Кіріспе

Монархтың түрі – монархиялық лауазым. Император сөзі (императордан, арқылы) империяның еркек билеушісін білдіре алады. Императрица, әйелдерге теңестірілген, императордың әйелі (императрица-консорт), анасы/әжесі (императрица-вдова/гран-императрица-вдова) немесе өз атынан және атымен билік ететін әйелді (императрица-регнант немесе suo jure) білдіруі мүмкін. Императорлар әдетте ең жоғары монархиялық құрмет пен дәрежеге ие болып, патшалардан жоғары саналады. Еуропада император атағы орта ғасырлардан бері қолданылып келеді, сол кезде Папаның дәрежесіне тең немесе шамамен тең деп саналды, себебі соңғысы шіркеудің көзге көрінетін басшысы және Батыс Еуропаның католик бөлігіне рухани көшбасшы болды. Жапония императоры – титулы ағылшын тілінен "Император" деп аударылған қазіргі уақытта билік құрып отырған жалғыз монарх. Императорлар да, патшалар да монархтар немесе егемендер, император мен императрица да монархиялық атақтар болып саналады. Императордың қатаң анықтамасы бар: императордың басқа билеушілердің артықшылығын білдіретін қарым-қатынасы жоқ және әдетте бірден көп халықты басқарады. Сондықтан, патша басқа билеушіге алым-салық төлеуге немесе оның іс-әрекеттерін қандай да бір теңсіз түрде шектеуге міндетті болуы мүмкін, бірақ император теориялық тұрғыдан мұндай шектеулерден мүлдем босауы керек. Алайда, империяларды басқаратын монархтар әрқашан барлық жағдайларда атақты қолданған жоқ. Британдық монарх Үндістанды біріктірген кезде де Британ империясының императрицасы атағын қабылдамады, бірақ ол Үндістан императрицасы деп жарияланды. Батыс Еуропада император атағын тек Киелі Рим императоры ғана қолданды, оның императорлық билігі translatio imperii ұғымынан алынған, яғни олар Рим императорларының билігіне мұрагерлік талап етті, осылайша өздерін Рим институттары мен дәстүрлеріне мемлекеттік идеологияның бөлігі ретінде байланыстырды. Алғашында ол Орталық Еуропа мен Солтүстік Италияның көп бөлігін билеп-төстегенмен, 19 ғасырда императордың неміс тілді мемлекеттерден басқа жерлерге билігі аз болды. Техникалық тұрғыдан сайланбалы атақ болғанымен, 16 ғасырдың аяғында императорлық атақ іс жүзінде Австрияның Габсбургтер архигерцогтарына мұрагерлікке ие болды. Отыз жылдық соғыстан кейін олардың мемлекеттерге (Габсбургтер монархиясынан тыс, яғни Австрия, Богемия және империядан тыс әртүрлі аумақтар) билігі мүлдем жойылды. Алайда, Наполеон Бонапарт 1804 жылы француз императоры атанды және көп ұзамай Франциск II, Киелі Рим императоры, сол жылы өзін Австрия императоры деп жариялады. Алайда, Франциск II 1806 жылы бұл лауазымнан бас тартқанға дейін Киелі Рим императорының лауазымы жалғасты. Шығыс Еуропадағы Ресей монархтары да translatio imperii-ді Шығыс Рим империясының мұрагері ретінде императорлық билікті қолдану үшін қолданды. Олардың мәртебесін 1514 жылы Киелі Рим императоры ресми түрде мойындады, бірақ оны 1547 жылға дейін орыс монархтары ресми түрде қолданған жоқ. Алайда, Ресей императорлары 1721 жылы Ұлы Петр Бүкіл Ресей императоры атағын қабылдағаннан кейін де, орыс тіліндегі "Царь" атағымен жақсы танымал. Тарихшылар "император" және "империя" сөздерін анахронистік және Рим мен Еуропалық контексттен тыс кез келген үлкен мемлекетті сипаттау үшін ертеде немесе қазіргі уақытта кеңінен қолданған. Персия патшалары мен басқалар қолданған Ұлы патша немесе Патшалардың патшасы сияқты Римге дейінгі атақтар жиі балама деп саналады. Кейде бұл сілтеме тіпті монархиялық емес мемлекеттерге және олардың ықпал ету сфераларына, мысалы, б.з.д. 5 ғасырдың аяғындағы Афина империясы, Плантагенеттердің Анжу империясы және Суық соғыс дәуіріндегі Совет және Америка "империяларына" дейін жетті. Алайда мұндай "империяларға" "император" басшылық етуі міндетті емес еді. 18 ғасырдың ортасына қарай "империя" өзінің билеушісінің атағы емес, оның кең аумақтарымен анықталатын болды. Протокол мақсатында, патшалық немесе империяның көлемі мен аумағы халықаралық дипломатиялық қатынастардағы басымдықты анықтауы мүмкін, бірақ қазіргі уақытта мемлекет басшылары арасында басымдықты – патшалар, патшайымдар, императорлар, императрицалар, ханзадалар, ханзадалар және президенттер әрқайсысы үздіксіз қызметте болған көлемі мен аумағы немесе уақытымен анықталуы мүмкін. Еуропалық контексттен тыс, "император" дипломатиялық тұрғыдан Еуропа императорларымен бірдей басымдыққа ие болған атақ иелеріне берілген аударма болды. Өзара қарым-қатынас ретінде бұл билеушілер өздерінің ана тілдерінде еуропалық әріптестеріне бірдей атақтар беруі мүмкін. Ғасырлар бойы халықаралық конвенция арқылы бұл заманауи дәуірде императорды анықтаудың басты ережесіне айналды.

