Кіріспе

Румыниядағы ерте заманауи кезең 1600 жылы Румынияны құрайтын жерлердегі Валахия, Трансильвания және Молдавия үш княздіктерін үш ай бойы жеке одақта билік еткен Батыл Михаилдің өлімінен кейін басталды. Үш княздық Осман империясына бағынды, олар Осман сұлтандарына жыл сайын алым төледі, бірақ олар ішкі автономиясын сақтады. Ал Добруджа мен Банат толығымен Осман империясына қосылды. Валахия мен Молдавияның шығыс православиелік князьдері өз мемлекеттерін абсолютті билікпен басқарды, бірақ боярлар 1660 және 1670 жылдары мемлекеттік басқаруды өз қолдарына алды. Грекияның (мемлекеттік кірістерді басқару және жер иеленушілердің иелігін тартып алу) ықпалының артуы екі княздікте де қатал қақтығыстарға әкелді. Көп салық төлегендіктен шаруалар иелеріне қарсы көтеріліске шығатын. Валахияда Матей Басарабтың және Молдавияда Василе Лупуның ұзақ билігі жергілікті экономиканың дамуына ықпал етті (әсіресе тау-кен өндірісі мен сауда). Валахия мен Молдавияның көптеген әміршілері Трансильвания әміршілеріне де алым-салық төледі. Соңғылары өздерінің патшалықтарын Венгрияның ақсүйектері, Трансильвания сакстары мен Секелилердің өкілдері мен монархтар тағайындаған делегаттардан тұратын Dietпен бірлесіп басқаратын. Князьдікте католицизм, лютерандық, кальвинизм және унитаризм ресми мәртебеге ие болды. Румыниялықтардың парламентте өкілі жоқ еді, ал олардың Шығыс православие дініне тек төзімділік танытылды. Үш көрнекті ханзадалар - кальвинист Стивен Боцкай, Габриэль Бетлен және Георгий I Ракоцкий 17 ғасырдың бірінші жартысында өз елдерін кеңейтіп, Габсбургтерге қарсы Корольдік Венгриядағы Естаттардың бостандықтарын қорғады. Бұл кезеңде румындар мекендеген жерлер феодалдық жүйенің баяу жоғалуымен, Молдавиядағы Димитрие Кантемир, Валахиядағы Константин Бранковеану, Трансильваниядағы Габриэль Бетлен сияқты кейбір билеушілердің басшылығымен, Фанариот дәуірімен және Ресей империясының саяси және әскери ықпалы ретінде көрінісімен сипатталды.

Өмірбаян

Қазіргі Румынияны құрайтын жерлер орта ғасырларда әртүрлі саяси құрылымдарға бөлінді. Банат, Кришана, Марамуреш және Трансильвания Венгрия Корольдігіне қосылды. Валахия мен Молдавия 14 ғасырда тәуелсіз княздіктерге айналды. Добруджа 1340 жылдары Болгарияның ыдырауынан кейін автономды мемлекет ретінде пайда болды. Византияның саяси дәстүрлеріне сәйкес Валахия мен Молдавияның князьдері абсолютті билікпен билік жүргізетін автократтар болды. Патшалық отбасыларының кез келген еркек мүшесі ханзада болып сайлана алатын, бұл көрші мемлекеттердің араласуына сылтау болатын ішкі күреске әкелді. Валахияның көптеген әміршілері Венгрия патшаларының билігін қабылдады; Молдавия монархтары Польша патшаларына мойынсұнуды жөн көрді. Патшалық кеңестерде монархтарға логофат, ворник және басқа да жоғары лауазымды адамдар көмек көрсетті, бірақ әміршілер православие дінбасылары, боярлар мен әскердің жиналысында ең маңызды мәселелерді талқылай алды. Православ шіркеуі, әсіресе монастырлар, екі княздікте де кең көлемде иелік еткен. Боярлар әкімшілік және сот иммунитетіне ие болған жер иелері болған. Әр княздікте еркін шаруалар тобы (Валахияда răzeşi және Молдавияда moşneni деп аталады) болды, бірақ княздердің көпшілігі - валахиядағы румындар мен Молдавиядағы vecini, олар иелеріне ондық төледі немесе белгілі бір қызметтер көрсетті. Циган құлдары экономикада, әсіресе, қара теміршілер, себет жасаушылар және алтын жуушылар ретінде маңызды рөл атқарды. Венгрия патшалығы округтерге бөлінді. Көптеген округтердің басшылары жоғары корольдік лауазымды адамның, воеводаның билігімен тұрған жеті Трансильвания округтерін қоспағанда, егеменге тікелей бағынатын. Асылдар жиналысы округтердегі ең маңызды әкімшілік органдар болды; Трансильванияда воеводтар бірлескен жиналыстар өткізді. Теориялық тұрғыдан алғанда, барлық ақсүйектер бірдей артықшылықтарға ие болды, мысалы, олар салықтан босатылды. Алайда, шартты дворяндар, оның ішінде румын князьдері мен шіркеу дворяндары бірдей бостандықтарға ие болған жоқ: олар салық төледі немесе монархқа немесе олардың иелеріне белгілі бір қызметтер көрсетті. Трансильваниялық сакстар, олардың аумақтары орындықтарға бөлінген, воеводтардың билігінен тәуелсіз болған автономды қауымдастық құрды. Трансильванияның шығыс бөлігінде тұратын венгр тілді секелилер де орындықтарға бөлінді. 1437 жылы 16 қыркүйекте Трансильванияның дворяндары мен Саксония мен Секелия қауымдастықтарының басшылары ашық көтеріліс жасаған венгр және румын шаруаларына қарсы Үш ұлттың одағы деп аталатын одақ жасады. Бұл одақ келесі онжылдықтарда Трансильванияның әкімшілік конституциялық базасына айналды. Шаруалар арасында румындар ерекше жағдайға ие болды, мысалы, олар барлық католик шаруалар төлеуге тиіс шіркеудің оннан бір бөлігін төлемеді. Осман империясының кеңейуі 1390 жылы Дунайға дейін жетті. Османдықтар 1390 жылы Валахияға басып кірді және 1395 жылы Добруджаны басып алды. Валахия 1417 жылы, Молдавия 1456 жылы алғаш рет Осман империясына алым-салық төледі. Алайда, екі княздықты қосып алмады, олардың княздері тек Осман империясына әскери науқандарда көмек көрсетуі керек болды. XV ғасырдағы ең көрнекті румын монархтары - Валахияның Владык импалері мен Молдавияның Ұлы Стефан - тіпті Османлыларды ірі шайқастарда жеңе алды. Добруджада, Силистра аймағына кіретін Ногай татарлары қоныстанды және жергілікті цыган тайпалары ислам дінін қабылдады. Венгрия Корольдігінің ыдырауы 1526 жылы 29 тамызда Мохач шайқасымен басталды. Османдықтар патша әскерін жойып, Венгрияның Людовик II-і қаза тапты. Жаңадан сайланған екі патшаның жақтастары арасындағы бәсекелестікЖохан Заполя мен Фердинанд Габсбургтің азаматтық соғысқа әкелді. Фердинанд I-нің Запольяның өлімінен кейін елді қайта біріктіруге тырысуы Осман империясының жаңа жорығын туғызды. Османдықтар 1541 жылы 29 тамызда Венгрияның астанасы Буданы басып алды, бірақ Осман сұлтаны Сүлеймен Ұлы Тиса өзенінің шығысындағы жерлерді Запольяның сәби ұлы Иоанн Сигизмунд Запольяға берді. Екі патша арасындағы соғыс жалғасып, Осман империясына өз билігін кеңейтуге мүмкіндік берді. Банат аймағының басым бөлігі Осман империясының қолына түсіп, 1552 жылы Тимишоара орталығындағы Осман провинциясына айналды. Реформация Иоанн Зигмунд билеген елдерде кеңінен тарады. 1568 жылы Турдадағы жиналыста "сенім - Құдайдың сыйы" деп жарияланып, әрбір ауылға пасторларын еркін таңдауға мүмкіндік берілді....

