Кіріспе
Мадхья-Прадеш (हिन्दी: मध्य प्रदेश, ; мағынасы «орталық провинция») – Үндістанның орталық бөлігіндегі штат. Оның астанасы – Бхопал, ал ең ірі қаласы – Индор, Гвалиор, Джабалпур, Уджайн, Девас, Сагар, Сатна және Рева басқа ірі қалалар болып табылады. Мадхья-Прадеш ауданы бойынша екінші, ал халқы бойынша бесінші штат. Ол солтүстік-шығысында Уттар-Прадеш, шығысында Чхаттисгарх, оңтүстігінде Махараштра, батысында Гуджарат және солтүстік-батысында Раджастан штаттарымен шектеседі. Қазіргі Мадхья-Прадеш аймағына ежелгі Аванти Махаджанападаның аймағы кіреді, оның астанасы Уджайн (сонымен қатар Авантика деп те аталады) б.з.б. VI ғасырдағы екінші үрділі қалалық өркендеу кезеңінде маңызды қала ретінде пайда болды. Кейіннен бұл аймақты Үндістанның ірі династиялары басқарды. Маратха империясы 18 ғасырдың көп бөлігінде үстемдік құрды. 19 ғасырдағы англо-маратха соғыстарынан кейін аймақ британдықтардың басқаруындағы бірнеше княздық мемлекеттерге бөлініп, Орталық провинциялар мен Берар және Орталық Үндістан агенттігіне қосылды. Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң Орталық провинциялар мен Берар Мадхья-Прадеш деп аталып, астанасы Нагпур болды: бұл штат қазіргі Мадхья-Прадештің оңтүстік бөліктерін және қазіргі Махараштраның солтүстік-шығыс бөлігін қамтыды. 1956 жылы штат қайта ұйымдастырылып, оның бөліктері Мадхья-Бхарат, Виндхья-Прадеш және Бхопал штаттарымен біріктіріліп, жаңа Мадхья-Прадеш штаты құрылды. Маратхи тілінде сөйлейтін Видарбха аймағы Бомбей штатына қосылды. 2000 жылға дейін бұл штат ауданы бойынша Үндістандағы ең ірі штат болды, содан кейін оның оңтүстік-шығыс Чхаттисгарх аймағы жеке штат ретінде бөлінді. Мадхья-Прадеш экономикасы Үндістандағы 10-шы ірі экономика болып табылады, жалпы штаттық ішкі өнім (ЖСІӨ) құрайды және жан басына шаққандағы табысы 109372 теңгеге тең. Кен байлықтарына толы Мадхья-Прадеш Үндістандағы ең ірі алмаз және мыс кеніштеріне ие. Оның аумағының 25,14%-ы орманмен жабылған. Туризм саласы айтарлықтай өсім көрсетіп, 2010–11 жылдары штат Ұлттық туризм сыйлығында жеңіске жетті. Соңғы жылдары штаттың ЖІӨ өсімі ұлттық орташа көрсеткіштен жоғары болды. 2019–20 жылдары штаттың ЖСІӨ 9,07%-ды құрады.