Классикалық антикалық

Республика Рим б.з.б. 1-ғасырдың екінші жартысында де-факто монархияға айналғанда, бастапқыда монархтың жаңа түрінің атағына есім болмады. Ежелгі римдіктер "патша" (Rex) деген атаудан жиренді, республикалық биліктің формаларын сақтау саяси тәртіп үшін маңызды болды. Юлий Цезарь Диктатор болған, бұл Республика Римінде танылған дәстүрлі лауазым еді. Цезарь бұл атақты алғаш рет қолданған жоқ, бірақ оны өлтіргеннен кейін Римде бұл терминге қарсылық күшті болды. Август, бірінші Рим императоры деп есептеледі, өзінің гегемониясын республикалық Римнің кеңселері, атақтары мен құрметтері арқылы нығайтты, бұл атақтар бұрын әртүрлі адамдарға берілетін. Ол билікті бір адамға шоғырландырды. Бұл лауазымдардың бірі – Сенаттың бірінші адамы (princeps senatus) болды, ол Августтың басты құрметіне, азаматтың біріншісі (princeps civitatis) атануына айналды, содан қазіргі ағылшын сөзі "князь" шыққан. Рим империясының 27 б.з.д. – 284 ж. дейінгі алғашқы кезеңі осы себептен принципат деп аталады. Дегенмен, оның ізбасарлары жиірек қолданған атақ – "басшы" (Imperator) деген бейресми сипаттама болды. Бұрын империумға ие болған жоғары лауазымды шенеуніктер мен әскери қолбасшыларға берілген бұл атақты Август өзіне ғана сақтап, барлық империумның толық иесі болды. (Империум – латын тіліндегі "командалық билік", римдік саяси ой-пікіріндегі биліктің түрлерінің бірі.) Августтан бастап "Император" атағы 1453 жылы империя құлағанға дейін барлық римдік монархтардың титулында болды. Августтың тікелей ізбасары Тиберийдің билігінен кейін император деп жариялану мемлекет басшысы лауазымына кіру рәсіміне айналды. Рим императорлары қолданған басқа да құрметті атаулар императордың синонимдері болды: Цезарь (мысалы, Светонийдің "Он екі Цезарь" еңбегінде). Бұл дәстүр көптеген тілдерде сақталды: неміс тілінде "Kaiser", кейбір славян тілдерінде "Царь", венгр тілінде "Császár" және тағы да басқа түрленулер пайда болды. Атау Юлий Цезарьдің "Цезарь" деген тегінен шыққан: бұл тегін барлық римдік императорлар қабылдады, ал Юлий-Клавдий әулетінің құлауынан кейін тек биліктегі монарх ғана қолданды. Осы дәстүрде Юлий Цезарь кейде алғашқы Цезарь/император деп сипатталады (Светонийден кейін). Бұл ең тұрақты атаулардың бірі: "Цезарь" және оның транслитерациялары Цезарь Августтан бастап қазіргі заманға дейін жыл сайын қолданылып келді. "Август" – император Августқа алғаш рет берілген құрметті атақ: ол қайтыс болғаннан кейін оның ізбасары ресми атаққа ие болды және одан кейінгі барлық римдік императорлар оны өз есімдеріне қосты. Ол жоғары символдық мәнге ие болса да, "жоғары" немесе "көрнекті" сияқты мағына берсе де, император лауазымын көрсету үшін көбінесе қолданылмады. Бірақ 2-3 ғасырлардағы императорлардың өмірбаянының жартылай тарихи жинағы "Август тарихы" атауында бұл атау кездеседі. Бұл атақ та ұзақ сақталды: Рим империясы құлағаннан кейін ол Киелі Рим императорының титулына енгізілді, Шарльменнің үлгісі бойынша, ал оның грек тіліндегі аудармасы "Себаст" 1453 жылы Константинополь құлағанға дейін Византия империясында қолданыла берді, бірақ ол императорлық ерекшелігін біртіндеп жоғалтты. Август өзінің әйеліне осы құрметті атақтың әйелдік түрін (Аугуста) өсиетімен берді. Императрица (консорт) деген атақ болмағандықтан, биліктегі әулеттің әйелдері осы құрметті атаққа қол жеткізуге тырысты, ол ең жоғары жетістік саналды. Алайда, бұл атақ аз адамға берілді және биліктегі императорлардың барлық әйелдері оны алатын ереже болған жоқ. Император (мысалы, Плиний Үлкеннің "Табиғат тарихы" еңбегінде). Рим республикасында "император" – "(әскери) қолбасшы" деген мағынаны