Он бес жылдық соғыстың аяқталуы (1601 1606)

Трансильванияда Рудольф II өкілдерінің билігі үлкен салық салумен, жалдамалы жасақтардың жалақысыз тонаумен және католик дінін таратумен сипатталды. Османдықтар император әскерлерін қуып шығаруға тырысқан Сигизмунд Батори мен Мозес Секели сияқты үміткерлерді қолдады. Валахияда Михаил Батылдың ұлының қайын атасы Раду Шербант 1602 жылдың шілдесінде Рудольф II қолдауымен таққа отырды. Бір жылдан кейін ол Трансильванияға басып кірді, Мозес Секелини жеңіп, император Рудольфтің атынан княздікті басқаруға кірісті, қыркүйекте Джорджо Баста қайтып келгенше. Молдавия Осман империясы мен Польша арасындағы татулықты орнатуға тырысқан Еремия Мовиляның билігі астында қалды. Италиялық императорлық қолбасшы Джакомо Бельгиозо бай кальвинист жер иесі Стивен Боцкаяны опасыздық жасады деп айыптап, 1604 жылдың қазан айында Кришанадағы оның жерлерін тәркілеуді бұйырды. Боцкай кем дегенде 5000 хадждуксаны жалдады. Бұл негізінен кальвинистік қашып кеткен құлдар мен дворяндардан тұратын топ, олар шекаралық жерлерде қоныстанған және ашық көтеріліске шыққан. Сұлтан Ахмет I Боцкайды Трансильванияның ханзадасы етіп тағайындағаннан кейін, Үш ұлт 1605 жылы 14 қыркүйекте оған адалдық ант берді. Боцкай әскері Корольдік Венгрия мен Австрияға басып кірді, бұл Габсбургтерді 1606 жылы 23 маусымда Вена бейбітшілігін қол қоюға мәжбүр етті. Рудольф II Боцкайдың Трансильвания ханзадасы атағын бекітіп, оған Жоғарғы Венгрияның төрт графтығын берді. Он бес жылдық соғыс 1606 жылы қарашада қол қойылған Зситваторок бейбітшілігімен аяқталды. Келісімге сәйкес Рудольф II Трансильвания князьдерінің сұлтандарға бағынышты екенін мойындады. Трансильванияның автономиялық мәртебесі ғана Корольдік Венгриядағы дворяндардың бостандықтарын сақтауға кепілдік беретінін түсінген Боцкай "Венгрияның тажы бізден күшті ұлттың, немістердің қасында болғанша, Трансильванияда венгриялық ханзаданың болуы қажет және тиімді болады" деп атап өтті. Боцкай 1606 жылы 29 желтоқсанда баласыз қайтыс болды.

1601 жылдан кейінгі әлеуметтік өзгерістер

Михаил Батылдың қысқа мерзімдік билігі мен түрік билігінің алғашқы жылдары Валахия мен Молдавияда жер үлестірілуі күрт өзгерді. Румын княздіктері (Валлахия мен Молдавия) арасындағы келісімдерге (капитуляция) сәйкес түрік азаматтарына княздіктерге қоныстануға, жер иеленуге, үйлер немесе мешіттер салуға немесе үйленуге рұқсат етілмеген. Түрік әміршілері түріктерге салынған шектеулерге қарамастан, грек және түрік саудагерлері мен өсімқорларына әміршіліктің байлығын пайдаланып қалуға рұқсат берді.