Madhya Pradesh (,/m//ɑː//d//j//ə// //p//r//ə/'/d//ɛ//ʃ/, ; meaning 'central province') is a state in central India. Its capital is Bhopal, and the largest city is Indore, with Gwalior, Jabalpur, Ujjain, Dewas, Sagar, Satna, and Rewa being the other major cities. Madhya Pradesh is the second largest Indian state by area and the fifth largest state by population with over 72 million residents. It borders the states of Uttar Pradesh to the northeast, Chhattisgarh to the east, Maharashtra to the south, Gujarat to the west, and Rajasthan to the northwest. The area covered by the present day Madhya Pradesh includes the area of the ancient Avanti Mahajanapada, whose capital Ujjain (also known as Avantika) arose as a major city during the second wave of Indian urbanisation in the sixth century BCE. Subsequently, the region was ruled by the major dynasties of India. The Maratha Empire dominated the majority of the 18th century. After the Anglo Maratha Wars in the 19th century, the region was divided into several princely states under the British and incorporated into Central Provinces and Berar and the Central India Agency. Some years after India's independence, the Central Provinces and Berar was renamed as Madhya Pradesh with Nagpur as its capital: this state included the southern parts of the present day Madhya Pradesh and northeastern portion of today's Maharashtra. In 1956, this state was reorganised and its parts were combined with the states of Madhya Bharat, Vindhya Pradesh and Bhopal to form the new Madhya Pradesh state, the Marathi speaking Vidarbha region was removed and merged with the Bombay State. This state was the largest in India by area until 2000, when its southeastern Chhattisgarh region was designated a separate state. Madhya Pradesh's economy is the 10th largest in India, with a gross state domestic product (GSDP) of and has the country's 26th highest per capita income of 109372. Rich in mineral resources, Madhya Pradesh has the largest reserves of diamond and copper in India. 25.14% of its area is under forest cover. Its tourism industry has seen considerable growth, with the state topping the National Tourism Awards in 2010–11. In recent years, the state's GDP growth has been above the national average. In 2019–20, state's GSDP was recorded at 9.07.
Этимология
Мадхья-Прадеш хинди тілінде "орталық штат" дегенді білдіреді.
Тарих
Нармада аңғарындағы Хатнорадан табылған *Homo erectus*-тың оқшауланған қалдықтары Мадхья-Прадештің Орта плейстоцен дәуірінде мекенделгенін көрсетеді. Бхимбетка тау-кеніндегі баспаналардан кейінгі мезолит дәуірінен қалған боялған қыш ыдыстар табылған. Каятха және Малва мәдениеттеріне (1700–1500 ж.б.д.) жататын халколит ескерткіштері штаттың батыс бөлігінде табылды. Мадхья-Прадеш – әлемдегі ең көп халқы бар тоғызыншы субұлттық мемлекет. Уджайн қаласы б.з.д. VI ғасырда Үндістанның екінші урбанизация толқыны кезінде аймақтың маңызды орталығы ретінде қалыптасты. Ол Аванти патшалығының астанасы болды. Ежелгі жырларда айтылған Малава, Каруша, Дасарна және Нишада сияқты басқа патшалықтар да Мадхья-Прадештің бір бөлігімен байланыстырылған. Чандрагупта Маурья шамамен б.з.д. 320 жылы Солтүстік Үндістанды жаулап алып, қазіргі Мадхья-Прадештің барлық аумағын қамтитын Маурья империясын құрды. Маурья әулетінің ең ұлы билеушісі Ашока оны бағындырып, аймақты қатаң бақылауға алды. Маурья империясының құлдырауынан кейін, Сака, Кушана, Сатавахана және біздің заманымыздың I-III ғасырларында бірнеше жергілікті династиялар аймақ үшін күресті. Шунга патшасы Бхагабхадраның сарайындағы грек елшісі Гелиодор Видиша маңында Гелиодор бағанасын орнатты. Уджайн, Ганг жазығы мен Үндістанның Арабия теңізі порты арасындағы сауда жолдарында орналасқан, Батыс Үндістанның