Кіріспе
қала
Шолу
Қалада көптеген ғибадатханалар, тарихи ғимараттар мен саябақтар бар. Білім беру институттары: Самбалпур университеті, Вир Сурендра Саи медицина ғылымдары және зерттеу институты (VIMSAR), Вир Сурендра Саи технология университеті (VSSUT), Гангадар Мехер университеті, Индияның басқару институты Самбалпур және Одиша мемлекеттік ашық университеті (OSOU). Хиракуд бөгеті - әлемдегі ең ұзын топырақ бөгеті және Азиядағы ең үлкен жасанды көл. Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін Самбалпур мен оның айналасында көптеген коммерциялық және мемлекеттік мекемелер пайда болды. Бұл Одишаның негізгі темір жол торабы. Шығыс жағалауындағы темір жол аймағы бойынша Самбалпур темір жол бөлімшесінің бас кеңсесі орналасқан. Қала арқылы 53-ші, 55-ші ұлттық автомобиль жолдары өтеді, ал 10 және 15-ші мемлекеттік автомобиль жолдары қаладан басталады.
Этимология
Самбалпур өз атын осы аймақтың құдайлары деп саналатын Самалеи құдайынан алады. Самбалпур қаласы орналасқан аймақ ежелгі дәуірден Хираканда деп те аталатын. Тарихи тұрғыдан ол "Самбалака" деп те аталады. Клавдий Птолемей оны "Самбалак" деп атаған.
Тарих
Тарихи дәуірге дейінгі мекендеудің дәлелі болып табылатын артефактілер табылған. Кейбір тарихшылар оны біздің заманымыздың екінші ғасырында өмір сүрген римдік географ Птолемей атап өткен "Самбалака" қаласы деп атайды. Біздің заманымыздың төртінші ғасырында Гупта императоры қазіргі Самбалпур, Биласпур және Раипурды қамтитын "Дакшина Кошала" аумағын жаулап алды. Біздің заманымыздың VI ғасырдың басында Чалкуя патшасы Пулакесин II сол кездегі Пандувамси патшасы Баладжун Сивагуптаны жеңіп, оңтүстік Косаланы жаулап алды. Оңтүстік Косаланы басқаратын келесі әулет - Сомбвамси әулеті. Сомавамши патшасы Жанмаджая I Махабавагупта (шамамен 882-922 жылдары) Косаланың шығыс бөлігін нығайтып, қазіргі бөлінбеген Самбалпур және Болангир аудандарын қамтыды және қазіргі Одишаның жағалауында билік жүргізген Бхаума Кара әулетімен некелік қарым-қатынас орнатты. Уддютакешариден кейін (шамамен 1040-1065 жж.) Сомавами патшалығы біртіндеп құлдырап кетті. Династия солтүстік-батыстағы Нагаларға, ал оңтүстіктегі Гангтарға өз аумақтарын жоғалтты. Сомвамшилердің құлдырауынан кейін бұл аймақ қысқа уақытқа Телугу чодасының қарамағына өтті. Оңтүстік Косаланың соңғы телугу чода патшасы Сомесвара III болды, оны 1119 жылы Калачури патшасы Джаджалладева I жеңді. Калачурилер Уткаланың (қазіргі Одишаның жағалауы) Ганг әулетімен аралық қақтығыстарда болды. Ақыр соңында Калачурилер Гангаға қарсы Самбалпур-Сонепур аймағын Анангабхима Дева III (1211-1238 жж.) билік құрған кезде жоғалтты. Ганг патшалығы Самбалпур аймағын тағы екі ғасыр биледі, бірақ солтүстіктен Бенгал сұлтандарының, оңтүстіктен Виджаянагара және Бахмани империяларының шабуылдарына тап болды. Бұл күрес Самбалпурдағы Гангтың билігін әлсіретті. Ақырында Рамай Дева, Солтүстік Үндістаннан келген Чаухан Раджпут, Батыс Ориссада Чаухан билігін құрды. Самбалпур 1800 жылы маратхалар Самбалпурды жаулап алған кезде Нагпур Бхонслесінің қарамағына өтті. 1817 жылы Үшінші англо-маратха соғысынан кейін британ үкіметі Самбалпурды Чуахан патшасы Джаянт Сингхке қайтарып берді, бірақ оның басқа әмірлік мемлекеттердегі билігі алынып тасталды. 1896 жылы қаңтарда Одия тілінің орнына Һинди тілі Самбалпурдың ресми тілі болып бекітілді. 1905 жылы Бенгалияның бөлінуі кезінде Самбалпур және оған іргелес жатқан одия тілді аймақтар Бенгалия президенттігінің астында Одиша бөлімшесіне қосылды. Бенгалияның Одиша бөлімшесі 1912 жылы Бихар және Одиша провинцияларының құрамына енді, ал 1936 жылы сәуірде Мадрас президенттігінен бөлінбеген Ганджам және Корапут аудандарын қосқанда Одишаның жеке провинциясы болды. 