Кіріспе

Тас құралдар жасау үшін конхоидты сынық тас пішінін беру

Кнопинг – кремнез, херт, обсидиан немесе басқа конхоидты сынық тастарды литикалық азайту арқылы тас құралдар, кремнийлі мылтықтарды ұрғышуға арналған құралдар, немесе қабырға салуға, қабырғаларды жабуға немесе әшекейлеуге арналған жалпақ бетті тастар жасау процесі. Алғашқы герман тіліндегі "knopp" сөзі соққы беру, пішін беру немесе жұмыс жасау мағынасын білдірген, сондықтан теориялық тұрғыдан ол мүсіндер немесе ойын сүйектері жасауға да қатысты болуы мүмкін. Қазіргі қолданысы көбінесе суретте көрсетілген қолмен қысыммен жару процесіне ғана қатысты. Ол жалпылама "chip" (кішігірім бөлшектерге бөлу немесе бір нәрсенің бөлігін кездейсоқ сындыру) және "carve" (бетінің бір бөлігін ғана алып тастау), сондай-ақ "cleave" (табиғи жазықтық бойымен бөлу) етістіктерінен ерекшеленеді.

Әдіс

Қиыршық таспен жұмыс жасау немесе қиыршықтау, түпкілікті өнімнің мақсатына байланысты әртүрлі тәсілдермен жүзеге асырылады. Тас құралдар мен кремнийлі мылтықтардың соққыларын жасау үшін, кремний тасы ядродан немесе құрал тасынан қабыршақтарды жону үшін балға тас сияқты құрал қолданылады. Тас құралдарды кейіннен ағаш, сүйек және мүйіз құралдарды пайдалану арқылы қысыммен қаптау арқылы жетілдіруге болады. Құрылыс жұмыстарында кремнийдің түйіндерін бөлу үшін балға немесе шырша қолданылады, олар тізеге қойылып ұсталады. Көбінесе кремний түйіні екіге бөлініп, әкпен салынған қабырғаларда қолданылатын жалпақ дөңгелек беті бар екі кремний бөлігін жасау үшін пайдаланылады. Кірпіш ретінде қолданылатын дерлік мінсіз текшелерді жасау үшін одан да күрделі қиыршықтау қолданылады.

Құралдар

Тасты пайдалы құралдарға айналдырудың көптеген әдістері бар. Ертедегі тас кескіштер ағаштан немесе мүйізден жасалған қарапайым балғаларды қолданып, тас құралдарды пішіндеген болуы мүмкін. Кескіштің нәтижелеріне әсер ететін факторлар әртүрлі, бірақ EPA (сыртқы платформа бұрышы) ұзындығы, қалыңдығы және қабыршақтың аяқталуы сияқты көптеген қасиеттерге әсер етеді. Ірі қабыршақтарды алып тастау үшін қатты балға техникасы қолданылады. Алғашқы тас кескіштер мен олардың әдістерін қайталайтын хоббистер көбінесе кварцит сияқты өте қатты тастан жасалған тас тастарды пайдаланады. Бұл әдісті тас кескіштер кіші құралдарға айналдыру үшін кең қабыршақтарды алуға қолдана алады. Осы өндіріс әдісі ең ерте табылған тас құралдардың кейбіреулерін жасау үшін қолданылған деп саналады, олардың бір бөлегі 2 миллион жылдан астам бұрын жасалған. Жұмсақ балға техникасы, қатты балға техникасына қарағанда, дәлірек. Жұмсақ балға техникасы тас кескіштерге тасты түрлі кесу, сыпыру және лақтыру құралдары ретінде пішіндеуге мүмкіндік береді. Бұл «жұмсақ балға» техникалары сонымен қатар ұзын, жұқа қабыршақтарды шығарады, бұл материалды үнемдеуге немесе жылдам қозғалатын қоғамдар үшін жеңіл тас құралдар жиынтығын тасымалдауға мүмкіндік береді. Қысыммен қабыршақтау – тас құралдың жиегі бойымен тар қабыршақтарды алып тастау процесі. Бұл әдіс көбінесе тас құралды нақтылай түсіп, пішіндеу үшін қолданылады. Қысыммен қабыршақтау құралдың жиегіндегі аймаққа күш салуды және (сәтті болған жағдайда) тастан тар қабыршақтың түсуіне себеп болады. Қазіргі хоббистер көбінесе мыс немесе латунь ұшы бар қысыммен қабыршақтау құралдарын қолданады, бірақ ертедегі тас кескіштер мүйіздің ұштарын немесе сүйір ағаш ұшын пайдаланған болуы мүмкін; дәстүрлі тас кескіштер әлі де мүйіздің ұштарын және мыс ұшты құралдарды қолданады. Ағаш пен сүйектің орнына жұмсақ металлдарды қолданудың басты артықшылығы – металл ұштар аз тозып, қысым кезінде сынбайды.

