Кіріспе
Монархтың түрі – монархиялық лауазым. Император сөзі (императордан, арқылы) империяның еркек билеушісін білдіре алады. Императрица, әйелдерге теңестірілген, императордың әйелі (императрица-консорт), анасы/әжесі (императрица-вдова/гран-императрица-вдова) немесе өз атынан және атымен билік ететін әйелді (императрица-регнант немесе suo jure) білдіруі мүмкін. Императорлар әдетте ең жоғары монархиялық құрмет пен дәрежеге ие болып, патшалардан жоғары саналады. Еуропада император атағы орта ғасырлардан бері қолданылып келеді, сол кезде Папаның дәрежесіне тең немесе шамамен тең деп саналды, себебі соңғысы шіркеудің көзге көрінетін басшысы және Батыс Еуропаның католик бөлігіне рухани көшбасшы болды. Жапония императоры – титулы ағылшын тілінен "Император" деп аударылған қазіргі уақытта билік құрып отырған жалғыз монарх. Императорлар да, патшалар да монархтар немесе егемендер, император мен императрица да монархиялық атақтар болып саналады. Императордың қатаң анықтамасы бар: императордың басқа билеушілердің артықшылығын білдіретін қарым-қатынасы жоқ және әдетте бірден көп халықты басқарады. Сондықтан, патша басқа билеушіге алым-салық төлеуге немесе оның іс-әрекеттерін қандай да бір теңсіз түрде шектеуге міндетті болуы мүмкін, бірақ император теориялық тұрғыдан мұндай шектеулерден мүлдем босауы керек. Алайда, империяларды басқаратын монархтар әрқашан барлық жағдайларда атақты қолданған жоқ. Британдық монарх Үндістанды біріктірген кезде де Британ империясының императрицасы атағын қабылдамады, бірақ ол Үндістан императрицасы деп жарияланды. Батыс Еуропада император атағын тек Киелі Рим императоры ғана қолданды, оның императорлық билігі translatio imperii ұғымынан алынған, яғни олар Рим императорларының билігіне мұрагерлік талап етті, осылайша өздерін Рим институттары мен дәстүрлеріне мемлекеттік идеологияның бөлігі ретінде байланыстырды. Алғашында ол Орталық Еуропа мен Солтүстік Италияның көп бөлігін билеп-төстегенмен, 19 ғасырда императордың неміс тілді мемлекеттерден басқа жерлерге билігі аз болды. Техникалық тұрғыдан сайланбалы атақ болғанымен, 16 ғасырдың аяғында императорлық атақ іс жүзінде Австрияның Габсбургтер архигерцогтарына мұрагерлікке ие болды. Отыз жылдық соғыстан кейін олардың мемлекеттерге (Габсбургтер монархиясынан тыс, яғни Австрия, Богемия және империядан тыс әртүрлі аумақтар) билігі мүлдем жойылды. Алайда, Наполеон Бонапарт 1804 жылы француз императоры атанды және көп ұзамай Франциск II, Киелі Рим императоры, сол жылы өзін Австрия императоры деп жариялады. Алайда, Франциск II 1806 жылы бұл лауазымнан бас тартқанға дейін Киелі Рим императорының лауазымы жалғасты. Шығыс Еуропадағы Ресей монархтары да translatio imperii-ді Шығыс Рим империясының мұрагері ретінде императорлық билікті қолдану үшін қолданды. Олардың мәртебесін 1514 жылы Киелі Рим императоры ресми түрде мойындады, бірақ оны 1547 жылға дейін орыс монархтары ресми түрде қолданған жоқ. Алайда, Ресей императорлары 1721 жылы Ұлы Петр Бүкіл Ресей императоры атағын қабылдағаннан кейін де, орыс тіліндегі "Царь" атағымен жақсы танымал. Тарихшылар "император" және "империя" сөздерін анахронистік және Рим мен Еуропалық контексттен тыс кез келген үлкен мемлекетті сипаттау үшін ертеде немесе қазіргі уақытта кеңінен қолданған. Персия патшалары мен басқалар қолданған Ұлы патша немесе Патшалардың патшасы сияқты Римге дейінгі атақтар жиі балама деп саналады. Кейде бұл сілтеме тіпті монархиялық емес мемлекеттерге және олардың ықпал ету сфераларына, мысалы, б.з.д. 5 ғасырдың аяғындағы Афина империясы, Плантагенеттердің Анжу империясы және Суық соғыс дәуіріндегі Совет және Америка "империяларына" дейін жетті. Алайда мұндай "империяларға" "император" басшылық етуі міндетті емес еді. 18 ғасырдың ортасына қарай "империя" өзінің билеушісінің атағы емес, оның кең аумақтарымен анықталатын болды. Протокол мақсатында, патшалық немесе империяның көлемі мен аумағы халықаралық дипломатиялық қатынастардағы басымдықты анықтауы мүмкін, бірақ қазіргі уақытта мемлекет басшылары арасында басымдықты – патшалар, патшайымдар, императорлар, императрицалар, ханзадалар, ханзадалар және президенттер әрқайсысы үздіксіз қызметте болған көлемі мен аумағы немесе уақытымен анықталуы мүмкін. Еуропалық контексттен тыс, "император" дипломатиялық тұрғыдан Еуропа императорларымен бірдей басымдыққа ие болған атақ иелеріне берілген аударма болды. Өзара қарым-қатынас ретінде бұл билеушілер өздерінің ана тілдерінде еуропалық әріптестеріне бірдей атақтар беруі мүмкін. Ғасырлар бойы халықаралық конвенция арқылы бұл заманауи дәуірде императорды анықтаудың басты ережесіне айналды.
the monarchical office