маңызды сауда орталығына айналды. I-III ғасырларда Солтүстік Деканның Сатавахана әулеті мен Батыс сатраптардың Сака әулеті Мадхья-Прадешті бақылау үшін күресті. Сатавахана патшасы Гаутамипутра Сатакарни сака билеушілерін жеңіп, біздің заманымыздың II ғасырында Малва мен Гуджараттың бір бөлігін жаулап алды. Кейіннен, IV-V ғасырларда аймақты Гупта империясы және олардың оңтүстік көршілері Вакатакалар бағындырды. Дхар ауданының Кукши тегіндегі Баг үңгірлеріндегі жартастан ойылған храмдар аймақта Гупта әулетінің болғанын көрсетеді, бұл 487 жылға датирленген Бадвани жазуымен расталады. Гефталиттердің (Ақ гунндардың) шабуылдары Гупта империясының құлдырауына әкеп соқты, одан кішігірім мемлекеттер пайда болды. Малва патшасы Ясодарман 528 жылы гунндарды жеңіп, олардың кеңеюіне тоқтатты. Кейіннен Харша (шамамен 590–647 жж.) мемлекеттің солтүстік бөлігін басқарды. Малва 8-9 ғасырларда Оңтүстік Үндістанның Раштракута әулетінің билігінде болды. Оңтүстік Үндістан императоры Говинда III Раштракута әулетінен Малваны бағындырғанда, ол өзінің бір бағыныстысының отбасын орналастырды, олар Парамара деген ат алды. Орта ғасырларда Раджпут тайпаларының, соның ішінде Малваның Парамаралары мен Бундельхандтың Чанделаларының, сондай-ақ Лодхилердің күшеюі байқалды. Чанделалар Хаджурахода әсем индуист-жайн храмдарын салды, олар Орта Үндістандағы индуист храмдарының архитектурасының шыңы болды. Гурджара-Пратихара әулеті де сол кезде Мадхья-Прадештің солтүстік және батыс бөліктерінде билік етті. Гвалиорда архитектуралық құндылықтары бар ескерткіштер де қалды. Мадхья-Прадештің Малва сияқты оңтүстік бөліктеріне Оңтүстік Үндістанның Батыс Чалукия империясы бірнеше рет басып кірді, ол Парамара патшалығына өзінің билігін жүргізді. Парамара патшасы Бхожа (шамамен 1010–1060 жж.) көп білімді ғалым ретінде танымал болды. Гондвана және Махакошал аймақтарында шағын Гонд патшалықтары пайда болды. Солтүстік Мадхья-Прадеш 13 ғасырда түрік Дели сұлтандығымен бағындырылды. 14 ғасырдың соңында Дели сұлтандығының құлдырауынан кейін тәуелсіз аймақтық патшалықтар қайта жанданды, соның ішінде Гвалиордағы Томара патшалығы және Мандуда астанасы бар Малва мұсылман сұлтандығы. 1531 жылы Малва сұлтандығын Гуджарат сұлтандығы бағындырды. 1540 жылдары мемлекеттің көп бөлігі Шер-Шах Суриге, содан кейін индус патшасы Хемуға тиді. Бұрын исламдық Сури әулетінің генералы болған Хему 1553–56 жылдары Гвалиор фортынан әрекет етіп, Бенгалиядан Гуджаратқа дейін 22 шайқаста жеңіске жетіп, 1556 жылдың 7 қазанында Дели шайқасында Акбардың әскерін жеңіп, Делидің билеушісі болды. Алайда, ол ресми таққа отырғаннан кейін Делиді астана етіп таңдады және Гвалиордан кетіп қалды. 1556 жылы Панипат шайқасында Хему Акбардан жеңілгеннен кейін Мадхья-Прадештің көп бөлігі Моғол билігіне көшті. Гондвана және Махакошал Гонд патшаларының бақылауында болды, олар Моғол билігін мойындады, бірақ іс жүзінде автономияға ие болды. 1707 жылы император Аурангзебтің қайтысынан кейін Моғол билігі едәуір әлсіреп қалды. 1720–1760 жылдар аралығында Маратхалар Мадхья-Прадештің көп бөлігін бағындырды, нәтижесінде Пуна Пешвасының номиналды бақылауындағы жартылай тәуелсіз мемлекеттер құрылды: Холкарлар Индорда Малваның көп бөлігін басқарды, Паварлар Девас және Дхарды басқарды, Бхонслелер Нагпурде Махакошал-Гондвана аймағын басып алды, ал Синдхиялар Гвалиорда мемлекеттің солтүстік бөлігін бақылады. Аймақтың ең танымал Маратха билеушілері Махаджи Шинде, Ахилябай Холкар және Яшвантрао Холкар болды. Бұлардан басқа, Бхопал, Орчха және Рева сияқты бірнеше шағын мемлекеттер де болды. Моғол әскеріндегі бұрынғы генерал Дост Мохаммед Хан құрған Бхопал мемлекеті Маратхалар мен Хайдарабад низамына салық төледі. Үшінші Англо-Маратха соғысынан кейін британдықтар бүкіл аймақты бағындырды. Аймақтағы барлық тәуелсіз мемлекеттер Британ Үндістанының князьдік мемлекеттеріне айналды, олар Орта Үндістан агенттігімен басқарылды. Махакошал аймағы британдық провинцияға айналды: Саугар және Нербудда территориялары. 