Трансильвания княздігі (16061688)

Ұзақ қыс және жиі су тасқыны болатын жаңбырлы жаздар 17 ғасырдағы Трансильваниядағы "Кіші мұз дәуіріне" тән. Қысқа күздің салдарынан жазық жерлердегі егістік жерлер жайылымға айналды. Он бес жылдық соғыс демографиялық апатқа әкелді. Мысалы, халық соғыстар кезінде жазық елді мекендерінде 80% -ға, ал Солнокул де Мижлоц пен Дабака округтеріндегі тауларда 45% -ға азайды; екі маңызды Саксон орталықтары, Сибиу мен Брашов, өздерінің 75% -дан астам бургерлерін жоғалтты. Диеталар жиі қашып кеткен құлдарды иелеріне қайтаруды немесе жаңа қоныстанушыларға алты жылдық салықтық демалыс беруді көздейтін жарлықтар шығарған, бірақ мұндай жарлықтар 1620-жылдардан бастап сирек кездеседі, бұл осы уақыт аралығында демографиялық қайта жаңғырудың орын алғанын көрсетеді. Дегенмен, әр онжылдықта қайтадан пайда болған қызылша мен бубондық обалар ғасыр бойы көптеген адамдарды өлтірді. Боцкай өзінің мұрагері ретінде Жоғарғы Венгрияның бай барон Валентин Дюгетті тағайындады. Османдықтар Дрогетті қолдады, бірақ патша Батори әулетінің мүшесі Габриэль Батори де таққа ие болды. Екі талапкердің бәсекелестігін пайдаланып, Diet 1607 жылдың басында Сигизмунд Ракоциді ханзада етіп сайлады. Бір жылдан кейін Габриэль Батори Хайдуктармен одақтасып, Ракоцциді орнынан түсуге мәжбүр етті және тақты басып алды. Гадюктың талабы бойынша ол ешқашан Венгрияның қасиетті тажынан бөлініп кетпейтіндігіне уәде берді. Валахияның Раду Шербан және Молдавияның Константин Мовиля Баториге адалдық ант берді. Баторидің бұзық мінез-құлқы оның азаматтарын да, көршілес мемлекеттерді де алаңдатты: ол Сибиу мен Брашовты басып алды және Валахияға сұлтанның рұқсатынсыз шабуыл жасады. Жоғарғы Порта оны тақтан түсіруді шешті және бұл міндетті орындау үшін Габриэль Бетленді жіберді. Бетельн Осман, Валахия және Қырым татарларының әскерлерімен бірге Трансильванияға шабуыл жасады. Үш ұлт оны 23 қыркүйекте хан деп жариялады, ал хадждуктар оның қарсыласын өлтірді. Бетленнің тұсында Трансильвания өркендеді. Ол Үш ұлттың бостандықтарын шектемеді, бірақ олардың мемлекеттік басқаруға ықпалын шектеу үшін патшалық артықшылықтарды қолданды. 1615 жылдан бастап Сеймге қатысқандардың кем дегенде үштен екісі оның тағайындаған делегаттары болды. Ол меркантильдік экономикалық саясатты енгізді, Киелі Рим империясынан яһудилер мен баптист қолөнершілерінің көшіп келуін көтермеледі, мемлекеттік монополиялар құрып, экспортты ілгерілетті. 1620 жылдардағы 700 мың флорин жылдық табыстан, диета мемлекеттік табыстың 10% -ын ғана бақылады, бұл шамамен 70 000 флорин. Бетлен жалдамалы әскерді тұрақты түрде құрастырды. Ол 1619 жылы Секели қауымдарына әскери қызметтен қашу үшін крепостнойлықты таңдауға тыйым салды және 1623 жылы Секели крепостнойлары төлейтін салықты көбейтті. Ол көбінесе крепостнойларға дворяндыққа ие болды, бірақ 1619 жылғы диетадан бұл тәжірибені тоқтатуды өтінді. Сонымен қатар, 1620 және 1623 жылдары румындарға қару ұстауға тыйым салынды. Бетлен Трансильванияда алғашқы академия құрды, мектептер салуды және оның субъектілерінің шетелде (әсіресе Англияда) оқуын көтермеледі және крепостнойлардың балаларына білім беруден бас тартқан жер иелерін жазалады. 1618 жылы діни жаңалықтарға тыйым салатын заңдар қайталанды және Diet яһуди әдет-ғұрыптарын қабылдаған сабат қауымын төрт ресми деноминацияның біріне кіруге мәжбүр етті. Ол румындарды кальвинизмге айналдыруды жоспарлады және Константинополь патриархы Кирилл Лукариске көмектесуге тырысты, бірақ соңғысы Трансильвания, Валахия және Молдавия румындары арасындағы "қан байланыстарын" атап, бас тартты. Отыз жылдық соғыс кезінде Бетлен протестанттық одақпен одақтасып, 1619 және 1626 жылдар аралығында үш рет Корольдік Венгрияға басып кірді. Ол 1620 жылы тамызда Венгрияның патшасы болып сайланды, бірақ бір жылдан кейін бұл атақтан бас тартты. Алғашында ол өмір бойы билік жүргізетін Жоғарғы Венгрияның жеті графтығын алды. Бетлен 1629 жылы 15 қарашада қайтыс болды. Оның жесірі мен ағасы Бранденбургтің Екатеринасы мен Стивен Бетлен арасындағы қақтығыстар Георгий Ракоцциге, Сигизмунд Ракоццидің ұлына, тақты өзіне алуға мүмкіндік берді. Ракоцци 1630 жылы 1 желтоқсанда хан болып жарияланды. Ол Бетленнің меркантилизмін жалғастырмады: мемлекеттік монополиялар жойылып, салықтар төмендетілді. Оның орнына ол өз иелігін кеңейтті: 1630 жылы 10 доменге ие болды, бірақ 18 жылдан кейін Трансильвания мен Жоғарғы Венгрияда 30 үлкен доменге ие болды. Ракоцци қ�...