The word emperor (from imperator, via ) can mean the male ruler of an empire. Empress, the female equivalent, may indicate an emperor's wife (empress consort), mother/grandmother (empress dowager/grand empress dowager), or a woman who rules in her own right and name (empress regnant or suo jure). Emperors are generally recognized to be of the highest monarchic honour and rank, surpassing kings. In Europe, the title of Emperor has been used since the Middle Ages, considered in those times equal or almost equal in dignity to that of Pope due to the latter's position as visible head of the Church and spiritual leader of the Catholic part of Western Europe. The emperor of Japan is the only currently reigning monarch whose title is translated into English as "Emperor". Both emperors and kings are monarchs or sovereigns, both emperor and empress are considered monarchical titles. In as much as there is a strict definition of emperor, it is that an emperor has no relations implying the superiority of any other ruler and typically rules over more than one nation. Therefore, a king might be obliged to pay tribute to another ruler, or be restrained in his actions in some unequal fashion, but an emperor should in theory be completely free of such restraints. However, monarchs heading empires have not always used the title in all contexts—the British sovereign did not assume the title Empress of the British Empire even during the incorporation of India, though she was declared Empress of India. In Western Europe, the title of Emperor was used exclusively by the Holy Roman Emperor, whose imperial authority was derived from the concept of translatio imperii, i. e., they claimed succession to the authority of the Roman emperors, thus linking themselves to Roman institutions and traditions as part of state ideology. Although initially ruling much of Central Europe and northern Italy, by the 19th century, the emperor exercised little power beyond the German speaking states. Although technically an elective title, by the late 16th century, the imperial title had in practice come to be inherited by the Habsburg Archdukes of Austria and, following the Thirty Years' War, their control over the states (outside the Habsburg monarchy, i. e. Austria, Bohemia and various territories outside the empire) had become nearly non existent. However, Napoleon Bonaparte was crowned Emperor of the French in 1804 and was shortly followed by Francis II, Holy Roman Emperor, who declared himself Emperor of Austria in the same year. The position of Holy Roman Emperor nonetheless continued until Francis II abdicated that position in 1806. In Eastern Europe, the monarchs of Russia also used translatio imperii to wield imperial authority as successors to the Eastern Roman Empire. Their status was officially recognized by the Holy Roman Emperor in 1514, although not officially used by the Russian monarchs until 1547. However, the Russian emperors are better known by their Russian language title of Tsar even after Peter the Great adopted the title of Emperor of All Russia in 1721. Historians have liberally used "emperor" and "empire" anachronistically and out of its Roman and European context to describe any large state from the past or the present. Such pre Roman titles as Great King or King of Kings, used by the kings of Persia and others, are often considered as the equivalent. Sometimes this reference has even extended to non monarchically ruled states and their spheres of influence, such as the Athenian Empire of the late 5th century BC, the Angevin Empire of the Plantagenets and the Soviet and American "empires" of the Cold War era. However, such "empires" did not need to be headed by an "emperor". "Empire" became identified instead with vast territorial holdings rather than the title of its ruler by the mid 18th century. For purposes of protocol, the size and scope of a kingdom or empire may determine precedence in international diplomatic relations, but currently, precedence among heads of state who are sovereigns—whether they be kings, queens, emperors, empresses, princes, princesses and presidents may be determined by the size and scope or time that each one has been continuously in office. Outside the European context, "emperor" was the translation given to holders of titles who were accorded the same precedence as European emperors in diplomatic terms. In reciprocity, these rulers might accredit equal titles in their native languages to their European peers. Through centuries of international convention, this has become the dominant rule to identifying an emperor in the modern era.