1947 жылы 15 тамызда тәуелсіздік алғаннан кейін Одиша Үндістанның штаты болды. Батыс Одишаның билеушілері 1948 жылы қаңтарда Үндістан Үкіметіне қосылды және Одиша мемлекетінің бір бөлігі болды. 1825-1827 жылдары подполковник Гилберт (17851853), кейін генерал-лейтенант сэр Уолтер Гилберт, 1-ші барон, Г.С.Б., Самбалпурдағы штаб-пәтерімен Оңтүстік-Батыс шекарасының саяси агенті болды. Самбалпурда болған кезінде беймәлім суретшінің жасаған бірнеше суреттері қазіргі уақытта Британ кітапханасында және Виктория және Альберт мұражайында сақталған.
(1211–1238 C. E.). The Ganga kingdom ruled the Sambalpur region for two more centuries, but faced aggression of the Bengal sultanate from the north and Vijayanagara and Bahmani empires of the south. These struggles weakened the Ganga hold on Sambalpur. Ultimately Ramai Deva, a Chauhan Rajput from North India founded Chauhan rule in western Orissa. Sambalpur came under the Bhonsle of Nagpur when the Maratha conquered Sambalpur in 1800. After the Third Anglo Maratha War in 1817, the British Government returned Sambalpur to the Chauhan king, Jayant Singh, but his authority over the other princely states was taken out. In January 1896, Hindi was made the official language of Sambalpur, replacing the Odia language, which after violent protests was reinstated again. During the partition of Bengal in 1905 Sambalpur and the adjacent Odia speaking tracts were amalgamated with the Odisha Division under Bengal Presidency. Bengal's Odisha division became part of the new province of Bihar and Odisha in 1912, and in April 1936 became the separate province of Odisha, with addition of Undivided Ganjam and Koraput districts from Madras Presidency. After Indian Independence on 15 August 1947, Odisha became an Indian state. The rulers of the princely states of Western Odisha acceded to the Government of India in January 1948 and became part of Odisha state. From 1825 to 1827, Lieutenant Colonel Gilbert (1785–1853), later Lieutenant General Sir Walter Gilbert, 1st Baronet, G. C. B., was the political agent for the South West Frontier with headquarters at Sambalpur. Several paintings made during his stay at Sambalpur by an unknown artist are currently in the British Library and Victoria and Albert Museum.
Ваджраяна буддизмі
Тантрикалық буддизм алғаш рет Индрабути патшаның тұсында Уддьяна немесе Одра Деша елінде дамыған деген пікір кеңінен танылса да, Уддьяна немесе Одра Сват аңғарында, Одишада немесе басқа жерде болғаны туралы көне және белгілі ғалымдар арасында дау бар. Самбалпурдың ең көне патшасы Индрабути Ваджраянаның негізін қалады, ал оның Ланкапуридің (Суварнапур) Юваража Жалендраға үйленген әпкесі Сахаджаянаның негізін қалады. Буддизмнің бұл жаңа тантрикалық культтері мантра, мудра және мандаланы, сондай-ақ Марана, Стамбхана, Саммохана, Видвесан, Уччатана және Ваджикарана сияқты алты тантрикалық абичарларды (тәжірибелерді) енгізді. Тантралық будда секталары қоғамның ең төменгі деңгейіндегі адамдардың қадір-қасиетін жоғарылатуға тырысты. Ол алғашқы сенімдер мен іс-әрекеттерді қайта жаңғыртты, жеке құдайға қарапайым және формалды емес тәсіл, әйелдерге деген еркін және құрметпен қарау және касталық жүйені жоққа шығару. VII ғасырдан бастап, көптеген танымал діни элементтерге енген. Махаяна буддизміне кірген, нәтижесінде Ваджраяна, Калачакраяна және Сахаджаяна тантрикалық буддизм пайда болды. Тантрикалық буддизм алғаш рет Уддиянада, Самбала мен Ланкапури деп аталатын екі патшалыққа бөлінген елде дамыды. Самбала Самбалпурмен, Ланкапури Субарнапурамен (Сонепурмен) сәйкестендірілген.