Валахия (1606 1688)

Раду Шербан Сигизмунд Ракоцци және Габриэль Бетленмен келісімшарттар жасасты. Алайда, соңғысы Валахияға басып кірді, бұл Раду Шербанды 1610 жылдың желтоқсан айында қашуға мәжбүр етті. Раду Шербан Осман империясына қарсы саясат жүргізгендіктен, Жоғарғы Порта Раду Михнеаға 1611 жылы тақты басып алуға көмектесті. Көптеген боярлар жаңа ханзаданы қолдады, бұл оған 1611 және 1616 жылдар аралығында Раду Шербанның шабуылдарын теріске шығаруға мүмкіндік берді. Раду Михнеяның тұсында гректердің ауқымды көшіп-қонуы басталды. Олардың қаржы жағдайы оларға жер сатып алуға және бояр мәртебесіне ие болуға мүмкіндік берді. 1616 жылы Жоғарғы Порта Раду Михнеаны Молдавияға ауыстырды және Александру Ильяшты Валахияның князі етіп тағайындады. Екі жылдан кейін жаңа билеушінің гректерге деген ашық ықыласы көтеріліске әкелді, оның барысында Лүпу Мехедицеану бастаған қанағаттанбаған жергілікті дворяндар грек жер иелері мен саудагерлерін өлтірді. Бұл дүрбелең Габриэль Мовиляға тақты басып алуға мүмкіндік берді. 1620 жылы оны Раду Михнеа қуып жіберді, осылайша Валахия мен Молдавияны өзінің билігімен біріктірді. 1621 жылы қыркүйекте Осман сұлтаны Осман II Польшаға басып кіріп, Хотинді (қазіргі Украинадағы Хотин) қоршап алды. Поляктар қалмақты босатып алғаннан кейін, сұлтанға еріп келген Раду Михня екі тарап арасында бейбіт келісімге келді. Раду Михнея 1623 жылы оның ұлы Александру Коконулды Валахияның ханзадасы етіп тағайындады. Төрт жылдан кейін Александр Ильяс екінші рет таққа отырды. 1629 жылы таққа отырған Леон Томшаның тұсында гректерге қарсы жаңа көтеріліс басталды. 1631 жылы 19 шілдеде Георгий I Ракоци қолдаған бүлікші боярлар Леон Томшаны жергілікті әйелге үйленбеген және Валахияда жер иелігінде болмаған барлық гректерді қуып шығаруға мәжбүр етті. Сонымен қатар хан боярларды салықтан босатып, олардың меншіктік құқықтарын бекітті. Бір жылдан кейін Жоғарғы Порта Леон Томшаны тақтан түсіріп, Александру Ильяштың ұлы Раду Ильяшты ханзада етіп тағайындады. Грекияның ықпалы күшейіп бара жатқанын көріп, боярлар 1632 жылдың тамызында өздерінің арасынан шыққан Матей Бранковеануға патшалық билікті ұсынды. Леон Томшаның тұсында Трансильванияға қашып кеткен Матей Бранковеану Валахияға оралып, қазан айында Плумбуитада Раду Ильяшты жеңді. Ол Жоғарғы Портаны өзінің билігін бекітуге көндірді; алмасу үшін ол жыл сайынғы алымның мөлшерін 45000-ден 135000 талерге дейін көбейтуі керек болды. Ол өзінің бұрынғы ханзада Неаго Басарабтың немересі екенін айтып, атын өзгертіп, 1631 жылдың қыркүйегінен бастап Матей Басараб болып билік жүргізді. Матей Басараб өзінің билігі кезінде боярға тығыз қызмет етті. Ол олардың жиналыстарын үнемі шақырып, боярлардың өздерінің қожалықтарында жұмыс істейтін шаруаларға деген бақылауын күшейтті. Оның бастамасымен Бая-де-Арамадағы мыс кен орны мен Бая-де-Файердегі темір кен орны қайта ашылды, сондай-ақ екі қағаз фабрикасы мен шыны фабрикасы салынды. Ол тұз өндіруден және кедендік алымдардан түсетін табысты ауыл шаруашылығынан бөліп алуды тоқтатты және салық салудың жаңа жүйесін енгізді. Соңғы реформа салық жүктемесін соншалықты арттырды, көптеген крепостнойлар Валахиядан қашып кетті. Бұл жағдайға жауап ретінде Матей Басараб ауылдан кеткен құлдардың қалғандарға төлейтін салықтарын төледі. Мемлекет кірісінің өсуі оған Валахия мен Афон тауындағы 30 шіркеу мен монастырдың құрылысын немесе жөндеуін қаржыландыруға мүмкіндік берді. Ол 1646 жылы Тарговиштейн Валахияда жоғары білім беретін алғашқы колледжін құрды. Ол жалдамалы әскер құрды. Матей Басараб 1635 және 1650 жылдар аралығында Георг I және II Ракоцимен келісімдер жасады, олар жыл сайынғы алым-салық төлеуге уәде берді. Алғашында, екі ханзада да оған Василий Лупу Молдавияға қарсы көмек көрсетті, ол Валахияға билігін кеңейтуге бірнеше рет тырысты. Биліктің соңында билікке қарсы көтеріліс болды. 1654 жылы 9 сәуірде қайтыс болды. Он күннен кейін боярлар Константин Шербанды Раду Шербанның заңсыз ұлы болып сайлады. Боярлардың талабы бойынша жаңа билеуші көптеген сарбаздарды жұмыстан босатып, 1655 жылдың ақпан айында жаңа көтеріліс тудырды. Қауіпсіздікке ұшыраған мушкетерлер мен жергілікті күзетшілер - сеймени мен доробанти - бүлікші крепостнойларға қосылып, боярин соттарына шабуыл жасады. Патша Георгий II Ракоцкий мен Георгий Стефан Молдавияның көмегін сұрады. Олардың біріккен әскері 26 маусымда Теляжен өзенінде көтерілісшілерді талқандады, бірақ босатылған сарб...