Классикалық антикалық
Республика Рим б.з.б. 1-ғасырдың екінші жартысында де-факто монархияға айналғанда, бастапқыда монархтың жаңа түрінің атағына есім болмады. Ежелгі римдіктер "патша" (Rex) деген атаудан жиренді, республикалық биліктің формаларын сақтау саяси тәртіп үшін маңызды болды. Юлий Цезарь Диктатор болған, бұл Республика Римінде танылған дәстүрлі лауазым еді. Цезарь бұл атақты алғаш рет қолданған жоқ, бірақ оны өлтіргеннен кейін Римде бұл терминге қарсылық күшті болды. Август, бірінші Рим императоры деп есептеледі, өзінің гегемониясын республикалық Римнің кеңселері, атақтары мен құрметтері арқылы нығайтты, бұл атақтар бұрын әртүрлі адамдарға берілетін. Ол билікті бір адамға шоғырландырды. Бұл лауазымдардың бірі – Сенаттың бірінші адамы (princeps senatus) болды, ол Августтың басты құрметіне, азаматтың біріншісі (princeps civitatis) атануына айналды, содан қазіргі ағылшын сөзі "князь" шыққан. Рим империясының 27 б.з.д. – 284 ж. дейінгі алғашқы кезеңі осы себептен принципат деп аталады. Дегенмен, оның ізбасарлары жиірек қолданған атақ – "басшы" (Imperator) деген бейресми сипаттама болды. Бұрын империумға ие болған жоғары лауазымды шенеуніктер мен әскери қолбасшыларға берілген бұл атақты Август өзіне ғана сақтап, барлық империумның толық иесі болды. (Империум – латын тіліндегі "командалық билік", римдік саяси ой-пікіріндегі биліктің түрлерінің бірі.) Августтан бастап "Император" атағы 1453 жылы империя құлағанға дейін барлық римдік монархтардың титулында болды. Августтың тікелей ізбасары Тиберийдің билігінен кейін император деп жариялану мемлекет басшысы лауазымына кіру рәсіміне айналды. Рим императорлары қолданған басқа да құрметті атаулар императордың синонимдері болды: Цезарь (мысалы, Светонийдің "Он екі Цезарь" еңбегінде). Бұл дәстүр көптеген тілдерде сақталды: неміс тілінде "Kaiser", кейбір славян тілдерінде "Царь", венгр тілінде "Császár" және тағы да басқа түрленулер пайда болды. Атау Юлий Цезарьдің "Цезарь" деген тегінен шыққан: бұл тегін барлық римдік императорлар қабылдады, ал Юлий-Клавдий әулетінің құлауынан кейін тек биліктегі монарх ғана қолданды. Осы дәстүрде Юлий Цезарь кейде алғашқы Цезарь/император деп сипатталады (Светонийден кейін). Бұл ең тұрақты атаулардың бірі: "Цезарь" және оның транслитерациялары Цезарь Августтан бастап қазіргі заманға дейін жыл сайын қолданылып келді. "Август" – император Августқа алғаш рет берілген құрметті атақ: ол қайтыс болғаннан кейін оның ізбасары ресми атаққа ие болды және одан кейінгі барлық римдік императорлар оны өз есімдеріне қосты. Ол жоғары символдық мәнге ие болса да, "жоғары" немесе "көрнекті" сияқты мағына берсе де, император лауазымын көрсету үшін көбінесе қолданылмады. Бірақ 2-3 ғасырлардағы императорлардың өмірбаянының жартылай тарихи жинағы "Август тарихы" атауында бұл атау кездеседі. Бұл атақ та ұзақ сақталды: Рим империясы құлағаннан кейін ол Киелі Рим императорының титулына енгізілді, Шарльменнің үлгісі бойынша, ал оның грек тіліндегі аудармасы "Себаст" 1453 жылы Константинополь құлағанға дейін Византия империясында қолданыла берді, бірақ ол императорлық ерекшелігін біртіндеп жоғалтты. Август өзінің әйеліне осы құрметті атақтың әйелдік түрін (Аугуста) өсиетімен берді. Императрица (консорт) деген атақ болмағандықтан, биліктегі әулеттің әйелдері осы құрметті атаққа қол жеткізуге тырысты, ол ең жоғары жетістік саналды. Алайда, бұл атақ аз адамға берілді және биліктегі императорлардың барлық әйелдері оны алатын ереже болған жоқ. Император (мысалы, Плиний Үлкеннің "Табиғат тарихы" еңбегінде). Рим республикасында "император" – "(әскери) қолбасшы" деген мағынаны білдірді. Республиканың соңғы кезеңінде, жаңа монархияның алғашқы жылдарында да, император – бұл үлкен жеңіске жеткен