Демография
Самбалпур қаласы Самбалпур муниципалдық корпорациясы аумағына кіретін муниципалитетпен басқарылады. 2011 жылғы Үндістан санағы бойынша, Самбалпур қаласының халқы 183 383 болса да, оның қалалық халқы 269 575 адам, оның ішінде 138 826 - еркек және 130 749 - әйел; Бұларға Бурла мен Хиракуд кіреді. Самбалпурдың сауаттылық деңгейі 85,69%, онда ерлердің сауаттылығы 90,30, ал әйелдердің сауаттылығы 80,92% құрайды. Жыныстық қатынас 942, ал балалардың жыныстық қатынасы 882. 2011 жылғы халық санағы бойынша Самбалпур қаласында 0-6 жас аралығындағы балалардың саны 18 555 адамды құрады. Олардың 9857-сі ұлдар болса, 8698-і қыздар.
Экономика
Самбалпур экономикасы негізінен саудаға байланысты. Тұрғындардың көпшілігі жалақымен жұмыс істейді немесе өз бетінше жұмыс істейді. Орман өнімдері экономикада маңызды рөл атқарады. Кенду жапырағы, коромадель ебоны немесе Шығыс Үндістан ебоны (Диоспирос меланоксилон) жергілікті экономиканың бір бөлігін құрайды, Самбалпурда көптеген биди өндірісі жұмыс істейді. Голе базар - қаланың басты сауда орталығы. Ол қолмен тоқылған және басқа да тоқыма бұйымдарымен танымал. Басқа сауда аймақтары: Кхетраджпур, Фатак, В. С. С. Марг, Будхараджа және Ферма жолы. Будхараджа сауда орталықтары мен зергерлік дүкендердің орталық орталығы болып табылады. Маханади Кольфилдс Лимитед, Коль Индия Лимитедтің Самбалпурдағы еншілес компаниясы, көмір өндірді және 2010-2011 жылдары салықтан бұрын пайданы 4039,30 млн. Самбалпурдың маңында орналасқан Хиракудты Одишаның бұрынғы бас министрі Биджу Патнаик өнеркәсіптік қала ретінде ойластырған. Хиракуд бөгеті салынып біткеннен кейін, алюминий қорыту, кабель жасау, болат қайта орау зауыттары сияқты энергияны көп қажет ететін салалар пайда болады. Хиракудта өздерінің барлығын бекітті. 1970 жылдары Хиракуд Одишаның ірі өнеркәсіптік орталығы болды, мүмкін, Руркеладан кейін ғана. Алайда, қазіргі уақытта Хиракудтың негізгі функционалдық бірлігі - Хиндалконың алюминий балқыту зауыты және оған байланысты бөлімшелер. 1959 жылы Хиракудта Jindal Steel and Power компаниясы құрған, кейін Hindalco компаниясы сатып алған балқыту зауыты Хиракуд бөгетінің гидроэлектр стансасынан алынған электр желісімен жұмыс істейтін елдің екінші алюминий балқыту зауыты болды. ВСС медициналық колледжі 1959 жылы, ал ВССУТ 1956 жылы құрылған. Бүрледегі соқырлар орта мектебі (1972) және саңыраулар мен мылқаулар орта мектебі (1972) мемлекеттік білім беру мекемелері болып табылады. физикалық жағынан кемтар балаларға білім беретін оқу орындары. Бұл би түріне білім беру мен оқыту. Қаладағы білім беру мекемелеріне Гангдар Мехер университеті, Мемлекеттік әйелдер колледжі, Нетажи Субхаш Чандра Бос колледжі, Ладжпат Рай заң колледжі, Самбалпурдағы Силикон технология институты, Дели мемлекеттік мектебі, Кендрия Видьялая, Сент-Джозефтің жоғарғы орта мектебі (SJC SBP), Гуруманак мемлекеттік мектебі, Маднавати мемлекеттік мектебі (MPS), Индия мемлекеттік мектебі (IPS), Сент-Джон мектебі, Сегіз таулар тұрғын мектебі (SHRS), Шри Ауробиндо мектебі (SAIIE&R) және DAV мемлекеттік мектебі кіреді. Самбалпур қаласында жаңа Индия менеджмент институты (IIM) құрылды. Индияның шығын есепшілері институтының Самбалпур бөлімшесі 2010 жылы құрылған.