Молдавия (16061687)

Еремия Мовиля өз қыздарын поляк магнаттарына үйлендіріп, Польшамен одақтастығын берік ұстады, бірақ Осман империясына қарсы ешқашан бас көтермеді. Ол Польша мен Осман империясының оның отбасының таққа мұрагерлік құқығын мойындауына қол жеткізді, бірақ 1606 жылы жаз айында қайтыс болғаннан кейін боярлар оның ұлы Константиннің таққа отыруына кедергі жасады. Анасы саяси шеберлігімен танымал болған жас ханзада тек 1607 жылдың соңында ғана таққа отырды. Константин Мовиля Польша, Трансильвания және Валахиямен одақ құрды, бұл Османлыларды ашуландырды. 1611 жылдың қыркүйегінде Ұлы Порта оны Степан II Томшамен алмастырды. Константин Мовиляның поляк қолдауымен оралуға сәтсіз әрекеттен кейін Степан Томша көптеген боярды өлтіріп, террор саясатын енгізді. Боярлар поляктардың көмегімен ашық көтеріліс жасап, 1615 жылы қарашада Александр Мовиляның пайдасына ханзаданы тақтан түсірді. Османдықтар 1616 жылы Валахияны тыныштандырған Раду Михнеаға таққа отыруға көмектесіп, араласты. Молдавия 1617 жылы қыркүйекте Польша мен Осман империясы арасында қол қойылған Буза бейбітшілігінде қамтылды, ол Польшаны Хотин бекінісін Молдавияға беруге және Раду Михнеаның қарсыластарын қолдамауға міндеттеді. Сол жылы көптеген жерлерде салықтың көтерілуіне байланысты шаруалар көтерілістерін бастады. 1619 жылы Жоғарғы Порта Молдавияны венециялық авантюрист Гаспар Грацианиге берді. Ол Польша мен Габсбургтермен Осман империясына қарсы одақ құруға тырысты, бірақ 1620 жылы тамызда боярлар тобы оны өлтірді. Келесі бір жарым онжылдықта алты ханзада Александр Ильяс, Стивен Томша, Раду Михнеа, Мирон Барновски Мовиля, Александр Коконул және Моиз Мовиля таққа отырды. Барновщи Мовиля қоқыстан қашып кеткен құлдарды иелеріне қайтаруды бұйырды. 1633 жылы шаруалар көтерілісі Александру Ильяшты тақтан бас тартуға мәжбүр етті, ал бұзылған топ оның көптеген грек сарайларын өлтірді. 1634 жылы Василе Лупу патша тағына отырғанда тұрақтылық кезеңі басталды. Ол албан тегіне ие болған және грек білімін алған, бірақ гректерге қарсы көтерілістен кейін оны ханзада деп жариялады. Лупу Василе өзін Византия императорларының мұрагері деп санады және авторитарлық режим енгізді. Ол поляк және Осман империясына қолдау көрсеткен боярлардың қолдауына ие болды, сонымен қатар гректердің позициясын мемлекеттік кірістерді бөлу және олардың жер иелігін сатып алуын қолдау арқылы нығайтты. Ол 1639 жылы Яссейде колледж құрып, үш жылдан кейін Молдавияда алғашқы баспахананың құрылуын қолға алды. Ол Молдавия мен Трансильванияны өз билігімен біріктіруді жоспарлап отырды және 1635 және 1653 жылдар аралығында төрт рет Матей Басарабтың Молдавиясына басып кірді, бірақ ештеңеге қол жеткізе алмады. Ол 1649 жылы Польшаға қарсы жорықтан кейін Молдавия арқылы жүріп өткен казактар мен қырым татарларына шабуыл жасады. Келесі жылы молдалықтар мен татарлар бірлесіп Молдавияға басып кірді. Гетман Богдан Хмельницкий Василе Лупуны 1652 жылы қызы Руксандраны Гетманның ұлы Тимофийге үйлендіруге көндірді. Василе Лупу 1653 жылдың басында Трансильвания мен Валахияның көмегімен Георгий Стефанның өзіне қарсы ұйымдастырған әскери төңкеріспен құлатылды. Тимофий Хмельницкий оның оралуына қолдау көрсетті, бірақ олардың әскерлері 27 мамырда Финта шайқасында жеңілді. Джордж Стивен Василе Лупуның туыстарын жоғары лауазымдардан босатты. Ол жалдамалы әскерлеріне өте үлкен ақша төледі, бірақ олардың ауылды тонауына немесе бір-бірімен соғысуына кедергі жасай алмады. Жоғарғы Порта оған Георг II Ракоциді қолдауға тыйым салғанмен, ол Ракоциді Польшаға ертіп бару үшін 2000 адамнан тұратын әскер жіберді. Портаның жазалау шарасы ретінде Георг Стефанды таққа отырғызды және 1659 жылы Георг Гиканы таққа отырғызды.