1861 жылы британдықтар Нагпур провинциясын Саугар және Нербудда территорияларымен біріктіріп, Орта провинцияларды құрды. 1857 жылғы көтерілісте Татья Топе, Рани Авантибай Лодхи сияқты көшбасшылардың басшылығымен мемлекеттің солтүстік бөлігінде көтерілістер болды. Алайда, британдықтар мен оларға адал князьдер бұл көтерілістерді басып тастады. Мемлекет Үндістан тәуелсіздік қозғалысы кезінде британдықтарға қарсы бірнеше іс-қимылдар мен наразылықтарға куә болды. Чандра Шекар Азад, Б.Р. Амбедкар, Шанкар Даял Шарма, Атал Бихари Ваджпаи және Арджун Синг сияқты бірнеше көрнекті көшбасшылар қазіргі Мадхья-Прадеш аумағында дүниеге келді. Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін Мадхья-Прадеш 1950 жылы бұрынғы британдық Орта провинциялар мен Берар және Макрай және Чхаттисгарх князьдік мемлекеттерінен құрылды, ал Нагпур штаттың астанасы болды. Жаңа Мадхья Бхарат, Виндхья Прадеш және Бхопал штаттары Орта Үндістан агенттігінен құрылды. 1956 жылы Мадхья Бхарат, Виндхья Прадеш және Бхопал штаттары Мадхья-Прадешпен біріктірілді, ал маратхи тіліндегі оңтүстік аймақ Видарбха, Нагпурді қамтиды, Бомбей штатына берілді. Джабалпур штаттың астанасы ретінде таңдалды, бірақ саяси араласу салдарынан Бхопал штаттың астанасы болды. 2000 жылдың қараша айында Мадхья-Прадешті қайта ұйымдастыру заңына сәйкес штаттың оңтүстік-шығыс бөлігі Чхаттисгарх жаңа штатын құру үшін бөлінді.
Үндістандағы орналасқан жері
Мадхья-Прадеш сөзбе-сөз "Орталық Провинция" дегенді білдіреді және 21.6° солтүстік ендік – 26.30° солтүстік ендік және 74°9' шығыс бойлық – 82°48' шығыс бойлық аралығында Үндістанның географиялық ортасында орналасқан. Штат Виндхья және Сатпура таулары арасында шығысқа және батысқа қарай ағатын Нармада өзенінің бойында жатыр; осы таулар мен Нармада Үндістанның солтүстігі мен оңтүстігінің дәстүрлі шекарасы болып табылады. Мадхья-Прадеш штатының ең биік нүктесі – Дупгарх, оның биіктігі 1350 м (4429 фут). Штат батысында Гуджарат, солтүстік-батысында Раджастан, солтүстік-шығысында Уттар-Прадеш, шығысында Чхаттисгарх және оңтүстігінде Махараштрамен шектеседі.
Климат
Мадхья-Прадеш штатында үш негізгі маусым бар: жаз, муссон және қыс. Жаз мезгілінде (наурыз-маусым) штаттың барлық аймақтарында температура 34,6 градустан жоғары болады. Қазіргі уақытта Мадхья-Прадеш штатында бұл рекордтық көрсеткіш. Жалпы алғанда, Мадхья-Прадештің шығыс бөліктері батыс бөліктеріне қарағанда ыстық. Гвалиор, Морена және Датия сияқты аймақтарда мамыр айында 42 °C-тан жоғары температура тіркеледі. Ауаның ылғалдылығы салыстырмалы түрде төмен және аймақта жиі жеңіл шаңды дауылдар болады. Оңтүстік-батыс муссоны маусымның ортасында басталады, ал штаттың барлық аймақтары маусым мен қыркүйек аралығында жауын-шашынның көп бөлігін алады. Оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарында жауын-шашын көп түседі, ал солтүстік-батыс аймақтарында жауын-шашын аз түседі. Мандала, Балахат, Сидхи, Джабалпур және басқа да шығыс аймақтарында 150 см-ден астам жауын-шашын түседі. Батыс Мадхья-Прадеш аудандарының көпшілігінде жауын-шашын мөлшері 80 см-ден кем. Қысқы маусым қарашада басталады. Штаттың солтүстік бөлігінде температура оңтүстік бөлігіне қарағанда төмен болады. Қаңтар айының көп бөлігінде солтүстік аймақтағы күндізгі ең жоғары температура 15 және 18 °C аралығында сақталады. Ауа райы әдетте құрғақ, көк аспанмен жағымды. Орташа жауын-шашын мөлшері шамамен. Оңтүстік-шығыс аудандарда жауын-шашын ең көп түседі, кейбір жерлерде шамамен 0,6 мм, ал батыс және солтүстік-батыс аудандарда одан да аз.
