрды. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстардан кейін көптеген монархиялар таратылды, бірақ қалғандарының барлығы – Люксембург, Лихтенштейн, Андорра, Ватикан қаласы және Монакодан басқасы – король немесе патшайым басқаратын. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, Еуропада он екі монархия бар: жеті корольдік (Бельгия, Дания, Нидерланды, Норвегия, Испания, Швеция және Ұлыбритания), бір ұлы герцогтық (Люксембург), бір папалық (Ватикан қаласы), екі княздық (Лихтенштейн және Монако), сондай-ақ бір диархиялық княздық (Андорра).

Азиядағы монархтар

Қытайда 1912 жылы монархия жойылғанға дейін Қытай императоры дәстүрлі түрде "көк астындағы барлық нәрсе" билеушісі деп есептелген. "Патша" – Ван (王) терминінің жиі қолданылатын аудармасы, бұл Цинь әулетінен бұрынғы және Он патшалық кезеңдегі билеушілерді атау үшін пайдаланылған. Хан әулетінің алғашқы жылдарында Қытайда провинция көлеміндегі және императорға бағынышты бірнеше патшалықтар болған. Кореяда Даэван (үлкен патша) немесе Ван (патша) – Годжосон, Буйо, Гогурё, Бэкдже, Силла және Бальхае, Горё, Жосон мемлекеттерінің ыдырауынан пайда болған көптеген мемлекеттерде қолданылған қытай патшалық атағы. Аңыз бойынша Дангун Ванггеом алғашқы патшалық – Гочжосонды құрған. Кейбір ғалымдар Дангун термині Гочжосонның барлық билеушілерін атау үшін қолданылған атақ екенін, ал Ванггеом – негізін қалаушының нақты есімі деп санайды. Гювон Сахва (1675) "Дангун жылнамасын" ұлттық аңыздар жинағы ретінде сипаттайды. Гогурё монархтары мен Силланың кейбір монархтары "Ең ұлы патша" деген мағынаны білдіретін Тэван атағын қолданған. Силланың алғашқы монархтары 503 жылға дейін Геосеоган, Чачаунг, Исагеум және соңында Марипган атақтарын пайдаланған. Гун (принц) атағы Жосон әулетінің тақтан түскен билеушілерін де білдіруі мүмкін. Корея империясы (1897–1910) кезінде Корея билеушілеріне "Император" деген мағынаны білдіретін Хвандже атағы берілді. Бүгінде Корея императорлық отбасының мүшелері көптеген дәстүрлі рәсімдерге қатысып, Кореяның императорлық мұрасын сақтау үшін арнайы топтар жұмыс істейді. Жапон монархиясы қазіргі таңда император атағын сақтап қалған жалғыз монархия. Қазіргі заманда 1925–1979 жылдар аралығында Иранды "Шаханшах" (немесе "Патшалардың патшасы") атағын қолданған Пахлави әулетінен екі император басқарды. Иранның соңғы шаханшахы Мұхаммед Реза Пахлави болды, ол Ирандағы революция салдарынан тақтан бас тартуға мәжбүр болды. Шындығында парсы (ирандық) патшалығы шамамен б.з.д. 2700 жылға дейін (парсы патшаларының тізімін қараңыз) барып, Ұлы Кир (Иранда "Ұлы Курош" деп белгілі) Ахеменидтер әулетін құрған кезде өзінің ең биік деңгейіне жеткен. Оның билігінде империя ежелгі Таяу Шығыстың барлық өркениетті мемлекеттерін қамтып, кеңінен тарап, соңында Оңтүстік-Батыс Азияның көп бөлігін, Орталық Азия мен Кавказдың көп бөлігін жаулап алды. Жерорта теңізі мен Геллеспонттан батысқа, Инд өзеніне дейін шығысқа қарай Ұлы Кир әлем тарихында бұрын-соңды көрілмеген ең ірі империяны құрды. Таиланд пен Бутан Ұлыбритания сияқты король басқаратын конституциялық монархиялар. Иордания мен көптеген басқа Таяу Шығыс монархиялары Маликпен басқарылады, ал Біріккен Араб Әмірліктерінің Дубай сияқты аймақтары әлі де монархтармен басқарылады. Сауд Арабиясы Батыс Азиядағы ең ірі араб мемлекеті және араб әлеміндегі екінші ірі мемлекет (Алжирден кейін). Ол 1932 жылы Абдул Азиз бин Саудпен құрылған, бірақ оның бастауы 1902 жылы, ол өзінің отбасы Сауд әулетінің атамекені Эр-Риядты басып алған кезде басталды. Таққа мұрагерлік 2015 жылға дейін Ибн Саудтың ұлдарымен шектелген, сол жылы немересі Тақ ханзадасы болып жарияланды. Сауд Арабиясы құрылғаннан бері абсолюттік монархия болып табылады және өзін исламдық мемлекет деп жариялайды. Патша "Екі қасиетті мешіттің сақшысы" атағын алып жүреді, бұл исламның ең қасиетті екі орнына – Меккедегі Мәсжид әл-Харам мен Мединадағы Мәсжид әл-Набауиге сілтеме жасайды. Оманды сұлтан Хайтам бин Тарик Аль Саид басқарады. Иордания Корольдігі Таяу Шығыстағы ең заманауи монархиялардың бірі және оны да Малик басқарады. Араб және арабтанған елдерде Малик (абсолюттік патша) монархты білдіретін толыққанды сөз болып табылады және барлық басқа атақтардан жоғары тұрады. Непал 2008 жылы монархияны жойды. Шри-Ланка б.з.б. 543 жылдан 1815 жылға дейін монархияның күрделі жүйесіне ие болды. 47–42 ж. б.з.б. аралығында Шри-Ланканың Ануласы елдің тұңғыш әйел басшысы және Азияның тұңғыш басшысы болды. Малайзияның конституциялық монархиясында Янг ди Пертуан Агонг (Федерацияның Жоғарғы Иесі) Малайзияның малай штаттарының тоғыз билеушісінің арасында (Малайзияның он үш штатының тоғызы мұрагерлік патша билеушілеріне ие) әрбір бес жылда де-факто ауысып тұрады, олар Маджлис Раджа Раджа (Мемлекет басшылары кеңесі) тарапынан сайланады. Брунейдің 1959 жылғы конституциясына сәйкес, Бруней сұлтаны 1962 жылдан бері толық атқарушы билікке ие мемлекет басшысы болып табылады, соның ішінде төтенше жағдайлар кезіндегі билік те оған тиесілі. Брунейдің премьер-министрі – Сұлтанның лауазымы. Премьер-министр ретінде Сұлтан кабинеттің төрағасы болып табылады. Камбоджа 1-ші ғасырдан бері патшалық болып келеді. Абсолюттік монархияның билігі 1863–1953 жылдар аралығында Францияның Камбоджа протектораты болған кезде төмендеді. 1953 жылдан 1970 жылғы төңкеріске дейін абсолюттік монархия қайта орнатылды. 1993 жылы монархия конституциялық монархия ретінде қайта жаңғыртылды, патша көбінесе символдық фигура болып табылады. Филиппинде, Испан империясына қосылғанға дейін, әртүрлі атақтарға ие болған филиппин аристократиясы – хари (қазіргі кезде "патша" деген мағынаны білдіреді), Лакан, Раджа және Дату – Уринг Махарлика (ақсүйектер кланы) деп аталатын кастаға жатқан. Испан-американ соғысынан кейін ел Америка Құрама Штаттарына берілді және аумаққа, содан кейін Достастыққа айналдырылды, осылайша монархия аяқталды. Филиппин қазіргі таңда республика болғанымен, Сулу сұлтаны мен Магуинданао сұлтаны тек рәсімдік мақсаттар үшін лауазымдарын сақтап, 1987 жылғы Конституция бойынша қарапайым азаматтар саналады. Бутан 1907 жылдан бері тәуелсіз патшалық болып табылады. Алғашқы Друк Гьялпо (Алыпты патша) сайланды, содан кейін мұрагерлік абсолюттік монархия орнатылды. 2008 жылы конституциялық монархияға айналды. Тибет 6-шы ғасырдан бері монархия болып келген. 13-шы ғасырдагы моңғол шапқыншылығынан кейін Юань әулеті басқарды және Далай Ламаның бірлескен басшылығымен тиімді дуализмге айналды. 1724 жылдан 1912 жылға дейін Қытайдың Цин әулетінің билігіне көшті, содан кейін де-факто тәуелсіздікке ие болды. Далай Лама 1951 жылы Қытай Халық Республикасының Тибетті аннексиялауына дейін абсолюттік уақыттық монарх болды. Непал 2008 жылы федералдық республика болғанға дейін тарихының көп бөлігінде монархия болып келді.

