Кіріспе
Макао – Қытай Халық Республикасының арнайы әкімшілік аймағы (ААА) болып табылады. 1557 жылы ол Португалияға 500 таэльдік символдық жылдық жалдау ақысы төленген сауда бекеті ретінде жалға берілді. Қытайдың билігі мен құқығында болғанына қарамастан, португалдар Макаоны де-факто отар деп санап, басқарды. 1842 жылы Қытай мен Ұлыбритания арасындағы Нанкин шарты мен 1860 жылдары Қытай мен шетелдік державалар арасындағы келісімдерге қол қойылды, оларға «ең ұсыныс жасайтын ұлт» есебінен артықшылық берілді. Португалдар 1862 жылы осындай шарт жасасуға тырысты, бірақ Макаоның егемендігі туралы түсініспеушілік болғандықтан қытай тарапы бас тартты. 1887 жылы португалдар Қытайдан Макаоның португалдық территория екендігі туралы келісімге қол жеткізді. 1999 жылы ол Қытайға қайтарылды. Макао – Азия құрлығындағы соңғы қалған еуропалық территория болды.
Macau is a special administrative region (SAR) of the People's Republic of China. It was leased to Portugal in 1557 as a trading post in exchange for a symbolic annual rent of 500 tael. Despite remaining under Chinese sovereignty and authority, the Portuguese came to consider and administer Macau as a de facto colony. Following the signing of the Treaty of Nanking between China and Britain in 1842, and the signing of treaties between China and foreign powers during the 1860s, establishing the benefit of "the most favoured nation" for them, the Portuguese attempted to conclude a similar treaty in 1862, but the Chinese refused, owing to a misunderstanding over the sovereignty of Macau. In 1887 the Portuguese finally managed to secure an agreement from China that Macau was Portuguese territory. In 1999 it was handed over to China. Macau was the last extant European territory in continental Asia.
Ерте тарих
Макаоның адамзат тарихы 6000 жылға дейін созылады және көптеген әртүрлі өркениеттер мен өмір сүру кезеңдерін қамтиды. Макао түбегіндегі Колоан аралында 3500–4000 жыл бұрынғы адам және мәдениеттің іздері табылды. Цинь әулеті кезінде (б.з.д. 221–206) бұл аймақ Гуандун провинциясының Наньхай префектурасының Паню округі қарауында болды. Аймақ алғаш рет Хан әулеті кезінде қоныстанған деп есептеледі. Джин әулеті (266–420 жж.) кезінде әкімшілік тұрғысынан Дунгуан префектурасының бөлігі болды, ал кейінгі әулеттерде Нанхай мен Дунгуанның бақылауында кезекпен болды. V ғасырдан бастап Оңтүстік-Шығыс Азия мен Гуанчжоу арасында сауда жасаған кемелер бұл аймақты баспана, таза су және азық-түлік алу үшін пайдаланды. 1152 жылы Сун әулеті (960–1279) кезінде жаңа Сяншан округінің қарауына өтті. Монг-Ха Макаодағы қытай өмірінің орталығы болды және аймақтың ең көне ғибадатханасы болуы мүмкін, ол буддалық Гуаньинді (Мейірімділік Құдайы) құрметтейтін киелі орын. Кейінірек Мин әулеті (1368–1644 жж.) кезінде балықшылар Гуандун және Фуцзянь провинцияларының әртүрлі аймақтарынан Макаоға көшіп келіп, теңізде қауіпсіздік тілеген А Ма ғибадатханасын салды. Хокло қайықтарын жүргізетін халық Макаоға оңтүстік провинциялар үшін сауда орталығы ретінде алғашқы қызығушылық танытты. Алайда Макао 16 ғасырда португалдар келгенге дейін ірі елді мекенге айналмады. Португалдар мен Қытайдың Мин әулеті арасындағы жақсы қарым-қатынас 1540 жылдары қайта жанданды, ол кезде португалдар Қытайға жағалаудағы қарақшыларды жоюға көмектесті. Екеуі 1549 жылы Шанчуань аралына жыл сайын сауда сапарларын бастады. Бірнеше жылдан кейін Пирл өзенінің дельтасына жақын орналасқан Лампакао аралы португал саудасының негізгі базасына айналды. Дипломатиялық қатынастар одан әрі жақсарды және 1554 жылы Леонель де Созаның Кантон билігімен келісімі құтқарылды. 1557 жылы Мин хандығының соты Макаода тұрақты және ресми португал сауда базасын құруға келісім берді. 1558 жылы Леонель де Суза Макаоның екінші португал губернаторы болды. Кейін олар қазіргі Намван деп аталатын аймақтың төңірегіне қарапайым тас үйлер салды. Бірақ 1557 жылға дейін португалдар Макаода тұрақты қоныс тепкен жоқ, олар жыл сайын 500 таэль (~) күміс төледі. Сол жылы португалдар қамалмен қоршалған ауыл құрды. Жерді жалға алу төлемдері 1573 жылы басталды. Қытай егемендігін сақтап қалды және қытай тұрғындары қытай заңдарына бағынды, бірақ аумақ португал әкімшілігінде болды. 1582 жылы жерді жалға алу келісіміне қол қойылды және жыл сайынғы жалға Сяншан округіне төленді. Португалдар Макаода қалу үшін 1863 жылға дейін жыл сайынғы салық төлейтін болды. Португалдар көбінесе Танка әйелдеріне үйленді, өйткені ханьқытай әйелдері олармен қарым-қатынас жасамайтын. Танканың кейбір ұрпақтары Маканез халқына айналды. Кейбір Танка балаларын португалдықтар құлдыққа түсірді. Қытай ақыны Ву Ли Макаодағы португалдарды Танка кемесімен балықпен қамтамасыз ететіні туралы өлең жазды.