Флора мен фауна
Мадхья-Прадеш штатында он ұлттық саябақ бар: Бандавгарх ұлттық паркі, Канха ұлттық паркі, Сатпура ұлттық паркі, Санжай ұлттық паркі, Мадхав ұлттық паркі, Ван Вихар ұлттық паркі, Мандала өсімдіктер қазбалары ұлттық паркі, Панна ұлттық паркі, Пенч ұлттық паркі және Динозаврлар ұлттық паркі, Дхар. Сонымен қатар, Амаркантак, Баг үңгірлері, Балагат, Бори табиғи қорығы, Кен Гариал, Гатигаон, Куно Палпур, Нарвар, Чамбал, Кукдешвар, Чиди Хо, Нора Дехи, Пачмархи, Панпатта, Шикаргандж, Паталкотт және Тамия сияқты бірнеше табиғи қорықтар бар. Сатпура тауларындағы Пачмархи биосфералық қорығы, Амаркантак биосфералық қорығы және Панна ұлттық паркі – Үндістанның 18 биосфералық қорығының арасындағы үшеуі. Олардың көпшілігі Мадхья-Прадештің шығысында, Джабалпур қаласының жанында орналасқан. Канха, Бандавгарх, Пенч, Панна және Сатпура ұлттық парктері «Жолбарыс жобасы» аймақтары ретінде басқарылады. Ұлттық Чамбал қорығы гариал, муггер, өзен дельфині, жұмсақ жүнді сусар және көптеген тасбақа түрлерін сақтау үшін басқарылады. Кен Гариал және Сон Гариал қорықтары гариал мен муггерді сақтауға бағытталған. Барасингха – Мадхья-Прадеш штатының ұлттық жануары, ал дудхрадж – Мадхья-Прадеш штатының ұлттық құсы. Құрамына сәйкес, терек және саль ормандары штаттың маңызды ормандық құрылымдары болып табылады. Бамбук өсетін аймақтар кеңінен таралған.
Өзендер
Нармада – Мадхья-Прадеш штатындағы ең ұзын өзен. Ол жарықша арқылы батысқа қарай ағып өтеді, солтүстік жағалауында Виндхья таулары, ал оңтүстігінде Сатпура таулары созылып жатыр. Оның салалары – Банжар, Тава, Мачна, Шаккар, Денева және Сонбхадра өзендері. Тапти өзені Нармадаға параллель ағып, ол да жарықша арқылы өтеді. Нармада-Тапти жүйесі Мадхья-Прадеш жерінің шамамен төрттен бір бөлігін сумен қамтамасыз етеді және кең аумақты суарып тұрады. Нармада өзені өте қасиетті саналады және бүкіл аймақта оған табынушылық етеді. Бұл штат үшін судың басты көзі және тіршілік кепілі болып табылады. Виндхья таулары Ганг алабының оңтүстік шекарасын құрайды, ал Ганг алабының батыс бөлігі Ямунаға, ал шығыс бөлігі тікелей Ганг өзеніне құяды. Гангқа құятын барлық өзендер оңтүстіктен солтүстікке қарай ағады, олардың ішінде Чамбал, Шипра, Кали Синд, Парбати, Куно, Синд, Бетва, Дхасан, Кен және Сунар өзендері Ямунаның негізгі салалары болып табылады. Шипра өзені индуизмнің ең қасиетті өзендерінің бірі. Онда 12 жылда бір рет өткізілетін Симхаста Кумб меласы ұйымдастырылады. Шипра Индор, Уджай және Девас қалалары арқылы өтеді. Бұл өзендермен суарылатын жерлер ауыл шаруашылығына өте қолайлы, ал табиғи