Франция тағының мұрагері атағы: Дофен

Кіріспе

Франция тағына мұрагерге берілген атақ – Франция дофині (фр. Dauphin of France, сондай-ақ /d//ɔː//f//ɪ//n/, /UK//d//ɔː/'/f//ɪ//n//, /'/d//oʊ//f//æ̃/ /US/'/d//oʊ//f//ɪ//n//, //d//oʊ/'/f//æ̃/; dofɛ̃ də fʁɑ̃s), бастапқыда Виенно дофині (Dauphin de Viennois) – 1350 жылдан 1791 жылға дейін және 1824 жылдан 1830 жылға дейін Франция тағына мұрагерге берілген атақ еді. «Дофин» сөзі француз тілінде «дельфин» дегенді білдіреді және Виенно дофинатының билеушісінің мұрагерлік атағы болған. Бастапқыда мұрагерлерге осы жерлерді басқару құқығы берілген, бірақ кейіннен тек атақ ғана берілді.

Тарих

Гвиге IV, Виен графының елтаңбасында дельфин бейнеленген және оны «Дофен» деп атаған. Дофен де Вьеннуей атағы 1349 жылға дейін оның әулетінде сақталды, содан кейін Гумберт II өзінің иелігін, Дофен аймағын, король Филипп VI-ға Франция тағының мұрагері Дофен атағын алу шартымен сатты. Дофеннің әйелі «Дофена» деп аталды. Францияның алғашқы «Дофен» атанған ханзадасы – Шарль Зерек, кейін Францияның Карл V-і болып таққа отырды. Бұл атақ шамамен Испанияның Астурия ханзадасы, Португалияның Бразилия ханзадасы, ағылшын (кейін британдық) Уэльс ханзадасы және шотландтық Ротсей герцогы сияқты мәртебелерге теңестірілді. 1461 жылға дейін Франция Дофенінің ресми титулы: «Құдайдың рақымымен, Вьенн Дофені, Валентинуа және Диуа графы». Франция Дофені Дофен аймағының елтаңбасын, дельфиндерді бейнелейтін, француз лилияларымен біріктірді және қажет болған жағдайда оны басқа елтаңбалармен де үйлестіре алатын (мысалы, Франциск I-нің ұлы, Франциск I, Бретань герцогы, сол провинцияның елтаңбасын Дофеннің әдеттегі елтаңбасымен біріктірді; Франциск II, Дофен бола тұрып, Мария I-ге үйленгендіктен Шотландия королі де болды және Шотландия Корольдігінің елтаңбасын Дофеннің елтаңбасына қосты). Бастапқыда Дофен Дофен аймағын басқаруға жеке жауапты болды, ол заңды түрде Киелі Рим империясының құрамына кірген және императорлар француз мұрагерлеріне провинцияны басқару құқығын бергенде, оны Франциямен біріктірмеу керектігін қатаң талап еткен. Осы себепті 14 және 15 ғасырларда Дофен аймағында тәртіпсіздік орнады, өйткені Дофендер көбінесе кәмелетке толмаған немесе басқа мәселелерге ден қойып, билікке немқұрайлы қарады. Карл VII-нің ұлы Людовик Дофен ретінде әкесінің рұқсатынан артық уақыт аймақта болып, Франция мүддесінен гөрі Дофенге пайдалы жеке саясатпен айналысып, әкесіне қарсы шықты. Мысалы, ол әкесінің қарсылығына қарамастан Савойяның Шарлоттасына үйленді. Савойя Дофеннің дәстүрлі одақтасы болды және Людовик аймақтағы бүлікшілер мен қарақшыларды жою үшін осы одақты қайта бекітуді қалады. 1456 жылы Карл VII-нің әскері Людовикті Дофен аймағынан қуғынға салып, аймақты қайтадан тәртіпсіздікке ұшыратты. 1461 жылы Франция тағына мұрагерлік еткен Людовик XI Дофен аймағын Франциямен біріктіріп, оны патшалық билікке бағындырды. Атақ автоматты түрде таққа тікелей мұрагерге туған кезде, ата-анасы таққа отырғанда немесе бұрынғы Дофен қайтыс болғанда берілді, бұл британдық «Уэльс ханзадасы» атағынан өзгеше, ол әрқашан монархтың сыйы болды (әдетте мұрагердің 21 жасқа толған күні берілді). Франция корольінің ұлдары «Франция ұлы» (fils de France) атағын және мәртебесін алды, ал еркек немерелері «Франция немерелері» (petits enfants de France) атағын және мәртебесін алды. Дофеннің ұлдары мен немерелері өздерінің туыстарындарынан жоғары тұрды, олар патшаның балалары мен немерелері ретінде қарастырылды. Дофеннің ұлдары, патшаның немерелері болғанымен, «Франция ұлы» ретінде саналды, ал Дофеннің немерелері «Франция немерелері» ретінде саналды; патшаның басқа үлкен немерелері тек «қан князьдері» ретінде танылды. 1791 жылғы Конституция Францияны конституциялық монархияға айналдырғаннан кейін бұл атақ жойылды. Конституция бойынша таққа мұрагер (сол кездегі Дофен Луи-Шарль) «Патшалық ханзада» (қан князі «француз ханзадасы» болып қайта аталды) деп қайта аталды, бұл 1791 жылғы 1 қазанда Заңнамалық Ассамблеяның құрылуынан бастап күшіне енді. Луи XVIII-нің Бурбондарды қайта орнату кезінде титул қайта жаңартылды, бірақ оның өлімінен кейін тағы бір Дофен болған жоқ. Оның інісі Карл X таққа отырғанда, Карлдың ұлы және мұрагері Луи Антуан, Ангулем герцогы автоматты түрде Дофен атанды. Бурбондар әулетінен қуылғаннан кейін, атақ қолданылмай қалды, Луи-Филипптің мұрагерлері «Патшалық ханзада» атанды. Генри, Шамбор графы қайтыс болғаннан кейін, легитимист талапкердің мұрагері Карлос, Мадрид герцогы, Монтисон графы Хуан титулды жалғанда пайдаланды, содан бері испан легитимист талапкерлері де солай істеп келеді.