Қолданылуы

Металл өңдеу технологияларын қабылдамаған мәдениеттерде тас құралдарды жасау кнаперлердің арасында кең таралған, бірақ қазіргі мәдениеттерде мұндай құралдарды жасау эксперименталды археологтар мен хоббишілердің қызметі болып табылады. Археологтар көбінесе тас құралдардың қалай жасалғанын жақсырақ түсіну үшін осы жұмысты қолға алады. Кнаппингті көбінесе табиғатты жақсы көретін және сыртқы шаралармен айналысатын адамдар үйренеді. Флинт-лок атыс қаруларында қолданылатын мылтық қыштарды жасау бұрын Англияның Саффолк графтығындағы Брэндон және Францияның Мюнес және Куффи сияқты флинт кендері бар аймақтарда маңызды өнеркәсіп болған. Брэндон кнаперлері 1960 жылдарға дейін Африкаға экспорттау үшін мылтық қыштар жасаған. Құрылыс мақсатында кнаппинг жасау әлі де Оңтүстік Англияның Суссекс, Саффолк және Норфолк сияқты флинт кендері бар аймақтарында, сондай-ақ Францияның солтүстігінде, әсіресе Бретань және Нормандияда, мемлекеттік қаржыландырудың арқасында қайта жандануда.

Денсаулыққа қауіп төндіретін факторлар

Тарихи тұрғыдан алғанда, қыш құмдары көбінесе қыш тозаңын жұтудан пайда болған силикоз ауруынан зардап шегеді. Бұл "дүниедегі алғашқы өнеркәсіптік ауру" деп аталады. Брандон, Саффолк қаласында атыс таспен қақпақ жасау кең ауқымды өнеркәсіп болған кезде, силикоз кеңінен "қақпақ шеберлерінің шіруі" (knappers’ rot) деп аталды. Силикоз Брэндон қару-жарақ жасаушыларының төрттен үш бөлігінің ерте өліміне себеп болды деп мәлімделеді. Бір шеберханада сегіз жұмысшының жетісі елу жасқа толғанға дейін осы аурудан қайтыс болды. Сондай-ақ, Иши есімді Калифорниялық түпкілікті американдықты зерттеуге қатысты, ол ХХ ғасырдың басында өмір сүрген. Иши ғалымдар мен академиктерге тас құралдар жасаудың дәстүрлі әдістерін және оларды қалай пайдалану керектігін үйретті. Жаңа әлемге алғашқы еуропалық зерттеушілер де қыш құмдарын өңдеу әдістерімен танысқан. Сонымен қатар, XIX ғасырдағы бірнеше еуропалық тәжірибешілер де белгілі, ал 1960 жылдардың аяғы мен 1970 жылдардың басында тәжірибеші археолог Дон Крэбтри "Қыш құмдарымен жұмыс істеудегі тәжірибелер" (Experiments in Flintworking) сияқты еңбектер жариялады. Франсуа Бордес Ескі әлемде қыш құмдарын өңдеу туралы алғашқы жазушылардың бірі болды; ол Батыс Еуропадан табылған тас құралдарды қайта жасау тәсілдерін тәжірибеден өткізді. Бұл авторлар археологтар мен тарихқа дейінгі кезеңді зерттеушілердің арасында қыш құмдарын өңдеуге қызығушылықты оятуға көмектесті. Ағылшын археологы Фил Хардинг – тағы бір қазіргі заманғы сарапшы, ол "Уақыт тобы" (Time Team) телешоуы арқылы Ұлыбританияда және одан тыс жерлерде танымал болды. Қазір Америка Құрама Штаттары мен Еуропаның барлық жерінде әртүрлі өмір салтынан шыққан көптеген топтар табылады. Бұл ұйымдар тас құралдар жасаудың әртүрлі тәсілдерін көрсетуді және оқытуды жалғастыруда.