өсімдіктердің көп бөлігі шөптер мен құрғақ жапырақты орман түрлерінен, көбінесе тікенді бұталардан тұрады. Ганг алабының шығыс бөлігі Сон, Тонс және Риханд өзендерінен құралған. Амаркантак маңындағы Майкал тауларында бастау алатын Сон өзені – Ганг өзеніне оңтүстік жағынан құятын және Гималайдан бастау алмайтын ең ірі саласы. Сон және оның салалары Гангқа мұссон суының көп бөлігін жеткізеді, себебі солтүстік жағалаудағы салалар қар суымен толығады. Олардың бассейндеріндегі ормандар Мадхья-Прадештің солтүстік-батыс бөлігіндегі тікенді ормандардан гөрі байырақ. Чхаттисгарх штаты құрылғаннан кейін, Маханади алабының басым бөлігі Чхаттисгархқа қарасты. Қазіргі уақытта Ануппур ауданындағы Хасдео өзенінің алабының көлемі 154 км² ғана. Гавилгарх және Махадео төбелеріндегі Сатпура тауларында да оңтүстікке қарай беткейлі су жинау алабы бар. Ваингага, Вардха, Пенч, Канхан өзендері Годавари өзен жүйесіне көп мөлшерде су құяды. Годавари алабында субтропиктік, жартылай ылғалды ормандар орналасқан, негізінен Индравати аңғарында. Годавари өзенінің алабындағы суару жобалары сияқты, көптеген маңызды мемлекеттік суару жобалары жүзеге асырылуда.
Халық саны
Мадхья-Прадеш халқының құрамына түрлі этникалық топтар мен тайпалар, касталар мен қауымдастықтар кіреді. Жадгерлік касталар мен тайпалар штат халқының маңызды бөлігін құрайды – тиісінше 15,6% және 21,1%. Мадхья-Прадеш штатындағы негізгі тайпалар: гонд, бхил, байга, корку, бхадия (немесе бхария), халба, каул, мария, малто және сахария. Мандала, Дар, Диндри, Барвани, Джабуа және Алираджпур аудандарының халқының 50%-дан астамы тайпалық болып табылады, ал Джабуа мен Алираджпурда – шамамен 90%. Қаргоне, Хандауа, Бурханпур, Бетул, Чхиндвара, Сеони, Ануппур, Умария, Шахдол және Синграули аудандарында халықтың 30–50% тайпалық құрамды құрайды. 2011 жылғы халық санауы бойынша Мадхья-Прадеш штатындағы тайпалық халықтың саны 15,34 миллион адамды құрады, бұл жалпы халықтың 21,1%-ына тең. Штатта 46 ресми тіркелген тайпа бар, олардың арасында үш тайпа «Арнайы алғашқы тайпалар» деп белгіленген. Мадхья-Прадеш штаты Адам даму индексі бойынша 0,606 көрсеткішпен (2018 жыл) 33-орында тұр. NITI AAYOG ұйымы құрастырған 2020–21 жылдарға арналған SDG India Index көрсеткіші бойынша Мадхья-Прадеш штаты тұрақты даму мақсаттары бойынша 21-орында. Штаттың жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім (номиналды ЖІӨ) ел бойынша 26-орында (2018–19 жылдар). NITI Aayog SDGs India индексі бойынша штат гендерлік теңдік бойынша 9-орында, ал таза сумен қамтамасыз ету және санитария бойынша 10-орында тұр.