Макаоның алтын дәуірі
Португалдарға Макаода тұрақты қоныстануға рұқсат берілгеннен кейін, қытай және португал саудагерлері Макаоға көптеп келді, бірақ португалдардың саны ешқашан көп болған жоқ (1583 жылы 900-ге дейін, ал 1640 жылы 26000-нан 1200 адамды құрады). Макао Португалия саудасының дамуындағы маңызды торапқа айналды: Макао – Малакка – Гоа – Лиссабон, Гуанчжоу – Макао – Нагасаки және Макао – Манила – Мексика сауда жолдары. Гуанчжоу – Макао – Нагасаки жолы ең тиімді болды, себебі португалдар делдалдық қызмет атқарып, қытай жібегін Жапонияға, ал жапон күмісін Қытайға жөнелтіп, үлкен пайда тапты. Бұл табысты сауда 1547 жылы қытай және жапон азаматтарының пираттығына байланысты Жапониямен тікелей саудаға тыйым салынғанда және Макаоның португал саудагерлеріне монополия берілгенде одан да өркендеді. 1637 жылы ағылшын саяхатшысы Джон Уэдделл Макаоға келді. Макаоның алтын ғасыры 1580 мен 1640 жылдар аралығында испан және португал тәждерінің бірігуімен бірге келді. Испания королі Филипп II-ге қолданыстағы жағдайды бұзбауға, португал Макаосы мен испан Маниласы арасындағы сауданы жалғастыруға және португалдың Қытаймен саудасына араласпауға кеңес берілді. 1587 жылы Филип Макаоны «Құдай атынан қоныс немесе портынан» «Құдай атынан қала» (Cidade do Nome de Deus de Macau) деп жариялады. Португалияның Испаниямен одақтасуы португалдық колонияларды Нидерландтың мақсатына айналдырды, ол сол кезде Испаниядан тәуелсіздік алу үшін ұзаққа созылған, Сегіз жылдық соғысқа қатысты. 1602 жылы Голланд Шығыс Индия компаниясы құрылғаннан кейін, голландтар Макаоға бірнеше рет сәтті шабуыл жасамады, нәтижесінде 1622 жылы толыққанды шабуылға белсенділік болды, онда 800 шабуылшы 150 макаолық және португалдық қорғаушылармен, сондай-ақ көптеген африкалық құлдармен сәтті күресті. Макаоның келесі губернаторының келесі жылы келген алғашқы ісі қаланың қорғанысын нығайту болды, оның ішінде Гуа бекінісінің құрылысы да бар.
Діни қызмет
Макао маңызды сауда орталығы болумен қатар, католик миссионерлері үшін де маңызды орталық болды, себебі ол Қытай мен Жапонияның көптеген халқын дінге көшіруге арналған қақпа ретінде қарастырылды. Иезуиттер 1560 жылдары алғаш келді, ал 1580 жылдары доминикандықтар келді. Екі орден де көп ұзамай шіркеулер мен мектептер салуға кірісті, олардың ең танымалдары – иезуиттердің Әйіргі Пауыл соборы және доминикандықтар салған Сент-Доминик шіркеуі. 1576 жылы Макао Папа Григорий XIII-тің бұйрығымен епископтық орын ретінде құрылды, ал Мельхиор Карнейро алғашқы епископ болып тағайындалды.