Океаниядағы монархтар

Полинезиялық қоғамдарды ежелгі заманнан бері арики басқарып келді. Бұл атақ түрліше "жоғарғы басшы", "басты қолбасшы" немесе "патша" деп аударылады. Таити Корольдігі 1788 жылы құрылды. 1880 жылы егемендік Францияға өткізілді, бірақ Помаре әулетінің ұрпақтары Таити королі атағын өзіне дауылайды. Гавай Корольдігі 1795 жылы құрылып, 1893 жылы құлатылды. 1858 жылы Раротонганың тәуелсіз Корольдігі құрылды. 1893 жылы ол өз өтінішімен Ұлыбританияның протекторатына айналды. Серу Эпениса Какобау Фиджи Корольдігін 1871 жылдан 1874 жылға дейін, конституциялық монархия ретінде басқарды, содан кейін аралдардың егемендігін өз еркімен Ұлыбританияға өткізді. 1970 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Фиджи Доминионы 1987 жылы әскери төңкеріске дейін британ монархын мемлекет басшысы ретінде сақтап қалды, содан кейін республикаға айналды. Австралия, Жаңа Зеландия (Кук аралдары мен Ниуэді қоса алғанда), Папуа-Жаңа Гвинея, Соломон аралдары және Тувалу – қазіргі таңда Шарль III конституциялық монарх ретінде билік ететін Ұлттар Достастығы құрамындағы тәуелсіз мемлекеттер. Питкэрн аралдары британдық теңіз арты аумақтарының бөлігі болып табылады, оның конституциялық монархы Шарль III. Тонга Океаниядағы жалғыз қалған тәуелсіз патшалық. Онда 10 ғасырдан бері монарх бар және 1875 жылы конституциялық монархияға айналды. 2008 жылы король Георг Тупу V монархияның көп бөлігінен бас тарды, ал лауазым қазір көбінесе рәсімдік сипатта. Жаңа Зеландияда маори королінің лауазымы 1858 жылы құрылды. Бұл рөл көбінесе мәдени және рәсімдік болып табылады және заңдық күші жоқ. Увеа, Ало және Сигаве француз территориясы Уоллис және Футунада тәуелсіз емес сайланатын монархтар бар.