римдік генералдарға әскерлері мен Рим сенаты берген атақ, ол шамамен далалық маршалмен (барлық әскердің басшысы немесе қолбасшысы) салыстыруға болады. Мысалы, 15 жылы Германик өзінің асырап алған әкесі Тиберийдің тұсында император деп жарияланды. Көп ұзамай "император" атағы тек биліктегі монархқа ғана берілді. Бұл ағылшын тілінде "Emperor", француз тілінде "Empereur", албан тілінде "Mbreti" сияқты сөздердің пайда болуына әкелді. "Император" атағы "император" мағынасын алғаннан кейін ғана латынша әйелдік түрі "императрица" пайда болды. Автократор (Αὐτοκράτωρ) немесе Базилей (βασιλεύς): гректер "Цезарь" (Καῖσαρ, Kaisar) және "Август" (екі түрінде: Αὔγουστος, Augoustos деп транслитерацияланған немесе Σεβαστός, Sebastos деп аударған) қолданған, бірақ олар императордың атының бір бөлігі ретінде қолданылды, лауазымды көрсету үшін емес. Жаңа монархияның атын ойлап табудың орнына, олар αὐτοκράτωρ (autokratōr, қазіргі "автократ" түсінігімен толық сәйкес келмейді) немесе βασιλεύς (basileus, бұрын "егемен" деген мағынада қолданылатын) қолданды. Autokratōr грек тіліндегі Рим империясының латынша "Imperator" сөзінің аудармасы ретінде қолданылды, бірақ оның мағынасы да толық сәйкес келмейді. Гректер үшін Autokratōr әскери атақ емес, латынша "диктатор" ұғымына жақын болды ("шектеусіз билікке ие болған"), император деген мағынаны алғаннан кейін. Basileus 7-ғасырға дейін "император" (әсіресе римдік/византиялық император) мағынасында ғана қолданылмаған, бірақ грек тіліндегі шығыста императордың бейресми атауы болды. Кейін бұл атақ Рим/Византияның мұрагерлері деп санайтын түрлі православие елдерінің басшылары қолданды, мысалы, Грузия, Болгария, Сербия, Ресей. 69 жылғы төрт император жылынан кейін Флавий әулеті үш онжылдық бойы билік құрды. Одан кейін келген Нерва-Антоний әулеті 2-ғасырдың көп бөлігінде империяны тұрақтандырды. Бұл дәуір "Бес жақсы император" дәуірі ретінде белгілі болды және қысқа ғұмырлы Северий әулеті одан кейін келді. 3-ғасырдың дағдарысы кезінде казарма императорлары бірінен соң бірі ауысып отырды. Үш қысқа ғұмырлы сепаратисттік әрекеттердің өзіндік императорлары болды: Галлия империясы, Британия империясы және Пальмира империясы, бірақ соңғысы көбінесе "патша" (rex) атауын қолданды. 27 б.з.д. – 284 ж. принципат кезеңінен кейін 284 ж. – 527 ж. Доминат кезеңі басталды, оның кезінде император Диоклетиан империяны формалды негізге қоюға тырысты. Диоклетиан империяның кең аумағы мен мұрагерлік белгісіздігінен туындаған қиындықтарды шешу үшін бірлескен императорлар мен кіші императорларды құру арқылы шешуге тырысты. Бір кезде империумды бес адам бөлісіп биледі (Тетрхияны қараңыз). 325 жылы Константин I өзінің қарсыластарын жеңіп, жеке императорлық билікті қайта орнатты, бірақ оның өлімінен кейін империя оның ұлдары арасында бөлінді. Бір уақытқа империя бірнеше императорлармен басқарылатын, олардың әрқайсысы өз аумағында билік ететін бір империя болды, бірақ Феодосий I қайтыс болғаннан кейін билік оның екі ұлы арасында бөлінді және одан әрі жекеленді. Римнен басқарылатын аймақтар тарихшылардың батыс Рим империясы деп атауымен белгілі, ал Константинопольдің тікелей билігіндегі аймақтар шығыс Рим империясы немесе (636 жылы Ярмук шайқасынан кейін) Кейінгі Рим немесе Византия империясы деп аталды. 480 жылы император Зеноның бұйрығымен бұл бөлінулер мен бірлескен императорлар жүйесі ресми түрде жойылды, содан кейін Юлий Непос, соңғы Батыс императоры қайтыс болды және 476 жылы Италияның де-факто королі Одоакер таққа отырды.