білдірді. Республиканың соңғы кезеңінде, жаңа монархияның алғашқы жылдарында да, император – бұл үлкен жеңіске жеткен римдік генералдарға әскерлері мен Рим сенаты берген атақ, ол шамамен далалық маршалмен (барлық әскердің басшысы немесе қолбасшысы) салыстыруға болады. Мысалы, 15 жылы Германик өзінің асырап алған әкесі Тиберийдің тұсында император деп жарияланды. Көп ұзамай "император" атағы тек биліктегі монархқа ғана берілді. Бұл ағылшын тілінде "Emperor", француз тілінде "Empereur", албан тілінде "Mbreti" сияқты сөздердің пайда болуына әкелді. "Император" атағы "император" мағынасын алғаннан кейін ғана латынша әйелдік түрі "императрица" пайда болды. Автократор (Αὐτοκράτωρ) немесе Базилей (βασιλεύς): гректер "Цезарь" (Καῖσαρ, Kaisar) және "Август" (екі түрінде: Αὔγουστος, Augoustos деп транслитерацияланған немесе Σεβαστός, Sebastos деп аударған) қолданған, бірақ олар императордың атының бір бөлігі ретінде қолданылды, лауазымды көрсету үшін емес. Жаңа монархияның атын ойлап табудың орнына, олар αὐτοκράτωρ (autokratōr, қазіргі "автократ" түсінігімен толық сәйкес келмейді) немесе βασιλεύς (basileus, бұрын "егемен" деген мағынада қолданылатын) қолданды. Autokratōr грек тіліндегі Рим империясының латынша "Imperator" сөзінің аудармасы ретінде қолданылды, бірақ оның мағынасы да толық сәйкес келмейді. Гректер үшін Autokratōr әскери атақ емес, латынша "диктатор" ұғымына жақын болды ("шектеусіз билікке ие болған"), император деген мағынаны алғаннан кейін. Basileus 7-ғасырға дейін "император" (әсіресе римдік/византиялық император) мағынасында ғана қолданылмаған, бірақ грек тіліндегі шығыста императордың бейресми атауы болды. Кейін бұл атақ Рим/Византияның мұрагерлері деп санайтын түрлі православие елдерінің басшылары қолданды, мысалы, Грузия, Болгария, Сербия, Ресей. 69 жылғы төрт император жылынан кейін Флавий әулеті үш онжылдық бойы билік құрды. Одан кейін келген Нерва-Антоний әулеті 2-ғасырдың көп бөлігінде империяны тұрақтандырды. Бұл дәуір "Бес жақсы император" дәуірі ретінде белгілі болды және қысқа ғұмырлы Северий әулеті одан кейін келді. 3-ғасырдың дағдарысы кезінде казарма императорлары бірінен соң бірі ауысып отырды. Үш қысқа ғұмырлы сепаратисттік әрекеттердің өзіндік императорлары болды: Галлия империясы, Британия империясы және Пальмира империясы, бірақ соңғысы көбінесе "патша" (rex) атауын қолданды. 27 б.з.д. – 284 ж. принципат кезеңінен кейін 284 ж. – 527 ж. Доминат кезеңі басталды, оның кезінде император Диоклетиан империяны формалды негізге қоюға тырысты. Диоклетиан империяның кең аумағы мен мұрагерлік белгісіздігінен туындаған қиындықтарды шешу үшін бірлескен императорлар мен кіші императорларды құру арқылы шешуге тырысты. Бір кезде империумды бес адам бөлісіп биледі (Тетрхияны қараңыз). 325 жылы Константин I өзінің қарсыластарын жеңіп, жеке императорлық билікті қайта орнатты, бірақ оның өлімінен кейін империя оның ұлдары арасында бөлінді. Бір уақытқа империя бірнеше императорлармен басқарылатын, олардың әрқайсысы өз аумағында билік ететін бір империя болды, бірақ Феодосий I қайтыс болғаннан кейін билік оның екі ұлы арасында бөлінді және одан әрі жекеленді. Римнен басқарылатын аймақтар тарихшылардың батыс Рим империясы деп атауымен белгілі, ал Константинопольдің тікелей билігіндегі аймақтар шығыс Рим империясы немесе (636 жылы Ярмук шайқасынан кейін) Кейінгі Рим немесе Византия империясы деп аталды. 480 жылы император Зеноның бұйрығымен бұл бөлінулер мен бірлескен императорлар жүйесі ресми түрде жойылды, содан кейін Юлий Непос, соңғы Батыс императоры қайтыс болды және 476 жылы Италияның де-факто королі Одоакер таққа отырды.