17-18 ғасырлар

Түрік, татар, поляк, венгр және казактардың ғасырлар бойы жалғасып келе жатқан шабуылдары мен шабуылы Молдавия мен Валахияны құртқанымен, екі ел де осы соғыс түріне салыстырмалы түрде бейімделген. XVII ғасырдың екінші жартысында Польшаға ұқсас шабуылдар сериясы жасалды: швед, казак және татар шабуылдары Польшаны құрып, Орталық Еуропа державасы ретінде өз орнын жоғалтты (Қараңыз: Топан су). Католик Польша мен Венгрия, христиан елдері болғанымен, Шығыс православие Молдавия мен Валахияны үнемі бақылауға алуға тырысты. Мүмкін жаңа одақтас Ресей болды, ол географиялық және діни себептер бойынша Молдавияға қауіп төндірмейтін сияқты. XVII ғасырдың басында Молдавияның Иван III мен Алексей Михаеловичтен орыс көмегін алу үшін түрік пен татарларға қарсы күш салғанда, жағымсыз тәжірибелері болды. Ұлы Петрдің тұсында Ресейдің күші мен ықпалы өсіп, Молдавия үшін керемет одақтас болып көрінді. Көптеген молдавандар мен валахтар Петрдің әскеріне қосылды, оның құрамында тек румын атлы әскерінен тұратын бір эскадрилья болды. Константин Кантемир, Антиох Кантемир және Константин Бранковеануның басшылығымен Молдавия мен Валахия Ресейдің көмегімен түріктерді шекаралық қалалардан (Чилия, Cetatea Albă) қуып шығады деп үміттенді. 1709 жылы Лесная шайқасында жеңілгеннен кейін Швеция королі Карл XII Осман әскерлері күзеткен Молдавияның түрік вассалы мемлекетінің шекаралық бекінісі Тигинаға бас сауғалады. Осыған жауап ретінде Петр 1710 жылы Яшиге келді. Онда ол Ресей Молдавиясының одақ шартына (бұрынғы 1711 жылы 24 сәуірде Луцкте қол қойылды) қол қойды, онда мұрагерлік басшылық оның жақын досы Димитрия Кантемирге (Константин Кантемирдің ұлы және Антиох Константиннің інісі) берілді. Ол Молдавия жерінің Серен Лорды, егемен және Ресей жерінің Досы (Волегатор) атағын алуы керек еді, бірақ Осман империясы кезінде емес. Сол кезде Ресейдің батыс шекарасы Оңтүстік Буг өзені болса да, келісім бойынша Днестр Молдавия мен Ресей империясының арасындағы шекара болуы керек және Буджак Молдавияға тиесілі болады. Ел бір цент салық төлемейді. Патша молдаван билеушісінің немесе оның орнын алмастыратын адамның құқықтарын бұзбауға міндеттенді. Оны Молдавияның құтқарушысы деп санаған боярлар патшаның құрметіне және келісімді атап өту үшін қонақасы берді. Осының салдарынан Прут бойымен үлкен Осман әскері жақындады. 1711 жылы маусымда Станилести шайқасында орыс және молдаван әскерлері талқандалды. Соғыс 1711 жылы 21 шілдеде Прут келісімінің негізінде аяқталды. Ұлы везир қатаң талаптарды қойды. Келісімге сәйкес, Ресей әскерлері Молдавияны дереу тастап, оның казактар үстінен егемендігінен бас тартады, шекара бойына салынған бекіністерді жояды және Отчаковты Портаға қайтарады. Молдова Молдова аумағы арқылы өткен күшейтулер мен жабдықтаулардың барлық шығыстарын көтеруге және қамтамасыз етуге міндетті болды. Князь Кантемир, оның көптеген бояры және молдаван әскерінің көп бөлігі Ресейге бас сауғалауға мәжбүр болды. 1711 жылғы соғыстағы жеңісі нәтижесінде түріктер Хотинге гарнизон орналастырды, француз инженерлерінің басшылығымен қалмақты қайта салды және қоршаған аймақты санджакқа айналдырды. Молдавияны қазір Түркияның Хотин, Бендер, Аккерман, Килия, Исмаил және Рени шекаралық белдеулері қоршап алды. Жаңа санжақ Молдавия аумағындағы ең кең болды, оған жүзден астам ауыл және Липчани Бричени мен Сулица Нуаның нарық қалалары кірді. Түріктердің тұсында Бессарабия мен Приднестровье Польша мен Украинадан Украина тілінде сөйлейтін жерсіз шаруалардың тұрақты көшіп келуіне куә болды, көбінесе олар сол жерде болған қатал крепостнойлықтан қашып, Хотин және Чишинев аудандарына көшіп келді. Ресей әскеріндегі молдавандарға 1735-1939 жылдардағы соғыстан жаңадан қосылған молдавандық және валахтық гусарлар (румын тілінде ханзарилер) қосылды. Фелдмаршал Буркхард Кристоф фон Мюнних Молдавияның астанасы Яшиге кіргенде, түрік қызметіне алынған Молдавияның көмекші әскерлері жағын ауыстырып, ресейліктерге қосылды. Олар ресми түрде 1741 жылы 14 қазанда ханзада Кантемирдің қол астында "96 нөмiрлi Молдавия гусарлары" ("Moldavskiy Hussarskiy Polk") полкы болып құрылды. Олар 1741 - 43 жылдары Швециямен соғысқа, 1741 және 1743 жылдары Вильманстрант пен Хельсинкидегі шайқастарға қатысты. Жеті жылдық соғыс кезінде олар Гросс-Ягерсдорф шайқасында (1757), Зорндорф шайқасында (1758), Куннерсдорф шайқасында (1759) және 1760 жылы Берлинді басып алуда шайқасты.

Фанариоттар

Прут келісімінің маңызды талабы Молдавия мен Валахия тек билеушілерді тағайындады. Фанариоттар 1711 жылдан 1821 жылға дейін хозяин болып тағайындалды. XVIII ғасырдың соңы Румыния тарихындағы ең қараңғы кезеңдердің бірі болып саналады. Фанариоттардың басты мақсаты - баю, содан кейін зейнеткерлікке шығу еді. Фанариоттар тұсында Молдавия Шығыс Еуропадағы крепостнойлықты жойған алғашқы мемлекет болды, Константин Маврокордатос 1749 жылы Иасидегі Үш иерарх шіркеуіндегі үлкен кеңесіне боярларды шақырды. Трансильванияда бұл реформа 1784 жылға дейін жүргізілген жоқ, бұл Романия шаруаларының Хореа, Клошка және Кришанның төңкерісі нәтижесінде болды. Бессарабия поляк пен орыс крепостнойлары үшін одан да тартымды болды. Алғашқылары жылына 150 күн қожайындарына еркін қызмет етуге тиіс болса, екіншілері құлдай қызмет етті. Польша мен Украинадан жасырын көші-қон әсіресе Бессарабияның шекарасына, Хотин мен Чернаути айналасына ағылды.