Дін
Индуизм – басты дін және халықтың 90,9%-ы осы дінді ұстанады. 2024 жылдың 31 наурызына қарай штаттың электр қуатын өндірудің жалпы орнатылған қуаты 27108,55 МВт құрайды. Мадхья-Прадеш электр тақтасы Джабалпур қаласында орналасқан. Рева ультра мега күн энергиясы жобасы – Мадхья-Прадеш штатының Рева ауданының Гурх аймағында 1,590 акр (6,4 км²) аумақта орналасқан фотоэлектрлік күн энергиясы паркі. Жоба 750 МВт қуаттылығымен пайдалануға берілді. Штаттың 97% үй шаруашылығы электр қуатына қол жеткізеді. Мадхья-Прадеш штатының шығыс бөлігіндегі Синграули аймағы – елдің маңызды энергия өндіруші өңірі. Аймақта Northern Coalfields Limited (Coal India Limited еншілес компаниясы) компаниясы қазып алатын көмір кендерінің мол қоры бар, ол өз кезегінде NTPC, Sasan Power және Hindalco компанияларының жергілікті электр станцияларында қолданылады. Аймақта энергия өндіру үшін 10 000 МВт-тан астам қуат орнатылған. Мальва аймағы штат үкіметі тарапынан жел энергиясын өндіру қондырғыларын орнату үшін таңдалды. Аймақтағы тұрақты жел ағындары жел энергиясын жинауға ыңғайлы. Девастан 13 км (8,1 миль) қашықтықтағы бірнеше төбелерде 30 мегаваттан астам қуат өндіретін 100-ден астам жел турбинасы бар. Олар сенімді электрмен жабдықтауды іздеген бірнеше жеке компаниялармен қаржыландырылды.
Басқа
Мемлекетте 55 аудандық аурухана, 333 қауымдық денсаулық сақтау орталығы, 1155 бастауыш денсаулық сақтау орталығы және 8860 кіші орталық бар. Соңғы он жылда қалалық инфрақұрылым едәуір жақсарды. Жохаарлал Неру атындағы Ұлттық қалалық жаңару миссиясы бойынша Бхопал, Индор, Джабалпур және Уджайин қалаларын дамытуға 500 миллион доллардан астам құны бар 22 жобаға келісім берілді. Индор қаласы Үндістан Үкіметі бастаған «Свахх Сурвекшан» тазалық бағдарламасына қатысты. «Свахх Сурвекшан» бағдарламасы бойынша 2017, 2018, 2019, 2020, 2021 және 2022 жылдары алты жыл қатарынан Үндістанның ең таза қаласы деп танылды.
Медиа
"Дейник Бхаскар", "Дейник Джагран", "Индиан Обсервер", "Нава Бхарат", "Дешбанду", "Най Дуния", "Раджастан Патрика", "Радж Экспресс" және "Дейник Дабанг Дуния" – жетекші хинди газеттері. Қалаларда басқа да жергілікті газеттер жарияланады. Ағылшын тіліндегі "Times of India", "Hindustan Times", "The Hitavada", "Central Chronicle" және "Free Press" газеттерінің Бхопалдан басылымдары бар, ал "The Hitavada" Жабалпурда да шығады. Синдхи тіліндегі күндізгі газет, яғни "Challenge" (қазір хинди тілінде де жарияланады) Бхопалда шығарылады және штаттың жалғыз синдхи газеті болып табылады.
Үкімет және саясат
Мадхья-Прадеш штатының 230 орындық заң шығарушы жиналысы бар. Штат сонымен қатар Үндістан Парламентіне 40 депутат жібереді: 29-ы Лок Сабхаға (Төменгі палата), ал 11-і Раджа Сабхаға (Жоғарғы палата) сайланады. Штаттың конституциялық басшысы – Үндістан Президенті тағайындайтын Губернатор. Атқару билігі Бас министрде, ол штат заң шығарушы жиналысының сайланған жетекшісі. Қазіргі Губернатор – Мангубхай С. Патель, ал қазіргі Бас министр – Бхаратия Джаната Партиясынан (БЖП) Мохан Ядав. Штаттағы ең ірі саяси партиялар – Бхаратия Джаната Партиясы (БЖП) және Үндістан Ұлттық Конгресі (ИНК).