Төртінші крест жорығынан бұрын

Тарихшылар әдетте шығыстағы Рим империясын Византиядан кейін Византия империясы деп атайды, бұл Константин I 330 жылы император астанасына Жаңа Рим деп көтерген қаланың бастапқы атауы. (Бұл қала көбінесе Константинополь деп аталады, ал қазіргі таңда Стамбул деп аталады). Рим империясы қайтадан бөлініп, IV ғасырдың соңында Италияға императордың бірі жіберілсе де, Рим Сенатының өтінішімен және соңғы Батыс императоры Юлий Непостың өліміне байланысты 95 жылдан кейін ғана кеңсе қайтадан біртұтас болды. Бұл өзгеріс Батыс империясы болған аймақтарда императорлық биліктің аз қалғанын мойындау болды, тіпті Рим мен Италияның өзі қазір негізінен автономды Одоакрдың басқаруымен болды. Бұл кейінгі Рим "византиялық" императорлары императордың жартылай республикалық лауазымды тұлға ретінде абсолюттік монарх ретінде қарастырылу идеясынан өтуін аяқтады. Ерекше назарға алынған жайт – император Гераклий империяның ресми тілін 620 жылы латын тілінен грек тіліне ауыстырғаннан кейін латын сөзі "Imperator"-дың грек тіліне аударылуы. "Базилей" атағы, бұл атау бұрын Ұлы Александрға қолданылған, грек тілінде Рим императорын білдіретін кең таралған сөз болған, бірақ оның мағынасы грек тілінде "патша" дегенді білдіріп, латын тіліндегі "Рекс" сөзімен теңестірілді. Византиялық дәуір императорлары "автократор" грек сөзін де қолданды, яғни "өзін өзі басқаратын" немесе "монарх" деген мағынаны білдіретін бұл сөз грек жазушылары дәстүрлі түрде латын сөзі "диктаторды" аудару үшін қолданған. Аса маңыздысы, грек тілінде империумды саяси биліктің басқа түрлерінен ажырататын Ежелгі Рим тұжырымдамаларының нюанстары болған жоқ. Жалпы алғанда, Византия императорлық атағы 9 ғасырда "император" (basileus) -дан "Рим императорына" (basileus tōn Rōmaiōn) дейін, ал 10 ғасырда "Рим императоры және автократына" (basileus kai autokratōr tōn Rōmaiōn) дейін дамыды. Шын мәнінде, бұл қосымша есімдер мен атақтар ешқашан толық жойылған емес. Константин I (б.з. 306–337 жылдары билік құрған) императорлар мен олардың пұтқа табынушы ата-бабалары арасындағы маңызды айырмашылық – императордың (немесе басқа да мемлекет басшысының) сонымен қатар шіркеудің басшысы екендігі туралы ұстаным болды. Бұл принципті Константиннен кейінгі барлық императорлар ұстанғанмен, империялық биліктің тиімді аяқталуынан кейін батыстағы епископтардың күшейген қарсылығына және ақыр соңында бас тартуына ұшырады. Бұл ұғым Византия және православие шығысында "император" мағынасының маңызды бөлігі болды, бірақ Рим католиктігінің күшеюімен батыста жағымсыз болды. Византия империясы сондай-ақ мемлекетті тиімді басқарған үш әйелді өндірді: императрица Ирена және императрицалар Зоя мен Теодора.

