Кіріспе

Швециядағы үшінші ірі көл Меларен (/UK/'/m//ɛ//l//ər//ɛ//n/ MELəren, /US/'/m//eɪ//l//ɑːr//ə//n/ MAYlarən, немесе), тарихи түрде ағылшын тілінде Малар көлі деп аталады, Швециядағы үшінші ірі тұщы су көлі (Вәне́рн және Вәттерн көлдерінен кейін). Оның ауданы 1140 км² және ең терең жері 64 м. Меларен шығыстан батысқа қарай 120 километрге созылады. Көл оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай Балтық теңізіне табиғи Норрстрем және Сёдерстрем арналары арқылы (Стадшолмен аралының айналасымен ағып өтеді) және жасанды Сёдертелье каналы мен Хаммарбиледен су жолы арқылы құйылады. Стокгольмнің орталық бөлігінде орналасқан Мелареннің ең шығыс шығанағы Риддарфьярден деп аталады. Көл Свеяландта орналасқан және Упланд, Сёдерманланд және Вестманланд провинцияларымен шектеседі. Меларендағы ең үлкен екі арал – Селаён (91 км²) және Сварцшёла́ндет (79 км²). Меларен көлі жазық және көбінесе салыстырмалы түрде жайлы. Тар және терең емес көл болғандықтан, Меларенде Эскилстуна мен Вестерос арасында көпірлер салынып, батыс жағында Квиксундта екі көпір, ал көлдің орталық бөлігінде Стренгнес пен Энчёпинг арасында үш жеке көпір бар. Шығыс жағында Экере муниципалитетінің барлық бөлігі Меларен көліндегі аралдарда орналасқан. Бұл қалалық аймақ сондай-ақ Стокгольмдегі құрлықпен және муниципалитеттегі әртүрлі аралдар арасындағы көпірлермен байланысты. Викинг дәуіріне жататын Бьёркё аралындағы Бирка және Адельсё аралындағы Ховгарден елді мекендері 1993 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Бьёрн Темірқолдың обасы Мунсё аралында, көл ішінде орналасқан.

Этимология

Mälaren атауының этимологиялық шығу тегі 1320 жылдардағы тарихи жазбаларда кездесетін және қиыршық тас деген мағынаны білдіретін mælir ескі норвег сөзінен бастау алады. Бұл көл бұрын Lǫgrinn деп аталған, ол көне норвег тілінде "Көл" дегенді білдіреді.

Геология

Шамамен 11 000 жыл бұрын соңғы мұз дәуірі аяқталғанда, Солтүстік Еуропа мен Солтүстік Американың көп бөлігі 3 км-ге дейін қалың мұз қабаттарымен жабылған еді. Мұз дәуірінің соңында мұздықтар шегінген кезде, жер қысымының азаюы мұздықтан кейінгі көтерілуге алып келді. Алғашқыда көтерілу жылдам болды, шамамен 7,5 см/жыл. Бұл кезең шамамен 2000 жылға созылды және мұздың түсірілуімен бірге жүрді. Мұздың толық жойылуынан кейін көтерілу шамамен 2,5 см/жылға дейін баяулады, содан кейін экспоненциалды түрде төмендеді. Бүгінде көтерілу жылдамдығы жылына 1 см немесе одан да аз, ал зерттеулер оның тағы 10 000 жылға жуық жалғасатынын көрсетеді. Мұздың толық жойылуынан бастап жалпы көтерілу 400 метрге жете алады.

Викинг дәуірінде Мяларен Балтық теңізінің шығанағы болып қалып қойды, және теңіз кемелері Швецияның ішкі аймақтарына дейін осы шығанақ арқылы жүзе алатын. Бірка Сёдертелье каналы арқылы өтетін сауда жолдарына ыңғайлы жақын орналасқан. Мұздықтан кейінгі көтерілудің нәтижесінде, шамамен 1200 жылға қарай Сёдертелье каналы мен Риддарфьярден шығанағының аузы соншалықты тереңдігі аз болды, кемелер жүктерін кіреберісте түсіруге мәжбүр болды, ал шығанақ біртіндеп көлге айналды. Бірканың құлдырауы және Риддарфьярденнің тар жерінде Стокгольмнің негіс қалануы, ішінара, мұздықтан кейінгі көтерілудің Мяларен алқабының топографиясын өзгертуіне байланысты болды. Көлдің беті қазіргі уақытта теңіз деңгейінен орташа 0,7 метр жоғары.

Мифология

Скандинавия мифологиясына сәйкес, XIII ғасырдағы исландтық "Проза Эдда" еңбегінде айтылғандай, көлді Гефжон құдайы Гилфагиннинг швед патшасы Гилфиді алдап жасаған. Гилфи Гефжонға төрт өгіздің бір күн мен бір түнде жыртып шығара алатын жерді уәде еткен, бірақ ол алыптар елінен өгіздерді пайдаланды, сондай-ақ жерді түбімен жұлып алып теңізге сүйреп кетті, осылайша ол Зеландия аралына айналды. Снорра Эддада "көлдегі шығанақтар Зеландиядағы мүйістерге сәйкес келеді" делінген; қазіргі карталар бұл көбінесе Венерн көліне қатысты екенін көрсеткендіктен, аңыз алғашқыда Меларен емес, Венерн туралы болған деген болжам бар.