Самбалпур халық мәжілісі
Ел халқының ежелгі дәстүрлі өнерін кең аумақтағы жасырын көркем өнердің мәдени көрінісі ретінде жыл сайынғы "Лоқ Махосав" атты фестивальмен атап өту мүмкін. Бұл фестиваль - Үндістан халқының әлеуметтік-антропологиялық дамуының көрінісі. "Лоқ Махосав" Батыс Одишаның мұрасы, мәдениеті, музыкасы мен өмір салтының бірлігін көрсетеді. Бір керемет сахнада Үндістанның барлық жерлерінен келген халықтық ән-күйлер мен билердің жанды қойылымдары көрсетіледі.
Ситалсашти карнавалінің
Бұл - Шива мен Парвати құдайларының неке рәсімдері. Ситалсашти - халық биі мен музыкасының, сондай-ақ құдайлар мен құдайлардың әшекейленген стендтерімен бірге карнавал. Карнавалға түрлі санаттағы адамдар көптеп қатысады. Карнавалға Үндістанның түрлі штаттарынан келген өнерпаздар қатысып, оны түрлі-түсті тамашалықпен тамашалайды.
Калки Аватар және Самбалпур
Калачакра тантрасын Будда алғаш рет Шамбаланың алғашқы дхармараджасы Индрабути патшаға үйреткен. Бұл жерде Калки деп аталатын келесі индуистік аватары Самбалпур немесе Шамбалада дүниеге келеді деп күтіледі. Шамбала жері туралы индустар мен буддистердің түрлі діни мәтіндерінде Калкидің туған жері ретінде бірнеше рет айтылған. Махабарат (Вана Парва, 190.9397) және Шримад Бхагаватам Бхаг.12.2.18 Шамбаланың туған жері ретінде айтылады.
Хиракуд бөгетінің жоғалған ғибадатханалары
Бұл - 1957 жылы бөгеттің құрылысы аяқталғаннан кейін су астында қалған ғибадатханалардың қалдықтары. Жазда бөгеттің суының кемуіне байланысты құрылыстар көрінеді. Осы жасырын қазыналар тарихшылардың назарын аударды. Су астында қалып, қайтадан суға шығатын осы ғибадатханалардың тарихи маңызын түсіну үшін шаралар қолға алынуда. Көптеген ғибадатханалар 58 жыл бойы су астында болғаннан кейін қираған. Алайда кейбіреулері әлі де сақталып қалған. Су астында қалған Падмапур ауылының Падмасени ғибадатханасы деп саналатын жерден жазуы бар екі тас табылғаннан кейін, осы жоғалған ғибадатханаларға қызығушылық қайта жанды. Су қоймасының ішінде орналасқан ғибадатханалар бөгеттің құрылысы алдында сол кездегі Падмапурдың бір бөлігі болған, бұл аймақтағы ең көне және ең көп халықты қамтитын ауылдардың бірі. Самбалпурдан депутат болып отырған Бхатия Джаната Партиясының (БЖП) Нитеш Гангадев мырза. Қазіргі уақытта Самбалпурдың (Одиша Видхан Сабхасы) депутаты - Бхарияя Джаната Партиясының (БЖП) Жанараян Мишра. Бұған дейін бұл орыннан 2014 жылы осы орыннан жеңіске жеткен доктор Расесури Паниграхи (БДЖД), 1995 және 1990 жылдары ТҰК-тен Дургашанкар Паттанаик, 1985 жылы ТҰК-тен Шраддакар Супакар, 1980 жылы ТҰК-тен Ашвини Кумар Гуру және 1977 жылы ЖНП-тен марқұм доктор Жсакетан Саху депутат болған. Үндістан ұлттық конгресінің Шрибаллав Паниграхи 1971 және 1973 жылдары Одиша заң шығарушы жиналысында Самбалпурдан өкілдік етті.