Caesar (as, for example, in Suetonius' Twelve Caesars). This tradition continued in many languages: in German it became "Kaiser"; in certain Slavic languages it became "Tsar"; in Hungarian it became "Császár", and several more variants. The name derived from Julius Caesar's cognomen "Caesar": this cognomen was adopted by all Roman emperors, exclusively by the ruling monarch after the Julio Claudian dynasty had died out. In this tradition Julius Caesar is sometimes described as the first Caesar/emperor (following Suetonius). This is one of the most enduring titles: Caesar and its transliterations appeared in every year from the time of Caesar Augustus to the modern era. Augustus was the honorific first bestowed on Emperor Augustus: on his death it became an official title of his successor and all Roman emperors after him added it to their name. Although it had a high symbolic value, something like "elevated" or "sublime", it was generally not used to indicate the office of Emperor itself. Exceptions include the title of the Augustan History, a semi historical collection of emperors' biographies of the 2nd and 3rd century. This title also proved very enduring: after the fall of the Roman Empire, the title would be incorporated into the style of the Holy Roman Emperor, a precedent set by Charlemagne, and its Greek translation Sebastos continued to be used in the Byzantine Empire until the Fall of Constantinople in 1453, although it gradually lost its imperial exclusivity. Augustus had (by his last will) granted the feminine form of this honorific (Augusta) to his wife. Since there was no "title" of Empress( consort) whatsoever, women of the reigning dynasty sought to be granted this honorific, as the highest attainable goal. Few were however granted the title, and it was certainly not a rule that all wives of reigning emperors would receive it. Imperator (as, for example, in Pliny the Elder's Naturalis Historia). In the Roman Republic Imperator meant "(military) commander". In the late Republic, as in the early years of the new monarchy, Imperator was a title granted to Roman generals by their troops and the Roman Senate after a great victory, roughly comparable to field marshal (head or commander of the entire army). For example, in AD 15 Germanicus was proclaimed Imperator during the reign of his adoptive father Tiberius. Soon thereafter "Imperator" became however a title reserved exclusively for the ruling monarch. This led to "Emperor" in English and, among other examples, "Empereur" in French and "Mbreti" in Albanian. The Latin feminine form Imperatrix only developed after "Imperator" had taken on the connotation of "Emperor". Autokrator (Αὐτοκράτωρ) or Basileus (βασιλεύς): although the Greeks used equivalents of "Caesar" (Καῖσαρ, Kaisar) and "Augustus" (in two forms: transliterated as Αὔγουστος, Augoustos or translated as Σεβαστός, Sebastos) these were rather used as part of the name of the emperor than as an indication of the office. Instead of developing a new name for the new type of monarchy, they used αὐτοκράτωρ (autokratōr, only partly overlapping with the modern understanding of "autocrat") or βασιλεύς (basileus, until then the usual name for "sovereign"). Autokratōr was essentially used as a translation of the Latin Imperator in Greek speaking part of the Roman Empire, but also here there is only partial overlap between the meaning of the original Greek and Latin concepts. For the Greeks Autokratōr was not a military title, and was closer to the Latin dictator concept ("the one with unlimited power"), before it came to mean Emperor. Basileus appears not to have been used exclusively in the meaning of "emperor" (and specifically, the Roman/Byzantine emperor) before the 7th century, although it was a standard informal designation of the emperor in the Greek speaking East. The title was later applied by the rulers of various Eastern Orthodox countries