Ресей экспансиясы

18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың басында Молдавия, Валахия және Трансильвания үш көршілес империяның: Габсбургтер империясының, жаңадан пайда болған Ресей империясының және Осман империясының қақтығысқан аймағы ретінде танылды. 1768 жылы Ресей мен Түркия арасында алты жылдық соғыс басталды (Рус-түрік соғысын (1768-74) қараңыз). Орыс Hotin, Bender және Iaşi қалаларын басып алды және Молдавияны соғыс кезінде басып алды. 1772 жылы Польшаны бөлу арқылы Галиция мен Лодомерия Австрияға, Волынья мен Подолия Ресейге берілді, сондықтан Молдавия қазір Австрия мен Ресей империяларымен тікелей байланыста болды. Кучук-Кайнарджи (1774) бейбітшілігінде Түркия Ресейге Днепр мен Буг аралығындағы елді берді, бірақ Бессарабия шекарасындағы бекіністер мен олардың санджактарын сақтады. Молдавия бұрынғыдай түрік билігі астында өз тәуелсіздігін сақтады. Екатерина Румыния княздіктерінің христиандарын қорғау құқығын өз мойнына алды. 1775 жылы Габсбургтер монархиясының императрицасы Мария Тереза жағдайдан пайдаланып, Молдавияның солтүстік шетін, Буковинаны басып алды. Австрия әскерлері Молдавияның қасиетті қаласы деп саналатын Чернаути мен Сучава арқылы жүріп өтті. Молдавияның хозяины Григор Гиканың наразылығына қарамастан, Габсбургтер империясы мен Осман империясы арасындағы келісім-шартпен оккупация мойындалды. Григорь Гица 1777 жылы Яшиде Австрияның төлеген түрік әскерлері тарапынан өлтірілді. 1787 жылы Ресей мен Австрия Түркияға соғыс жариялады (Рус-түрік соғысын қараңыз (1787-92). Екатерина Григорий Александрович Потемкинді Дакияның ханзадасы етіп тағайындағысы келді, бұл ежелгі Рим Дакиясына сәйкес келетін ресейлік вассалдық мемлекет болды, осылайша оның соңғы мақсаты Константинополға жақындады. 1788 жылы соғыс басталды, бірақ Түркияның дайындығы жеткіліксіз болды және Ресей мен Австрия одақтасқан кезде сәт дұрыс таңдалмаған. Ұзақ сәтсіздіктер тізімінен кейін Османдықтар берілуге мәжбүр болды. 1792 жылы қаңтарда Яссыда бейбіт келісімге қол қойылды. Ол Молдавияның түрік вассалы болып қалатынын, Днестрдің Молдавия мен Ресей империясы арасындағы шекара екенін және Буджактың Ресейдің бақылауына кіретінін белгіледі. 1806 жылы Франция патшасы Наполеон I патша Александр Павловичті Түркиямен тағы да соғыс бастауға шақырды. Ресей әскерлері Молдавия мен Валахияны Румыния княздіктерінің генерал-губернаторы болған генерал Кутузовтың қол астында қайтадан басып алды. Шетелдік консулдар мен дипломатиялық агенттер Яши мен Бухарест қалаларын тастап кетуі керек болды. Орыс әскерлері абайсызда шабуыл жасап, бітімге қол қойғаннан кейін, Осман әскерлері бейбітшілік келіссөздеріне кірісті. Гюржиу мен Бухарестте (1812 жылғы Бухарест келісімін қараңыз) ресейліктер Буджакты және Молдавияның шығыс бөлігін Бесарабия деп атады.