1637-1844: төмендеу
1637 жылы Жапонияда испан және португал католик миссионерлерінің ниеттеріне күдік артқандықтан, шогун Жапонияны шетелдік әсерден оқшаулауға мәжбүр болды. Кейіннен сакоку кезеңі деп аталған бұл шара, жапондықтарға елден шығуға немесе шетелде тұрса, қайта оралуға рұқсат бермеді, сондай-ақ, шетелдік кемелерге жапон порттарына кіруге тыйым салынды. Бірақ, Нагасакидегі Дешимадағы кішкентай, жасанды аралмен шектелген аумақта голланд протестанттарына Жапониямен сауда-саттық жүргізуге рұқсат берілді. Макаоның ең табысты сауда жолы – Жапония мен Қытай арасындағы байланыс үзілді. Екі жыл өткен соң, 1641 жылы Малакканы голландтарға жоғалту жағдайды одан да ушықтырып, Гоамен байланысты қиындатты. Португалияның Браганса үйі испан Габсбургтерінен тәжді қайтарып алғаны туралы жаңалық Макаоға екі жылдан кейін, 1642 жылы жетті. Одан кейін он апталық той өтті, және жаңадан келген кедейлікке қарамастан, Макао жаңа король Жоан IV-ке адалдығын білдіріп, сыйлықтар жіберді. Жауабында король Макаоға бұрынғы атағына «Басқа адал жоқ» деген сөздерді қосып сыйлады. Осылайша, Макао «Құдай есімінің қаласы, Макао, одан артық адал ешкім жоқ» («Cidade do Nome de Deus, Macau, Nao Ha Outra Mais Leal») аталын алды. 1685 жылы Қытай императоры Кансидің барлық шетелдік елдермен сауда жасауға рұқсат беру туралы шешімінен кейін португалдардың Қытаймен саудадағы ерекше құқығы жойылды. Келесі ғасырда Ұлыбритания, Голландия Республикасы, Франция, Дания, Швеция, АҚШ және Ресей Гуанчжоу мен Макаода фабрикалар мен кеңселер ашып, көшіп келді. 1790 жылдары британдық сауданың үстемдігіне 1799 жылғы 27 қаңтардағы Макао оқиғасында француз және испан теңіз күштері қарсылық көрсетті. 1844 жылдың 20 сәуіріне дейін Макао Португалияның Үндістан колонияларының, «Estado português da India» (Португалияның Үндістан мемлекеті) құзырына бағынды, бірақ осы күннен бастап, Шығыс Тимормен бірге Лиссабон (бірақ Пекин емес) оны Португалияның теңіз арты провинциясы деп мойындады. Қытай мен АҚШ арасындағы бейбітшілік, достық және сауда шарты 1844 жылғы 3 шілдеде Макаодағы ғибадатханада қол қойылды. Бұл ғибадатхананы қытайлық сот әкімшісі пайдаланды, ол шетелдіктерге қатысты мәселелерді де қадағалады. Кун Иам ғибадатханасы 1844 жылғы 3 шілдеде Ванксия шартына (ғибадатхана орналасқан Монг Ха ауылының атымен аталған) АҚШ пен Қытай өкілдері қол қойған орын болды. Бұл АҚШ-Қытай қарым-қатынасының ресми басталуын білдірді.