Guigues IV, Count of Vienne, had a dolphin on his coat of arms and was nicknamed le Dauphin. The title of Dauphin de Viennois descended in his family until 1349, when Humbert II sold his seigneury, called the Dauphiné, to King Philippe VI on condition that the heir of France assume the title of le Dauphin. The wife of the Dauphin was known as la Dauphine. The first French prince called le Dauphin was Charles the Wise, later ascending to the throne as Charles V of France. The title was roughly equivalent to the Spanish Prince of Asturias, the Portuguese Prince of Brazil, the English (thence British) Prince of Wales, and the Scottish Duke of Rothesay. The official style of a Dauphin of France, prior to 1461, was par la grâce de Dieu, dauphin de Viennois, comte de Valentinois et de Diois ("By the Grace of God, Dauphin of Viennois, Count of Valentinois and of Diois"). A Dauphin of France united the coat of arms of the Dauphiné, which featured dolphins, with the French fleurs de lis, and might, where appropriate, further unite that with other arms (e. g. Francis, son of Francis I, was ruling Duke of Brittany, so united the arms of that province with the typical arms of a Dauphin; Francis II, while Dauphin, was also King of Scots by marriage to Mary I, and added the arms of the Kingdom of Scotland to those of the Dauphin). Originally the Dauphin was personally responsible for the rule of the Dauphiné, which was legally part of the Holy Roman Empire, and which the emperors, in giving the rule of the province to the French heirs, had stipulated must never be united with France. Because of this, the Dauphiné suffered from anarchy in the 14th and 15th centuries, since the Dauphins were frequently minors or concerned with other matters. During his period as Dauphin, Louis, son of Charles VII, defied his father by remaining in the province longer than the king permitted and by engaging in personal politics more beneficial to the Dauphiné than to France. For example, he married Charlotte of Savoy against his father's wishes. Savoy was a traditional ally of the Dauphiné, and Louis wished to reaffirm that alliance to stamp out rebels and robbers in the province. Louis was driven out of the Dauphiné by Charles VII's soldiers in 1456, leaving the region to fall back into disorder. After his succession as Louis XI of France in 1461, Louis united the Dauphiné with France, bringing it under royal control. The title was automatically conferred upon the next heir apparent to the throne in the direct line upon birth, accession of the parent to the throne or death of the previous Dauphin, unlike the British title Prince of Wales, which has always been in the gift of the monarch (traditionally conferred upon the heir's 21st birthday). The sons of the King of France held the style and rank of fils de France (son of France), while male line grandsons were given the style and rank of petits enfants de France (Grandson of France). The sons and grandsons of the Dauphin ranked higher than their cousins, being treated as the king's children and grandchildren respectively. The sons of the Dauphin, though grandsons of the king, were ranked as Sons of France, and the grandsons of the Dauphin ranked as Grandsons of France; other great grandsons of the king ranked merely as princes of the blood. The title was abolished by the Constitution of 1791, which made France a constitutional monarchy. Under the constitution the heir apparent to the throne (Dauphin Louis Charles at that time) was restyled Prince Royal (a Prince of the Blood retitled prince français), taking effect from the inception of the Legislative Assembly on 1 October 1791. The title was restored in potentia under the Bourbon Restoration of Louis XVIII, but there would not be another Dauphin until after his death. With the accession of his brother Charles X, Charles' son and heir Louis Antoine, Duke of Angoulême automatically became Dauphin. With the removal of the Bourbons the title fell into disuse, the heirs of Louis Philippe being titled Prince Royal. After the death of Henri, comte de Chambord, Carlos, Duke of Madrid, the heir of the legitimist claimant, Juan, Count of Montizón, made use of the title in pretense, as have the Spanish legitimist claimants since.

Әдебиетте

Марк Твеннің "Хаклберри Финннің оқиғалары" романында Хак екі ерекше кейіпкерге кездеседі, олар кәсіби алаяқтар болып шығады. Олардың бірі оған құрметпен қарауы керек деп мәлімдейді, өйткені ол "нағыз" кедей ағылшын герцогы, ал екіншісі, одан артық болмау үшін, ол "нағыз" дофин ("Лоуи он жетінші, Лоуи он алтыншының ұлы және Мари Антонет") екенін айтады. Людовик, Гвиенн герцогы, Вьенн дофині – Шекспирдің "Генрих V" пьесасындағы кейіпкер. Бароннасы Эмма Орчидің "Эльдорадо" романында "Қызыл пимпернел" дофинді түрмеден құтқарып, Франциядан қашыруға көмектеседі. Альфонс Дауде "Дофинның өлімі" атты әңгіме жазды, ол өлімге жол бергісі келмейтін жас дофин туралы. Дофин Кормак Маккартидің "Қан меридианы" кітабында да еске алынады. "The Dauphin" – 1988 жылғы "Жұлдызды жол: Келесі буын" телесериалының бір бөлімі. Басты кейіпкер әйел болғандықтан, эпизодтың атауы жынысты дұрыс көрсетпейді (француз тіліндегі әйел теңдесі "Дофин"). Роберт Паттинсон "Патша" фильмінде Вьенн дофинінің рөлін сомдайды.