Бессарабия және Буковина

Бессарабия, 1816 жылғы ресми ресейлік санақ бойынша, халықтың 92,5% румындықтар (419,240 румын, 30,000 украин, 19,120 еврей, 6,000 липован) болды, 1918 жылға дейін Ресейдің қолында болды. Осы уақыт ішінде орыс үкіметі жүргізген отарлау саясатының салдарынан аймақта румын халқының пайызы азайды. Аннексиядан кейінгі алғашқы жылдары бірнеше мың шаруа отбасылары орыс билігі крепостнойлықты енгізеді деп қорқып, Пруттан тыс жерге қашып кетті. Бұл Ресей үкіметінің крепостнойлық режимді Бессарбияға таратпау туралы шешімінің бір себебі болды. Аннексиядан кейінгі алғашқы он бес жыл ішінде Бессарабия 1813 жылғы "Бессарабия үкіметінің уақытша ережелері" және одан да маңыздысы, 1818 жылдың көктемінде Кишиневке жеке сапары кезінде Александр I енгізген "Бессарабия провинциясын құру туралы жарғы" негізінде белгілі бір дәрежеде автономияға ие болды. Екі құжатта да сот төрелігі жергілікті заңдар мен әдет-ғұрыптарға, сондай-ақ Ресей заңдарына сүйене отырып жүзеге асатыны айтылған. Румын тілі орыс тілімен қатар әкімшілік тіл ретінде қолданылды. Облыс жергілікті дворяндар қатарынан сайлану арқылы құралған Жоғарғы кеңеспен бірге басқаратын вице-корольдің билігіне берілді. Аудандық әкімшіліктің көптеген лауазымдары да сайлау арқылы толтырылды. Бессарабияның автономиясы 1828 жылы Жаңа Ресейдің генерал-губернаторы мен Бессарабияның вице-королі Михаил Воронцовтың өкілдігімен Николай I Жоғарғы Кеңесті жойған және жергілікті әкімшілікте сайланған лауазымдардың санын қысқартқан жаңа жарғыны қабылдады. Сонымен қатар, Ресей үкіметі отарлау саясатын жүргізді. 1812 жылы 26 маусымда патша Александр I Бессарабияның арнайы отарлау мәртебесін жариялады. Болгария, Гагауз, неміс, еврей, швейцариялық және француз отаршылдары әкелінді. 1836 жылы орыс тілі ресми әкімшілік, мектеп және шіркеу болып бекітілді. Бастапқыда Бессарабияны империяның қалған бөлігімен әкімшілік біріктірудің бір аспектісі болған орыс тілін қоғамдық салада насихаттау 19 ғасырдың аяғында орыс үкіметі жергілікті румын зиялыларына қатысты репрессивті саясат қабылдаған кезде толыққанды орыстандыру саясатына айналды. Бұковина (соның ішінде Солтүстік Буковина) сол кезде (1775) 75,000 румын және 12,000 украин, еврей және поляк халқы болды. Ол Габсбургтер тұтқындаған Галисия провинциясына қосылды және украиндықтар, немістер, венгрлер, еврейлер мен армяндар отарлады. Оларға жер терісін тегін беріп, салық төлеуден босатты. 1905 және 1907 жылдар аралығында 60 000 румынға жер беру уәде етіліп, олар Сібір мен Орталық Азия провинцияларына жіберілді. Оның орнына белорустар мен украиндар әкелінді. Мектепте және әкімшілікте ресми тілдер неміс және поляк тілдері болды.

Габсбургтер

1683 жылы Ян Собиескидің поляк әскері Венаны қоршап тұрған Осман әскерін талқандады, ал христиан күштері көп ұзамай түріктерді Еуропадан қуып шығарудың баяу процесін бастады. 1688 жылы Трансильваниялық диета Осман империясының билігінен бас тартып, Австрияның қорғауын қабылдады. Он бір жылдан кейін Порта Австрияның аймаққа билігін ресми түрде мойындады. Император жарлығымен Трансильванияның ақсүйектерінің артықшылықтары мен оның төрт "танылған" дінінің мәртебесі расталғанымен, Вена аймақтың тікелей бақылауын өз мойнына алды және император оны аннексиялауды жоспарлады. Румыниялықтардың көпшілігі Трансильванияның саяси өмірінен бөлініп, мүлдем құлдықта қалды; Румыниялықтарға үйлену, жер ауыстыру немесе жер иелерінің рұқсатысыз сауда жасауға тыйым салынды. Румынияның православие дінін ұстаған адамдары жер иелерінің дініне қарай Рим-католик немесе протестант шіркеуіне ондық төлеуге мәжбүр болды. Православ шіркеуінің діни қызметкерлері ондық жинаудан бас тартып, кедейлікпен өмір сүрді, ал олардың көбісі күн көру үшін шаруа болып жұмыс істеді. Иосиф II-нің германизациялау туралы жарлығы бүкіл империяда ұлттық қозғалыстардың тізбекті реакциясын тудырды. Венгрия мен Трансильванияның бірігуіне және азшылық халықтарды мадьярландыруға шақырды. Германиялық және мадьярлық қауіп төндірген румындар мен басқа да азшылықты ұлттар мәдени оянуды бастан кешірді. 1791 жылы екі румын епискобы - біреуі православиелік, екіншісі грек-католик - император Леопольд II-ге (қаулы 1790-92) румындарға саяси және азаматтық құқықтар беру, православиелік және грек-католик діндарларын теңестіру және румын тағайындалғандарына мемлекеттік лауазымдардың үлесін бөлу туралы өтініш жасады; епископтар румындар римдіктердің ұрпақтары және Трансильванияның түпкүлкі тұрғындары екенін айтып, өз өтінішін қолдады. Император Трансильванияны аумақтық бірлік ретінде қалпына келтірді және Трансильванияның парламентіне өтінішті қарауға бұйрық берді. Дегенмен, Сейм тек православиелік сенушілерге өз сенімдерін ұстануға рұқсат беру туралы шешім қабылдады; депутаттар православиелік шіркеуді танудан бас тартты және румындарға басқа Трансильвания халықтарымен қатар саяси теңдік беруден бас тартты. Леопольдтың мұрагері Франциск I (1792-1835), өзгерістерге деген ерекше жеккөрушілігі және революциядан қорқынышы империясына төрт онжылдық саяси тұрақсыздық әкелді, Трансильванияның конституциясын елемеді және Трансильванияның Diet жиырма үш жыл шақырудан бас тартты. 1834 жылы парламент қайтадан жиналғанда, тіл мәселесі қайта көтерілді, өйткені венгр депутаттары мадьяр (венгр) тілін Трансильванияның ресми тілі етуді ұсынды. 1843 жылы Венгрияның парламенті мадьяр тілін Венгрияның ресми тілі етіп бекіткен заң қабылдады, ал 1847 жылы Трансильвания парламенті үкіметтен мадьяр тілін қолдануды талап ететін заң қабылдады. Трансильванияның румындар наразылық білдірді. 17 ғасырдың соңында түріктердің жеңілісінен кейін Венгрия мен Трансильвания Габсбургтер монархиясының құрамына кіреді. Австриялықтар өз кезегінде өз империясын тез кеңейтті: 1718 жылы Валахияның маңызды бөлігі Ольтеня деп аталатын Австрия империясына Краевский банат ретінде қосылды және тек 1739 жылы қайтарылды.