claiming to be the successors of Rome/Byzantium, such as Georgia, Bulgaria, Serbia, Russia. After the turbulent Year of the Four Emperors in 69, the Flavian dynasty reigned for three decades. The succeeding Nervan Antonian dynasty, ruling for most of the 2nd century, stabilised the empire. This epoch became known as the era of the Five Good Emperors, and was followed by the short lived Severan dynasty. During the Crisis of the 3rd century, barracks emperors succeeded one another at short intervals. Three short lived secessionist attempts had their own emperors: the Gallic Empire, the Britannic Empire, and the Palmyrene Empire though the latter used rex more regularly. The Principate (27 BC – 284 AD) period was succeeded by what is known as the Dominate (284 AD – 527 AD), during which Emperor Diocletian tried to put the empire on a more formal footing. Diocletian sought to address the challenges of the Empire's now vast geography and the instability caused by the informality of succession by the creation of co emperors and junior emperors. At one point, there were as many as five sharers of the imperium (see: Tetrarchy). In 325 AD Constantine I defeated his rivals and restored single emperor rule, but following his death the empire was divided among his sons. For a time the concept was of one empire ruled by multiple emperors with varying territory under their control, however following the death of Theodosius I the rule was divided between his two sons and increasingly became separate entities. The areas administered from Rome are referred to by historians the Western Roman Empire and those under the immediate authority of Constantinople called the Eastern Roman Empire or (after the Battle of Yarmouk in 636 AD) the Later Roman or Byzantine Empire. The subdivisions and co emperor system were formally abolished by Emperor Zeno in 480 AD following the death of Julius Nepos last Western Emperor and the ascension of Odoacer as the de facto King of Italy in 476 AD.
Төртінші крест жорығынан бұрын
Тарихшылар әдетте шығыстағы Рим империясын Византиядан кейін Византия империясы деп атайды, бұл Константин I 330 жылы император астанасына Жаңа Рим деп көтерген қаланың бастапқы атауы. (Бұл қала көбінесе Константинополь деп аталады, ал қазіргі таңда Стамбул деп аталады). Рим империясы қайтадан бөлініп, IV ғасырдың соңында Италияға императордың бірі жіберілсе де, Рим Сенатының өтінішімен және соңғы Батыс императоры Юлий Непостың өліміне байланысты 95 жылдан кейін ғана кеңсе қайтадан біртұтас болды. Бұл өзгеріс Батыс империясы болған аймақтарда императорлық биліктің аз қалғанын мойындау болды, тіпті Рим мен Италияның өзі қазір негізінен автономды Одоакрдың басқаруымен болды. Бұл кейінгі Рим "византиялық" императорлары императордың жартылай республикалық лауазымды тұлға ретінде абсолюттік монарх ретінде қарастырылу идеясынан өтуін аяқтады. Ерекше назарға алынған жайт – император Гераклий империяның ресми тілін 620 жылы латын тілінен грек тіліне ауыстырғаннан кейін латын сөзі "Imperator"-дың грек тіліне аударылуы. "Базилей" атағы, бұл атау бұрын Ұлы Александрға қолданылған, грек тілінде Рим императорын білдіретін кең таралған сөз болған, бірақ оның мағынасы грек тілінде "патша" дегенді білдіріп, латын тіліндегі "Рекс" сөзімен теңестірілді. Византиялық дәуір императорлары "автократор" грек сөзін де қолданды, яғни "өзін өзі басқаратын" немесе "монарх" деген мағынаны білдіретін бұл сөз грек жазушылары дәстүрлі түрде латын сөзі "диктаторды" аудару үшін қолданған. Аса маңыздысы, грек тілінде империумды саяси биліктің басқа түрлерінен ажырататын Ежелгі Рим тұжырымдамаларының нюанстары болған жоқ. Жалпы алғанда, Византия императорлық атағы 9 ғасырда "император" (basileus) -дан "Рим императорына" (basileus tōn Rōmaiōn) дейін, ал 10 ғасырда "Рим императоры және автократына" (basileus kai autokratōr tōn Rōmaiōn) дейін дамыды. Шын мәнінде, бұл қосымша есімдер мен атақтар ешқашан толық жойылған емес. Константин I (б.