Экология

Мәләреннің аралдарындағы ең көп кездесетін ұя салатын құстар Балтық теңізінде де ең көп кездеседі. 2005 жылы жүргізілген зерттеуде ең көп таралған он түр анықталды: теңіз шаяны, шағала, қарабас шаяны, ақбас шаяны, үйрек, тоқылдақ, Канада қазы, қараалтын көз, қараарқалы шаяны және құмқұмық. Аққұйрықты бүркіт, сұр қаз, жабайы қаз, қарамойынды суқұсы, қызылкеуделі еріксіз және гадвал сирек кездеседі, ал олардың кейбіреулері Мәләрен аймағында жойылу қаупінде. 1994 жылдан бері үлкен шағаланың (Phalacrocorax carbo sinensis) бір түрі де сол жерде ұялайды. 2005 жылғы зерттеуде 2178 ұясы бар 23 көбею ошағы табылды, олардың ішіндегі ең ірісінде 235 ұя болды. Көптеген сарапшылар үлкен шағаланың саны жоғары деңгейге жеткенін және шамамен 2000 ұяда тұрақталатынын айтады. Көкбалық – ерекше түрлердің бірі, ол Мәләрен көлінде кең таралған. Көкбалық көлдің барлық шығанақтарында ұялайды.

Крайш

Швецияда ракушалар үлкен мәдени және экономикалық маңызы бар, көптеген шведтер үшін ракуша тойы ұзақ жылдардан бері жыл сайынғы дәстүрге айналған. Мелларен көлі Швецияда ракуша індетіне (A. astaci Schicora) алғаш рет тап болған көл болды, себебі Финляндиядан әкелінген, індет жұқтырған ракушалар адамдар тұтынуы үшін көлге әкелінді. Індет көлде жылдам тарады, қайық жүрісі оны одан да күшейтті, нәтижесінде жергілікті асыл ракушалардың (A. astacus) популяциясы қырылды және жергілікті балық аулау өнеркәсібіне ауыр экономикалық зиян келді. Меллареннен бастап, індет Швецияның барлық тұщы суына тез тарады. Асыл ракушалардың популяциясын қайта жаңғыртуға жасалған көптеген әрекеттер сәтсіз аяқталғаннан кейін, швед билігі Солтүстік Американың сигнал ракушасын (P. leniusculus) Мелларен көліне енгізді, бұл түр індетке төзімді. 1969 жылдан бері Мелларенде сигнал ракушалары үнемі көбейтіліп келеді, бұл L. Mälaren аймағында асыл ракушалардың санының айтарлықтай төмендеуіне әкелді. Сигнал ракушалары Швецияда сәтті тарады және асыл ракушалардың орнына тез кеңейді. Асыл ракушаларды қорғау мақсатында, осы түрді Швециядағы бірнеше көлде ұстауға тыйым салынған. Стокгольм муниципалитетінде, оның ішінде L. Mälaren көлінде, сигнал ракушаларын импорттау, тасымалдау немесе өсіру заңсыз. Оның орнына асыл ракушалардың популяциясын өсіруге бағытталған жұмыстар жүргізілуде. Дегенмен, ірі сигнал ракушаларына деген сұраныстың жоғары болуына байланысты, сигнал ракушаларын заңсыз өсіру мәселесі әлі де күшті.

Картаға түсіру

17 ғасырдың ортасынан бастап Л. Мелларен көлін өлшеу және картаға түсіру үшін бірнеше экспедициялар ұйымдастырылды. Көл стратегиялық және экономикалық тұрғыдан маңызды болғандықтан, онымен жүруге сенімді карта болмады. Дегенмен, Л. Меллареннің көптеген аралдары мен шығанақтары оны өлшеуді қиын және еңбекті жасатты. 1687 жылы Швеция королі Карл XI картограф Карл Грипенхильмге Меларен көлін және оны қоршаған провинцияларды картаға түсіруді тапсырды. Грипенхильм 1688 жылдың 2 тамызынан 17 қыркүйегіне дейін экспедицияның басым бөлігін жүргізді және 1689 жылы картаны аяқтады, ол швед тілінде Грипенхильмнің Mälarkarta деп аталады. Mälarkarta ерекшелігі – оның айналасында 96 шағын, реалистік гуашь суретінің болуында. Карта патшалық қағазға қолмен салынған, оның өлшемдері 3,46 x 2,14 метр. Ол 1884 жылдан бері Швецияның Ұлттық кітапханасында сақтаулы тұр. Үлкен өлшемділігіне байланысты бастапқыда үлкен залға ілінген, бірақ 1931 жылы карта бөлімінің дәлізіндегі тыныш қабырғаға көшірілді. Сақтаудың дұрыс емес әдістері суреттердің кейбір бөлігінің зақымдануына әкелді. 1961 жылдан бері карта жалпы жұртшылыққа жабық аумақта ілінеді. Грипенхильмнің Mälarkarta 1739 жылға дейін қолданыста болды, содан кейін сол кездегі геодезист және картограф Якоб Норденкрейц Л. Меллареннің жаңа, дәлірек картасын аяқтады.

Қызықты деректер

Mälardrottningen (Малар патшайымы) – швед әдебиетінде кеңінен танымал Стокгольмнің поэтикалық атауы. Су астындағы қонақ үй Utter Inn, суретші Микаэль Генбергтің жобасы бойынша салынған және көлде орналасқан. Көл маңында 1912 жылғы жазғы Олимпиадасында велоспорттан жарыстар өткізілді.