18441938: Гонконг эффектісі
1842 жылы Қытай Гонконгты британдықтарға өткізгеннен кейін, Макаоның маңызды аймақтық сауда орталығы ретіндегі орны одан әрі төмендеді, себебі ірі кемелер Виктория портының терең сулы портына тартылды. 1846 жылы Португалия Жоао Мария Феррейра до Амаралды Макао губернаторы қызметіне жіберді. Ол Макаоны бір жақты португалдық колония деп жариялады, Қытайға төленетін жылдық жалдау ақысын тоқтатты, жақын орналасқан Тайпа аралын (бұрын ешқашан португалдық территория болмаған) басып алды және Макао тұрғындарына жаңа салықтар енгізді. 1930 жылдары Макаоның есірткі сатудан түсетін дәстүрлі табысы құрғап қалды, себебі Корольдік теңіз флотының Шығыс флоты пираттық пен контрабанданы басып, Гонконгтың өсіп келе жатқан коммерциялық мәртебесін қолдады. Макаоның балық аулау, фейерверк және құрбандық иіс жағу, сондай-ақ шай және темекі өңдеу сияқты дәстүрлі жергілікті өнеркәсіптерінің барлығы шағын масштабта болды, ал Макао үкіметінің "Фан Тан" ойынынан түскен кірісі күніне шамамен 5000 АҚШ долларына (қазіргі ақшамен шамамен 100 000 АҚШ доллары) жететін еді. Сондықтан қаржылық қиындыққа тап болған португалдық үкімет колония әкімшілігінен экономикалық тәуелсіздікті арттыруға шақыру жасады. Бір арнасы нәтижелі болды – АҚШ және Жапонияның бәсекелес әуе компаниялары үшін, сол кезде Қытаймен қақтығыста болған, жаңа Тынық мұхиты арқылы жүзететін жолаушылар мен почта рейстері үшін транзиттік пункт ретінде. 1935 жылы Pan Am Макаода теңізге қону құқығын алды және дереу осыған байланысты коммуникациялық инфрақұрылымын салуға кірісті, сол жылдың қарашасында Сан-Францискодан рейстерді бастауға мүмкіндік берді. Осы экономикалық прогреске байланысты 1935 жылы Жапонияның Португалиядан Макаоны 100 миллион АҚШ долларына сатып алу туралы ұсынысы (ресми түрде расталмаған) айтылды. Британдықтар және басқалар алаңдаушылық білдірді. Мамыр айында португалдық үкімет мұндай ұсынысты қабылдамайтынын екі рет мәлімдеді, және мәселе жабылды. Қашқындарға көмек көрсету жұмыстары "Санта-Каса-да-Мисеркордия" арқылы ұйымдастырылды. 1942 жылы жапондықтар Голландтық Тимормен бірге Португалдық Тиморды басып алғаннан өзгеше, жапондықтар Макаодағы Португалияның бейтараптығын құрметтеді, бірақ белгілі бір шекте. Бұл Макаода болған жалғыз қазаға әкелген авиа апат. Португалия Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бейтарап болғандықтан, 1944 жылғы Бреттон-Вудс келісіміне қол қоймады.
1949 1999: Макао және Қытай Халық Республикасы
1949 жылы Қытай Коммунистік партиясы (ККП) билікке келген кезде, ККП Лиссабон хаттамасын Қытайға шетелдіктер таңған "теңсіз шарттық" ретінде жарамсыз деп жариялады. Алайда, Пекин шарттық мәселені шешуге дайын болмады, "қалыпты жағдайды" оңтайлы уақытқа дейін сақтап қалды. Пекин Ұлыбританияның Гонконг аумақтарына қатысты шарттарға да ұқсас ұстаным танытты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымы өз мүше мемлекеттерінен кез келген отарлардан бас тартуды күтті. Португалия премьер-министрі Антонио Салазар Макаодан бас тарту үшін БҰҰ-ның қысымына қарсы тұруға тырысты. Хабарларға сәйкес, қақтығыс бір жарым сағаттан астам уақытқа созылды, нәтижесінде Макао тарапында бір адам қаза тауып, ондаған адам жарақат алды, ал Қытай Коммунистік партиясы тарапында 100-ден астам адам зардап шекті. 1954 жылы Макао Гран-присі құрылды, бастапқыда қала бойынша қазына іздеу ретінде, ал кейіннен ресми автокөлік жарысы ретінде дамыды. 1962 жылы Макаоның құмар ойындары индустриясы үлкен қадам жасады, өйткені үкімет Гонконг пен Макао кәсіпкерлерінің бірлескен консорциумы – Sociedade de Turismo e Diversões de Macau (STDM) компаниясына құмар ойындарының барлық түрлеріне монополиялық құқық берді. STDM батыстық үлгідегі ойындарды енгізіп, Макао мен Гонконг арасындағы теңіз көлігін жаңғыртты, нәтижесінде жыл сайын Гонконгтан миллиондаған құмар ойыншылар келді. 1966 жылы Мәдени революция кезінде жергілікті қытайлар мен Макао билігі арасында қақтығыстар болды, олардың ең ауырсы – 12 желтоқсан оқиғасы. Бұл оқиға Макаодағы португалдық биліктің де-факто бас тартуына әкеп соқты, осылайша оның деколонизация жолына түсуіне себеп болды. Екі келісімге қол қойылды: біреуі Макаодағы қытай қауымымен, екіншісі – Қытаймен. Соңғысы үкіметті жергілікті қытай қауымының көшбасшыларына 2 миллион Макао патакасына дейін өтеу төлеуге және Макаодағы Гоминьданның барлық қызметін тоқтатуға міндеттеді. 2004 жылы Макао аралы мен Тайпа аралы арасындағы үшінші көпір – Сай Ван көпірі салынды. 2005 жылы Макао үкіметі әлеуметтік тұрғын үйлерді кең көлемде салуды бастады (кем дегенде 2013 жылға дейін жалғасты), осы процесте 8000-нен астам пәтер салынды.