з. 306–337 жылдары билік құрған) императорлар мен олардың пұтқа табынушы ата-бабалары арасындағы маңызды айырмашылық – императордың (немесе басқа да мемлекет басшысының) сонымен қатар шіркеудің басшысы екендігі туралы ұстаным болды. Бұл принципті Константиннен кейінгі барлық императорлар ұстанғанмен, империялық биліктің тиімді аяқталуынан кейін батыстағы епископтардың күшейген қарсылығына және ақыр соңында бас тартуына ұшырады. Бұл ұғым Византия және православие шығысында "император" мағынасының маңызды бөлігі болды, бірақ Рим католиктігінің күшеюімен батыста жағымсыз болды. Византия империясы сондай-ақ мемлекетті тиімді басқарған үш әйелді өндірді: императрица Ирена және императрицалар Зоя мен Теодора.
Латын императорлары
1204 жылы Константинополь төртінші крест жорығында венециялықтар мен франктардың қолына түсті. Қаланың қорқынышты тонау трагедиясынан кейін, жаулап алушылар жаңа "Румыния империясын" жариялады, ол тарихшыларға Константинопольдің латын империясы ретінде белгілі болды, және Фландрия графы Балдуин IX-ты император етіп тағайындады. Алайда, Византияның осы жаңа империяға қарсылығы, империяның өзін орнықтыру үшін үздіксіз күресуіне әкелді. Византия императоры VIII Михаил Палеолог 1261 жылы Константинопольді қайтарып алды. Империя құрған Морея (Грекия) аймалындағы вассал мемлекет – Ахая княздығы, крестонос императорларының билігін тағы жарты ғасыр бойы белгілі бір уақыт аралығында мойындап келді. Еуропалық ақсүйектер арасында осы титулға таластану шамамен 1383 жылға дейін жалғасты.
Төртінші крест жорығынан кейін
Константинополь басып алынғаннан кейін, императорлық таққа талапкерлер қарсылықтың негізгі орталықтарында өзін император деп жариялады: Никея империясындағы Ласкаридтер әулеті, Трапезунт империясындағы Комнендер әулеті және Эпир деспоттығындағы Дукидтер әулеті. 1248 жылы Эпир Никея императорларын мойындады, олар 1261 жылы Константинопольді қайта басып алды. Трапезунт императоры 1281 жылы Константинопольде ресми түрде бағынды, бірақ содан кейін Трапезунтта император деп өзін атап, жиі келісімдерді бұзды.
Киелі Рим империясы
Рим императорларының титулы – translatio imperii (биліктің ауысуы) қағидасының көрінісі болды. Бұл қағида, Рим империясы шығыста әлі де жалғасып тұрғанмен, Киелі Рим императорларын Батыс Рим империясы императорының титулының мұрагерлері ретінде қарастырды, соның салдарынан екі император мәселесі туды. Ұлы Оттон заманынан бастап, бұрынғы Каролингтер патшалығының Шығыс Франция бөлігінің көп бөлігі Киелі Рим империясына айналды. Сайлаушы князьдер өздерінің теңдестерінен біреуін Рим патшасы және Италия патшасы етіп сайлап, содан кейін Папа таж кигізер еді. Император өзінің мұрагерін (әдетте ұлын) патша етіп сайлауға тырысуы мүмкін, ол императордың қайтыс болуынан кейін оның орнына келетін еді. Бұл кіші патша Рим патшасы атағын алды. Техникалық түрде билік құрып отырғанмен, сайлаудан кейін Папа оны император етіп қана тағайындады. Папаның қолынан таж киген соңғы император Карл V болды; одан кейінгі барлық императорлар техникалық тұрғыдан сайланған императорлар болды, бірақ олардың барлығы император деп аталды. Киелі Рим императоры билік иелерінің арасында бірінші орында тұрды. Ол сондай-ақ христиан дінінің алғашқы қорғаушысы саналды. 1452 жылдан бастап Киелі Рим империясының құлауына дейін, 1806 жылға дейін (1742-1745 жылдардан басқа) Киелі Рим императорлары тек Габсбург әулетінің мүшелері болды. Карл фон Габсбург қазіргі таңда Габсбург әулетінің басшысы.