Әкімшілік
Мадхья-Прадеш штаты 55 ауданнан тұрады, олар 10 бөлімге бөлінеді. 2023 жылға қарай штатта 55 джила (аудандық) панчайат, 376 теһсил, 313 жанпад панчайат/блок және 23043 грам (ауылдық) панчайат бар. Штат бойынша 18 қалалық корпорация, 100 қалалық палика және 264 қалалық панчайаттар бар. S/N Корпорация атауы Қала Аудан(дар) Ауданы (км²) Халық саны (2011) Бөлімшелер саны Құрылған жылы Соңғы сайлау Үкімші партияның сайты 1 Бхопал қалалық корпорациясы Бхопал Бхопал 463 1,886,100 85 2022 BJP 2 Бурханпур қалалық корпорациясы Бурханпур Бурханпур 181.06 300,892 2022 4 Девас қалалық корпорациясы Девас Девас 50 289,438 2022 BJP 5 Гвалиор қалалық корпорациясы Гвалиор Гвалиор 289 1,117,740 66 2022 7 Жабалпур қалалық корпорациясы Жабалпур Жабалпур 263 1,268,848 2022 9 Кандва қалалық корпорациясы Кандва Кандва 259,436 2022 10 Морена қалалық корпорациясы Морена Морена 80 218,768 2022 12 Рева қалалық корпорациясы Рева Рева 69 235,422 45 2022 13 Сагар қалалық корпорациясы Сагар Сагар 49.76 370,296 2022
Білім
2011 жылғы халық санауы бойынша Мадхья-Прадештегі сауаттылық деңгейі 69,32% құрады. 2009–2010 жылдардағы мәліметтерге сәйкес, штатта 105 592 бастауыш мектеп, 6 352 орта мектеп және 5 161 жоғары орта мектеп бар. Штатта 208 инженерлік және архитектуралық колледж, 208 басқару институты және 12 медициналық колледж жұмыс істейді. Крикет, кабадди, хоккей, футбол, баскетбол, волейбол, велосипед тебу, жүзу, бадминтон және үстел теннисі штаттың танымал спорт түрлері болып табылады. Ауылдық жерлерде хо-хо, гилли данда, ситолия, канче және лангди сияқты дәстүрлі ойындар кең таралған. Снукер – британдық армия офицерлері Джабалпурда ойлап тапқан деп есептелетін спорт түрі, көптеген ағылшын тілді және Достастық елдерінде танымал. Кәсіби ойыншылар осы спорттан миллиондаған фунт табыс табады. Крикет Мадхья-Прадеш штатындағы ең танымал спорт. Штатта үш халықаралық крикет стадионы бар: Неру стадионы (Индор), Руп Сингх стадионы (Гуалиор) және Холкар крикет стадионы (Индор). Мадхья-Прадеш крикет командасының Ранжи Трофисіндегі ең жақсы көрсеткіші 1998–1999 жылдары тіркелді, онда Чандракант Пандит басқарған команда екінші орынды иеленді. Оның алдын баққан, Индордағы Холкар крикет командасы Ранжи Трофисін төрт рет жеңіп алған. 2022 жылы Чандракант Пандиттің бас тренерлігімен Мадхья-Прадеш крикет командасы 41 рет чемпион атанған Мумбаи крикет командасын жеңіп, 2021–2022 маусымдық Ранжи Трофисін жеңіп алды. Бұл M. Чиннасвами стадионында Мадхья-Прадештің алғашқы жеңісі болды. Бхопалдағы Аишбағ стадионы – World Series Hockey командасы Бхопал Бадшахтардың үй стадионы. Штатта Сантош Трофисіне қатысатын футбол командасы да бар. MP United FC – 2-ші дивизион I лигасында ойнаған үнді футбол клубы. 2017 жылдың 6 желтоқсанында Мадхья-Прадештің бас министрі Шиврадж Сингх Чохан халықаралық жарыстарда медальдар жеңген штаттың спортшыларына мемлекеттік жұмыс орны берілетінін мәлімдеді. Мадху Ядав, Үндістан әйелдер құрамасының бұрынғы капитаны, 1982 жылғы Азия ойындарының алтын медалінің иегері және Арджуна сыйлығының иегері – Джабалпур қаласынан шыққан.