Латын императорлары

1204 жылы Константинополь төртінші крест жорығында венециялықтар мен франктардың қолына түсті. Қаланың қорқынышты тонау трагедиясынан кейін, жаулап алушылар жаңа "Румыния империясын" жариялады, ол тарихшыларға Константинопольдің латын империясы ретінде белгілі болды, және Фландрия графы Балдуин IX-ты император етіп тағайындады. Алайда, Византияның осы жаңа империяға қарсылығы, империяның өзін орнықтыру үшін үздіксіз күресуіне әкелді. Византия императоры VIII Михаил Палеолог 1261 жылы Константинопольді қайтарып алды. Империя құрған Морея (Грекия) аймалындағы вассал мемлекет – Ахая княздығы, крестонос императорларының билігін тағы жарты ғасыр бойы белгілі бір уақыт аралығында мойындап келді. Еуропалық ақсүйектер арасында осы титулға таластану шамамен 1383 жылға дейін жалғасты.

Төртінші крест жорығынан кейін

Константинополь басып алынғаннан кейін, императорлық таққа талапкерлер қарсылықтың негізгі орталықтарында өзін император деп жариялады: Никея империясындағы Ласкаридтер әулеті, Трапезунт империясындағы Комнендер әулеті және Эпир деспоттығындағы Дукидтер әулеті. 1248 жылы Эпир Никея императорларын мойындады, олар 1261 жылы Константинопольді қайта басып алды. Трапезунт императоры 1281 жылы Константинопольде ресми түрде бағынды, бірақ содан кейін Трапезунтта император деп өзін атап, жиі келісімдерді бұзды.

Киелі Рим империясы

Рим императорларының титулы – translatio imperii (биліктің ауысуы) қағидасының көрінісі болды. Бұл қағида, Рим империясы шығыста әлі де жалғасып тұрғанмен, Киелі Рим императорларын Батыс Рим империясы императорының титулының мұрагерлері ретінде қарастырды, соның салдарынан екі император мәселесі туды. Ұлы Оттон заманынан бастап, бұрынғы Каролингтер патшалығының Шығыс Франция бөлігінің көп бөлігі Киелі Рим империясына айналды. Сайлаушы князьдер өздерінің теңдестерінен біреуін Рим патшасы және Италия патшасы етіп сайлап, содан кейін Папа таж кигізер еді. Император өзінің мұрагерін (әдетте ұлын) патша етіп сайлауға тырысуы мүмкін, ол императордың қайтыс болуынан кейін оның орнына келетін еді. Бұл кіші патша Рим патшасы атағын алды. Техникалық түрде билік құрып отырғанмен, сайлаудан кейін Папа оны император етіп қана тағайындады. Папаның қолынан таж киген соңғы император Карл V болды; одан кейінгі барлық императорлар техникалық тұрғыдан сайланған императорлар болды, бірақ олардың барлығы император деп аталды. Киелі Рим императоры билік иелерінің арасында бірінші орында тұрды. Ол сондай-ақ христиан дінінің алғашқы қорғаушысы саналды. 1452 жылдан бастап Киелі Рим империясының құлауына дейін, 1806 жылға дейін (1742-1745 жылдардан басқа) Киелі Рим императорлары тек Габсбург әулетінің мүшелері болды. Карл фон Габсбург қазіргі таңда Габсбург әулетінің басшысы.