Австрия империясы
Бірінші австриялық император – соңғы Киелі Рим императоры Франц II. Наполеонның агрессиясына қарсы Франциск Киелі Рим империясының болашағы үшін ұйқысыздықпен қарады. Ол өзінің және отбасының императорлық мәртебесін сақтағысы келді, егер Киелі Рим империясы таратылса, 1806 жылы Аустерлиц шайқасында австриялық армия жеңіліске ұшыраған кезде болғандай. Осыдан кейін, жеңіске жеткен Наполеон империяның үлкен бөлігін бөліп, Рейн конфедерациясына айналдырып, ескі Рейхті жоюға кірісті. Императорлық аймағының көлемі айтарлықтай қысқарғаннан кейін, Франциск II, Киелі Рим императоры, Франциск I, Австрия императоры атанды. Жаңа императорлық атақ ескісінен кем беделді көрінуі мүмкін, бірақ Франциск әулеті Австриядан билік етуді жалғастырды және Габсбург монархы әлі де император (Кайзер) болды, король (Кёниг) емес. Тарихшы Фридрих Хердің айтуынша, австриялық Габсбург императоры ерекше "auctoritas-қа" ие болды. Ол "Цезарьдің немересі" болды, сондай-ақ Киелі шіркеудің қамқоршысы болды. Бұл атақ 1918 жылға дейін бір ғасырдан астам уақытқа созылды, бірақ "Австрия империясы" дегеніміз қандай аумақ екені ешқашан нақты болған жоқ. Франциск 1804 жылы бұл атақты алғанда, Габсбург жерлерінің барлығы Kaisertum Österreich деп аталды. Kaisertum сөзінің мағынасы "императорлық билік" ("патшалық" сөзімен салыстырылады) немесе "императорлық мемлекет" деп аударылуы мүмкін; бұл термин "император басқаратын аумақ" дегенді білдіреді, сондықтан 1804 жылы жалпыға бірдей билік туралы түсінік берген Рейхке қарағанда көбірек жалпылама. Австрияның өзі (Габсбург жерлерінің кешеніне қарағанда) 15 ғасырдан бері Австрияның Архгерцогтығының құрамына кірген, ал империяның көптеген басқа аумақтарының өз институттары мен аумақтық тарихы болды. Орталықтандыруға бірнеше әрекеттер жасалды, әсіресе Мария Терезия мен оның ұлы Иосиф II, Киелі Рим императорының тұсында. Бұл күш-жігер 19 ғасырдың басында аяқталды. 1867 жылы Сент-Стефан тажының (Мажарстан) жерлеріне өзін-өзі басқару құқығы берілгенде, мажар емес аймақтар Австрия империясы деп аталды. Олар ресми түрде "Императорлық кеңесте (Рейхсрат) өкілдік еткен патшалықтар мен жерлер" деп танылды. Австрия императорының лауазымы мен оған байланысты империя Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен 1918 жылы жойылды, сол кезде Германия Австриясы республикаға айналды, ал Императорлық кеңесте өкілдік еткен басқа патшалықтар мен жерлер өздерінің тәуелсіздігін жариялады немесе басқа мемлекеттерге қосылды. Австрия империясының кайзерлері (1804–1918): Франц I (1804–1835), Фердинанд I (1835–1848), Франц Иосиф I (1848–1916) және Карл I (1916–1918). Габсбург әулетінің қазіргі басшысы – Карл фон Габсбург.
Еуропа императорлары
Византияның Балқан елдері Болгария және Сербиямен, сондай-ақ Ресеймен (Киев Русі, кейіннен Мәскеу мемлекеті) тығыз мәдени және саяси байланысы осы елдердің барлығында византиялық императорлық дәстүрлерді қабылдауға себеп болды.