2007-2008: Макаоға қаржы дағдарысы төніп тұр
Әлемдегі басқа экономикалар сияқты, 2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысы Макаоға да әсер етті, нәтижесінде ірі құрылыс жобалары (Сандс Котай Централ) тоқтап, жұмыссыздық күрт өсті.
2008-2013 жж. Hengqin-ге кеңейту және одан әрі казино бумы
Тұрғын үй және құрылыс алаңдарының жетіспеуіне байланысты, Макао үкіметі 2009 жылдың 27 маусымында Макао университетінің жаңа кампусын Хенгкин аралында, қазіргі шекаралық бекеттің оңтүстігінде, тікелей Котай аймақтарына қарап орналасатын жерде салатынын ресми түрде жариялады. Осы дамумен бірге, Хенгкинде бірнеше тұрғын үй және бизнес жобаларын жоспарлау жұмыстары жүріп жатыр. 2011-2013 жылдары Котайда жоспарланған бірнеше ірі курорттардың құрылысы басталды.
2014 жылдан қазіргі уақытқа дейін: ойын индустриясының баяулауы және экономиканың әртараптануы
2014 жылы Макаодағы құмар ойындарынан түскен кірістер алғаш рет жылдық көрсеткіш бойынша төмендеді. 2014 жылдың маусымынан бастап, құмар ойындарынан түскен кірістер жылдың екінші жартысында ай сайын азайды (2013 жылмен салыстырғанда), бұл «Макао Daily Times» газетінің «құмар ойындарының он жылдық өркендеуі аяқталды» деп хабарлауына себеп болды. Бұл төмендеудің себептерінің бірі – Қытайдың Макаоға жеткен сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресі, Қытай экономикасының өсу қарқынының төмендеуі және материктік Қытай туристерінің саяхаттау бағыттарының өзгеруі болды. Бұл Макао үкіметін экономиканы қайта құруға, құмар ойындарынан түсетін кірістерге тәуелділікті азайтуға және әлемдік деңгейдегі құмар ойындарынан басқа туризм мен демалыс орталықтарын салуға, сондай-ақ Қытай мен португал тілінде сөйлейтін елдер арасындағы экономикалық және сауда ынтымақтастығы үшін платформа ретінде дамуға итермеледі. 2015 жылы Мемлекеттік кеңес Макаоның шекараларын қайта анықтады, құрлық шекарасын Патос каналына қарай солтүстікке жылжытты және теңіз шекарасын едәуір кеңейтті. Бұл өзгерістер Макаоның теңіз аумағын 85 шаршы километрге ұлғайтты. 2017 жылдың тамызында Оңтүстік Қытайды қампқан «Хато» тайфуны Макаоға беспрецеденттік зардаптар келтірді – ауқымды су тасқыны мен мүліктің зақымдануы, нәтижесінде қала бойынша электрмен жабсыру және сумен қамтамасыз ету 24 сағаттан астам уақытқа тоқтатылды. Барлығы 10 адам қаза тауып, кем дегенде 200 адам жарақат алды. Бұл Макао үкіметіне тайфунға дайындықсыз болғаны және №10 тропикалық циклон сигналын көтеруде кешіккені үшін кеңінен наразылық тудырды, бұл Макао метеорологиялық және геофизикалық бюросының басшысын отставкаға кетуге мәжбүр етті. Макао үкіметінің өтініші бойынша Қытай Халық Азаттық Армиясының Макао гарнизоны (Макао тарихында алғаш рет) апаттан зардап шеккендерге көмек көрсету және тазарту жұмыстарын жүргізу үшін шамамен 1000 әскерді жөнелтті. 2019 жылдың 12 желтоқсанында Макао ресми түрде өзінің алғашқы теміржол жүйесін – Макао жеңіл жылдам транзитін ашты. Жалпы алғанда, COVID-19 пандемиясы кезінде Макао әлемдегі ең қауіпсіз орындардың бірі болды, салыстырмалы түрде аз инфекция тіркелді және медициналық, әлеуметтік және қаржылық жауап шараларының кең ауқымы қолданылды. Пандемия Макаоның казиноға тәуелді экономикасын күрт төмендетті.