Австрия империясы

Бірінші австриялық император – соңғы Киелі Рим императоры Франц II. Наполеонның агрессиясына қарсы Франциск Киелі Рим империясының болашағы үшін ұйқысыздықпен қарады. Ол өзінің және отбасының императорлық мәртебесін сақтағысы келді, егер Киелі Рим империясы таратылса, 1806 жылы Аустерлиц шайқасында австриялық армия жеңіліске ұшыраған кезде болғандай. Осыдан кейін, жеңіске жеткен Наполеон империяның үлкен бөлігін бөліп, Рейн конфедерациясына айналдырып, ескі Рейхті жоюға кірісті. Императорлық аймағының көлемі айтарлықтай қысқарғаннан кейін, Франциск II, Киелі Рим императоры, Франциск I, Австрия императоры атанды. Жаңа императорлық атақ ескісінен кем беделді көрінуі мүмкін, бірақ Франциск әулеті Австриядан билік етуді жалғастырды және Габсбург монархы әлі де император (Кайзер) болды, король (Кёниг) емес. Тарихшы Фридрих Хердің айтуынша, австриялық Габсбург императоры ерекше "auctoritas-қа" ие болды. Ол "Цезарьдің немересі" болды, сондай-ақ Киелі шіркеудің қамқоршысы болды. Бұл атақ 1918 жылға дейін бір ғасырдан астам уақытқа созылды, бірақ "Австрия империясы" дегеніміз қандай аумақ екені ешқашан нақты болған жоқ. Франциск 1804 жылы бұл атақты алғанда, Габсбург жерлерінің барлығы Kaisertum Österreich деп аталды. Kaisertum сөзінің мағынасы "императорлық билік" ("патшалық" сөзімен салыстырылады) немесе "императорлық мемлекет" деп аударылуы мүмкін; бұл термин "император басқаратын аумақ" дегенді білдіреді, сондықтан 1804 жылы жалпыға бірдей билік туралы түсінік берген Рейхке қарағанда көбірек жалпылама. Австрияның өзі (Габсбург жерлерінің кешеніне қарағанда) 15 ғасырдан бері Австрияның Архгерцогтығының құрамына кірген, ал империяның көптеген басқа аумақтарының өз институттары мен аумақтық тарихы болды. Орталықтандыруға бірнеше әрекеттер жасалды, әсіресе Мария Терезия мен оның ұлы Иосиф II, Киелі Рим императорының тұсында. Бұл күш-жігер 19 ғасырдың басында аяқталды. 1867 жылы Сент-Стефан тажының (Мажарстан) жерлеріне өзін-өзі басқару құқығы берілгенде, мажар емес аймақтар Австрия империясы деп аталды. Олар ресми түрде "Императорлық кеңесте (Рейхсрат) өкілдік еткен патшалықтар мен жерлер" деп танылды. Австрия императорының лауазымы мен оған байланысты империя Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен 1918 жылы жойылды, сол кезде Германия Австриясы республикаға айналды, ал Императорлық кеңесте өкілдік еткен басқа патшалықтар мен жерлер өздерінің тәуелсіздігін жариялады немесе басқа мемлекеттерге қосылды. Австрия империясының кайзерлері (1804–1918): Франц I (1804–1835), Фердинанд I (1835–1848), Франц Иосиф I (1848–1916) және Карл I (1916–1918). Габсбург әулетінің қазіргі басшысы – Карл фон Габсбург.

Еуропа императорлары

Византияның Балқан елдері Болгария және Сербиямен, сондай-ақ Ресеймен (Киев Русі, кейіннен Мәскеу мемлекеті) тығыз мәдени және саяси байланысы осы елдердің барлығында византиялық императорлық дәстүрлерді қабылдауға себеп болды.